Totaliter Şiddet ve Travmatik Anlatı: Stefan Zweig’ın Satranç’ını Yeniden Okumak

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 126 , 585 - 602 , 01.05.2026

M. Önder Göncüoğlu

https://doi.org/10.22559/folklor.3879

https://izlik.org/JA94ZG64KC

Öz

Bu çalışma, Stefan Zweig’ın Satranç (1942) adlı öyküsünü travma edebiyatı kura mı çerçevesinde ele almaktadır. Çalışma, Satranç’ın Nazi rejiminin birey üzerinde yarattığı psikolojik yıkımın bir temsili olduğu kadar, aynı zamanda sürgün, tecrit ve travma kavramları etrafında Zweig’ın biyografik varlığının dolaylı izlerini ta şıyan çok katmanlı bir anlatı sunduğunu ileri sürmektedir. Bu bağlamda araştır ma, Satranç’ta betimlenen Dr. B. ile Stefan Zweig arasında birebir bir özdeşlik olduğunu iddia etmemekle birlikte öyküde temsil edilen travmatik bilinç hâli ile yazarın sürgün yıllarında deneyimlediği köksüzlük, yalnızlık ve anlam kaybı ara sında dolaylı bir paralellik bulunduğunu savunmaktadır. Mevcut literatürde Sat ranç, çoğunlukla dönemin sosyopolitik koşullarının bireysel bilinçteki yansımaları üzerinden değerlendirilmiş; öykünün başkarakteri Dr. B.’nin yaşadığı zihinsel çö zülüş, totaliter şiddetin birey üzerindeki etkilerinin psikolojik bir temsili olarak ele alınmıştır. Öte yandan, Zweig’ın politik tutumu eleştirel literatürde sıklıkla “burju va vurdumduymazlığı”, “pasifizm” ya da “korkaklık” gibi kavramlarla ilişkilendi rilmiş ve bu değerlendirmeler çoğu zaman yazarın özellikle geç dönem anlatıların da benimsediği dilsel ve anlatısal derinlik yeterince dikkate alınmadan yapılmıştır. Bu çalışma, söz konusu eleştirilerin belirli açılardan temellendirilebilir olduğunu kabul etmekle birlikte travma kuramının sunduğu kavramsal çerçeve ışığında bu değerlendirmelerin yeniden ele alınması gerektiğini ve öyküde kurulan travmatik anlatı dilinin Zweig’ın sürgün deneyimiyle bağlantılı varoluşsal kırılmaları görünür kıldığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

travma dili , travma anlatısı , eleştiri , Stefan Zweig , Satranç

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürütülmüş ve sonuçları ile raporlaştırıldıktan sonra ilgili dergiye gönderilmiştir. Araştırma başka bir dergi ye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Yazar araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların makaleye katkı oranları: Bu makaledeki yazar % 100 düzeyinde çalışmanın hazırlanması, veri toplanması, sonuçların yorumlanması ve makalenin yazılması aşamalarına katkı sağlamıştır. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Totaliter Şiddet ve Travmatik Anlatı: Stefan Zweig’ın Satranç’ını Yeniden Okumak

https://izlik.org/JA94ZG64KC

Öz

This study examines Stefan Zweig’s Chess (1942) within the framework of trauma theory. It argues that Chess represents the psychological devastation inflicted on the individual by the Nazi regime, while simultaneously offering a multilayered narrative that bears indirect traces of Zweig’s biographical experience shaped by exile, isolation, and trauma. In this context, although the study does not claim a direct identification between Dr. B., the protagonist of Chess, and Stefan Zweig himself, it argues that there is an indirect parallel between the traumatic state of consciousness represented in the narrative and the sense of rootlessness, loneliness, and loss of meaning that Zweig experienced during his years of exile. In current scholarship, Chess has often been evaluated in light of the socio-political conditions of its time, and the mental breakdown experienced by Dr. B. has been interpreted as a psychological representation of the effects of totalitarian violence on the individual. At the same time, Zweig’s political stance has frequently been associated in critical discourse with notions such as “bourgeois indifference,” “pacifism,” and “cowardice,” and these charges have often been formulated without sufficient attention to the linguistic and narrative depth of his later works. While this study acknowledges that such criticisms may be justifiable from certain perspectives, it argues that they should be reconsidered in light of the conceptual framework provided by trauma theory and that the traumatic language of the narrative reveals existential ruptures associated with Zweig’s experience of exile.

