Mezopotamya Ekmekleri ve Türkiye Mezopotamya İllerinde Coğrafi İşaretlenmiş Ekmeklerin Tarihsel Karşılaştırmalı Analizi

Öz

İlk üretilen tarımsal ürün olan buğdaydan elde edilen ekmek, önemini günümüze kadar koruyarak Anadolu mutfak kültürü içerisinde yerini almıştır. Araştırmanın amacı, Mezopotamya’ya ait ekmek kültürüyle aynı bölgede günümüzde üretilen coğrafi işaretli ekmeklerin karşılaştırmalarının yapılarak benzerlik ve farklılıkla rının ortaya çıkartılmasıdır. Böylece bahse konulan coğrafyada üretilen ekmeğin ve etrafında oluşan yemek kültürünün günümüze gelene kadar geçirdiği değişimi, kültürel kazanımını ortaya koymak mümkün olacaktır. Araştırmanın ilk aşamasın da, tarihte Mezopotamya içinde yer alan Anadolu ekmeğinin üretimi, üretiminde kullanılan yöntem ve araç gereçler ile tüketim şekilleriyle ilgili doküman taranmıştır. İkinci aşamada, aynı bölgede üretilen coğrafi işaretli ekmekler, 2024 itibarıy la taranmış ve listelenmiştir. Son aşamada ise üretimi, araç gereçleri ve tüketimi açısından Mezopotamya ekmeğine dair karşılaştırmalı tarihsel bir analiz gerçek leştirilmiştir. Yapılan taramalar ve analizler ışığında Türkiye genelinde 2024 yılı kayıtlarına göre elli ekmeğin coğrafi işaretle kayıt altına alındığı belirlenmiştir. Türkiye sınırları içerisinde yer alan Mezopotamya illerinde ise sekiz adet ekmek coğrafi olarak işaretlenmiştir. Eski Mezopotamya’dan günümüze gelene kadar hem ekmeklerde hem de üretim şekillerinde benzerliklerin devam ettiği ancak eski Mezopotamya’ya kıyasla günümüzde ekmek türü sayısının azaldığı tespit edilmiş tir. Bu sonuç, ekmek türlerinin bazılarının unutulduğunu göstermektedir. Çalış mada, günümüzdeki ekmek çeşitlerinin korunabilmesi ve geleceğe aktarılabilmesi için öneriler de sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Mezopotamya
• ekmek tarihi
• Anadolu
• coğrafi işaret
• tarihsel karşılaştırmalı analiz

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale tamamıyla özgün bir araştırma olarak planlanmış, yürü tülmüş ve sonuçları ile hazırlanmıştır. Araştırma herhangi bir sempozyum, kongre vb. sunulmamış ya da başka bir dergiye değerlendirilmek üzere gönderilmemiştir. Veri toplama yöntemi olarak doküman tarama benimsendiği için etik kurul raporu gerekmemektedir. Yazar, araştırma sürecinde etik ilkelere ve kurallara uymuştur. Yazarların katkı düzeyleri: Birinci yazar %100. Etik komite onayı: Bu çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir. Finansal destek: Bu araştırma için herhangi bir finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Bu çalışma ile ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Historical Comparative Analysis of Mesopotamian Bread Culture and Geographically Marked Breads in Turkish Mesopotamian Provinces

Öz

Bread, which is the first agricultural product produced, has been carried to the present day and its value has increased, taking its place in the Anatolian culinary culture. The aim of the research is to compare the bread culture in the region within the borders of Turkey in Mesopotamia with the geographically indicated breads in the same region today, and to reveal their similarities and differences. Thus, it will be possible to reveal the change it has undergone until today and its cultural gain. In the first stage of the research, documents related to the production of bread in Anatolia, which is located within Mesopotamia in history, the methods and tools used in its production, and the consumption patterns were scanned. In the second stage; geographically indicated breads in the same region as of 2024 were scanned and listed. In the last stage, a comparative historical analysis was carried out in terms of production, tools, and consumption. In the light of the scanning and analysis, it was determined that 50 breads were recorded with geographical indications according to the records of 2024 throughout Turkey. 8 breads were marked in the Mesopotamian provinces within Turkey. It was determined that similarities in production methods and breads continued from ancient Mesopotamia to the present day, but the number of bread types decreased compared to ancient Mesopotamia. This result shows that some types of bread have been forgotten. Suggestions have been presented to ensure that today’s breads can be preserved and passed on to the future.