Anahtar Kelimeler

trauma language , trauma narrative , criticism , Stefan Zweig , Chess

Kaynakça

• Allatson, P., & McCormack, J. (Eds.). (2008). Exile cultures: Misplaced identities. Rodopi.
• Arendt, H. (2007). Stefan Zweig: Jews in the world of yesterday. Reflections on literature and culture, (W. Hamacher, Ed.) Stanford University Press.
• Arendt, H. (2006). Eichmann in Jerusalem: A report on the Banality of Evil. Introduction by Amos Elon. Penguin Books.
• Arendt, H. (2017). The origins of totalitarianism. Penguin Classics.
• Beller, S. (Winter, 1996). The world of yesterday revisited: Nostalgia, memory, and the Jews of fin-de-siècle. Vienna, Indiana University Press, Jewish Social Studies, New Series, 2(2), 37-53.
• Botstein, L. (Winter ,1982). Stefan Zweig and the illusion of the Jewish European. Indiana University Press, Jewish Social Studies, 44(1), 63-84.
• Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.
• Çalışkan, U. (2018). Traumatic poetics: Witnessing and its horizons in Leylâ Erbil’s texts [Unpublished MA Thesis] Boğaziçi University Institute for Graduate Studies in Social Sciences.
• Eickhoff, D. (2015). George Prochnik, the impossible exile: Stefan Zweig at the end of the world. Other Press, 2014. 400 pp., The Germanic review: Literature, culture, theory, 90(3), 1-4.
• Felman, S., & Laub, D. (1992). Testimony: Crises of witnessing in literature, psychoanalysis, and history. Routledge.
• Fricke, H. (2013). The liquidation of the particular: On anxiety, the misuse of trauma theory, bourgeois coldness, the absence of self-reflection of literary theory, and something uncomfortable and dangerous in connection with Stefan Zweig’s Schachnovelle, Journal of Literary Theory, 7(1-2), 167-198.
• Ganani, U. & Issler, D. (2014). The world of yesterday versus the turning point: art and the politics of recollection in the autobiographical narratives of Stefan Zweig and Klaus Mann, Naharaim, 8(2), 210-226.
• Jaspers, K. (1954). Way to wisdom: An introduction to philosophy (Ralph Manheim, Trans.) Yale University Press.
• Karabulut, M. (2021). Stefan Zweig’ın Satranç adlı eserinde dönemin panoraması. Diyalog, (2), 411-428.
• LaCapra, D. (2001). Writing history, writing trauma. The Johns Hopkins University Press.
• Özel Y. ve Özkan B. (2020). Kayıp ve yasa psikososyal yaklaşım. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12(3), 352-367.
• Sadıkoğlu, T. (2010). Dilsiz yara: Feride Çiçekoğlu’nun yapıtlarında işkence ve travma [Yayımlanmamış karşılaştırmalı edebiyat yüksek lisans tezi] İstanbul Bilgi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Zweig, S. (2008). Rotterdamlı Erasmus: Zaferi ve trajedisi (A. Cemal, Çev.) Can.
• Zweig, S. (2013). Dünün dünyası: Bir Avrupalının anıları (G. Sert, Çev.) Can.
• Zweig, S. (2014). Satranç (İ. Özdemir, Çev.) Kırmızı Kedi.
• Elektronik Kaynaklar
• URL-1: Downing, L. (Fall 2021) “George Berkeley”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, (Edward N. Zalta Ed.) https://plato.stanford.edu/archives/fall2021/entries/berkeley/ (Erişim tarihi: 09.05.2024).