Anahtar Kelimeler

• Mesopotamia
• bread history
• Anatolia
• geographical indication
• historical comparative analysis

Kaynakça

1. Arslantaş, E. ve İnce Karaçeper, E. (2023). Eski Mezopotamya mutfak kültürünün günümüz Diyarbakır mutfağı üzerine etkileri. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 2(11), 1163-1188. doi: 10.21325/jotags.2023.1238
2. Arlı, M., ve Işık, N. (1994). Türk mutfağındaki geleneksel ekmek çeşitleri. Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar, Geleneksel Ekmekçilik Hamurişi Yemekler. Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları, Yayın, (14), 1-16.
3. Arranz-Otaegui, A., Gonzalez Carretero, L., Ramsey, M. N., Fuller, D. Q., Richter, T. (2018).
4. Archaeobotanical evidence reveals the origins of bread 14,400 years ago in northeastern Jordan. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(31), 7925-7930. doi:10. 1073/pnas.1801071115
5. Atik Gürbüz, İ. (2019). Osmanlı dönemi metinlerinde ekmek ve ekmekle ilgili anlam çerçeveleri, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3(4), 348-376. doi: 10.34083/akaded.650245
6. Aydın, K. ve Hanağası, U.B. (2017). Sosyoloji ve siyasal araştırmalarda karşılaştırmalı yöntem. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (33), 57-86.
7. Badem, A. ve Fidan, E. (2025). Türkiye’nin coğrafi işaret tescilli ekşi mayalı ekmekleri üzerine bir değerlendirme. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 478-503. doi: 10.11616/asbi.1585814
8. Braidwood, R. J. (2008). Tarih öncesi insanları (B. Altınok, Çev.) Arkeoloji ve Sanat.

9. Bottéro, J. (2005). Eski Yakındoğu: Sümer’den Kutsal Kitap’a (A. Kahiloğulları, P. Güzelyürek ve L. Arslan Özcan, Çev.; M. E. Özcan, Haz.) Dost.
10. Civelek, A. (2021). Ekmeği yiyecek, suyu içeceksiniz, ipek kumaşa yazılmış bir ömürdü tarih: Prof. Dr. Serap Yılmaz’a armağan. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları.
11. Coşkun, İ. (2018) Geç Hitit, Yeni Asur ve Urartu Uygarlıklarında ziyafet/yemek sahneleri. [Yayımlanmış doktora tezi] Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı.
12. Coşkun, İ. (2022). Yeni Asur Kralı Esarhaddon’un kaygı bozuklukları. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, 4, 58-73.
13. Coşkuner, Y. ve Karababa, E. (2005). Studies on the quality of Turkish flat breads based on blends of triticale and wheat flour. International Journal of Food Science & Technology, 40(5), 469-479.
14. Çalışkan, V. ve Koç, H. (2013). Türkiye’de coğrafi işaretlerin dağılış özelliklerinin ve coğrafi işaret potansiyelinin değerlendirilmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 17(28), 193-214.
15. Çapcıoğlu, G. (2007). Yufka üretiminde uygulanan farklı proses tekniklerinin ürün kalitesine etkisi [Yayım lanmış yüksek lisans tezi] Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı.
16. Çetinkaya, N. (2020). Tarih çağları. A. Akbaba ve N. Çetinkaya, (Ed.) Gastronomi ve yiyecek tarihi içinde (s. 44-61) Detay.
17. Çirkin, N. U. (2022). Seramik sanatı ve gastronomi disiplini ilişkisi. Uluslararası Sanat ve Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı İçinde (83-125) Paradigma.
18. Dönmez, A. ve Kızıl, Ö. (2025). İngiltere, ABD ve Türkiye’de Hazırlanan Öncü Senkronik Tarih Şeridi Örneklerinin Karşılaştırılması. Gazi Akademik Bakış, 18(36), 199-214. doi: 10.19060/gav.1719153
19. Düzgün, E. ve Özkaya, F. D. (2015). Mezopotamya’dan günümüze mutfak kültürü. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 3(1), 41-47.
20. Elgün A., Ertugay Z. (1997). Tahıl İşleme Teknolojisi. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 718, Ziraat Fakültesi No: 297, Ders Kitapları Serisi No: 52.
21. Erenoğlu, N. (2013). Ekmeğin tarihi ve Hekim Hacı Paşa’nın “Müntahab-ı Şifa” eserinde ekmek bahsi. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Dergisi, Eylül, 51-52.
22. Florıotı, H. H. D. (2018). Asur sarayında beslenme: Yeni Asur Devri. Tarih Okulu Dergisi, 11(34), 25 42. doi: 10.14225/Joh1301
23. Goulder, J. (2010). Administrators’ bread: An experiment-based re-assessment of the functional and cultural role of the Uruk bevel-rim bowl. Antiquity, 84(324), 351-362. doi: 10.1017/ S0003598X0006662X
24. Gündoğdu, G. (2006). Türk hukukunda coğrafi işaret kavramı ve korunması [Yayımlanmış yüksek lisans tezi] Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Hukuk Ana Bilim Dalı.
25. Gürsoy, D. (2004). Tarihin süzgecinde mutfak kültürümüz. Oğlak.
26. Kabak, T. (2013). Trabzon-Akçaabat’taki geleneksel fırıncılık ve ekmek yapım teknikleri üzerine halk bilimsel bir inceleme (V.Usta, N. Aygün, F. Gedikli, M.S. Atadinç, Ed.) Dünden Bugüne Akçaabat Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (587-597). Akçaabat Belediyesi Kültür Yayınları.https://kutuphane. ttk.gov.tr/details?id=582447&materialType=KT&query=G%C3%BCn%2C+Do%C4%9Fan.
27. Kaval, Y. ve Taş, S. (2019). Niyaz: Tunceli’de kansız bir kurban geleneği. Turkish Studies, 14(7), 3789 3798. doi: 10.29228/TurkishStudies.39832
28. Keskin, Ö. A. (2014). Why Comparative History Education and Study is necessary in a Globalized World. Küreselleşen dünyada karşılaştırmalı tarih eğitimi ve çalışmalarının gerekliliği. Uluslararası Tarih Eğitimi Sempozyumu Bildiri Kitabı, Haziran, Sakarya.
29. Koca, N. ve Yazıcı, H. (2014). Coğrafi faktörlerin Türkiye ekmek kültürü üzerindeki etkileri. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(8), 35-45.
30. Köşklü, Z. (2005). Eski Erzurum mutfağında tandır: yapılışı, kullanımı ve Doğu Anadolu’daki yeri üzerine Tandir In old Erzurum kitchen: How It ıs made, used and Its place In Eastern Anatolia. Sosyal Bilimler Dergisi, 2.
31. Köten, M. ve Ünsal, A. S. (2007). Şanlıurfa Yöresine Özgü “Tırnaklı ve Açık Ekmeklerin” Geleneksel Üretim Yöntemleri. Gıda, 32(2), 81-85. https://izlik.org/JA38XN48DS
32. Kurt, M. ve Atcı, E. (2020). MÖ 2. Binyıl Mezopotamya devlet ve toplum hayatında tahılın yeri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44, 43-62.
33. Kuter, M. (2013). Ekmeğin tarihi. Standart Ekonomik ve Teknik Dergi, Ağustos, 52(615): 41-45. https:// files.tse.org.tr//2025/02/8ag-ustos-2013.pdf
34. Laneri, N., Schwartz, M., Ur, J., d’ Agostino, A., Berthon, R., Hald, M. M. ve Marsh, A. (2015). Ritual and Identity in Rural Mesopotamia: Hirbemerdon Tepe and the Upper Tigris River Valley in the Middle Bronze Age, American Journal of Archaeology, 119(4), 533-564.
35. Levent, H. ve Bilgiçli, N. (2012). Evaluation of physical, chemical and sensory properties of Turkish flat breads (bazlama and yufka) supplemented with lupin, buckwheat and oat flours. International Journal of Food Science and Nutrition Engineering, 2(5), 89-95. doi: 10.5923/j.food.20120205.04
36. Mandacı, E. (2020). Asurlular’da cenaze ritüelleri ve ölü gömme gelenekleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 49, 65-80.
37. Merdol, T. K. (2013). Ekmeğin tarihçesi. https://www.tusaf.org/Eklenti/605,turkan-kutluay--ekmegin tarihcesi-2013-23-martpdf.pdf?0
38. Metli, M. (2020). Mezopotamya medeniyetlerinde dini ve kültürel açıdan ekmeğin macerası [Yayımlanmış yüksek lisans tezi] Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı.
39. Metli, M. ve Ulutürk, M. (2020). Ekmek penceresinden Mezopotamya medeniyetinin kültürel ve dini hayatına bakış, Medeniyet ve Toplum Dergisi, 4(1), 76-99.
40. Miller F. P., Vandome A. F. ve Mcbrewster, J. (2011). History of bread. Alphascript Publishing.
41. Neuman, W. L. (2013). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar. (Ö. Sedef, Çev.) 6. Baskı, Yayın Odası.
42. Okumuş, H. (2017). Geçmişte ve günümüzde seramiğin kullanım alanları. Journal of Awareness (JoA), 2(3), 1-14.
43. Öz, E. (2016). Çivi yazılı kaynaklar ve arkeolojik buluntular ışığında Mezopotamya’da kral sofraları ve şölenler, Turkish Studies, 11(1), 113. doi: 10.7827/TurkishStudies
44. Özberk, F., Karagöz, A., Özberk, İ., Atlı, A. (2016). Buğday genetik kaynaklarından yerel ve kültür çeşitlerine; Türkiye’de buğday ve ekmek. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 25(2), 218-233. doi: 10.21566/tarbitderg.281346
45. Özberk, F. ve Özberk, I. (2021). Wheat Landraces in Mesopotamia. In Wheat Landraces (pp. 13-34) Springer International Publishing. https://link.springer.com
46. Öztürk, F. (2018). Ardahan Sulakyurt köyünde toprak pileki kullanımı. Kalemişi-Türk Sanatları Dergisi, 6(13), 461-474. https://www.researchgate.net/publication/330196434_TERRA COTTA_ PILEKI_USAGE_IN_ARDAHAN_SULAKYURT_VILLAGE
47. Parker, Bradley J. ve M. Uzel, B. (2007). The tradition of tandır cooking in Southeastern Anatolia: An ethnoarchaeological perspective. Ethnoarchaeological Investigations in Rural Anatolia, 4, 7-43.
48. Pasqualone, A. (2018). Traditional flat breads spread from the Fertile Crescent: Production process and history of baking systems. Journal of Ethnic Foods, 5(1), 10-19. doi:10.1016/j.jef.2018.02.002
49. Postgate, N. (2015). The bread of Aššur. Iraq, 77, 159-172. doi.org/10.1017/irq.2015.14
50. Pulluk, E. (2022). Kadim bir mutfak: Mezopotamya. (Y. Oğan, Ed.) Gastronomi alanında tematik araştırmalar I içinde (ss.9-19), Çizgi.
51. Saggs H.W.F (1965) Everyday life in Babylonia and Assyria, (1’nd Ed.) Hippocrene Books.
52. Sinclair, T. R. ve Sinclair, C. R. (2010). Bread, beer and the seeds of change: agriculture’s impact on world history, CABI. https://books.google.com.tr/books/about/Bread_Beer_and_the_Seeds_of_ Change.html?id=YFh5XB51JPAC&redir_esc=y
53. Skocpol, T. ve Somers, M. (1980). The uses of comperative history in macrosocial inquiry, Comparative Studies in Society and History, 22(2), 174-197.
54. Soğandereli, F. (2020). Eski Mezopotamya ve Anadolu’da mutfak kültürü. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(2), 1308-1342. https://izlik.org/JA37GA34HY
55. Şahin, H. A. (2002). Kolonı Çağı’nda (M.Ö. 2000-1750) Anadolu’da bulunan Asurlu görevliler. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(12), 69-88.
56. Takaoğlu, T. ve Korkut, T. (2019). M.Ö. 9. bin yıl sonunda Girmeler Mağarası, Doğudan batıya 70. yaşında Serap Yaylalı’ya sunulan yazılar, (A. Erön ve E. Erdan, Eds) Bilgin Kültür Sanat, 485-500.
57. Tekin, H. (2015). Yukarı Mezopotamya’nın ilk boyalı çanak-çömlekleri: Hassuna, Samarra ve Halaf: Yeni yorumlar ve yaklaşımlar. Hassuna ve Samarra. OLBA, 23, 1-57.
58. Tütüncü, G. ve Ünal, N. (2019). Karşılaştırmalı tarih: Doğuşu, gelişimi, metodolojisi ve Türkiye’deki durumu. Al-Farabi International Journal of Social Sciences, 3(4), 79-93.
59. Uhri, A. (2011). Boğaz derdi tarım ve beslenmenin kültür tarihi. Ege.
60. Uzun, A. ve Uzun, S. (2008). Taşhaneden Aşhaneye Pileki, T.C. İyidere Kaymakamlığı Kültür Yayınları, 1, Varan, ss. 37-84.
61. Ünal, S. (2020). Çağların akışında Anadolu pişmiş toprak kültürü. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(4), 927-956. doi:10.47994/usbad.762639
62. Ünsal, A. (2021). Nimet geldi ekine Türkiye’nin ekmeklerinin öyküsü (6. bs.). Yapı Kredi.
63. Yalansız, N. (2015). Karşılaştırmalı tarih (A. Şimşek, Ed.) Tarih İçin Metodoloji içinde (117-121) Pegem Akademi.
64. Türkoğlu, Ü. (2019). Deneysel arkeoloji ve kültürel yaşam. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 5(2), 66-74. doi:10.22252/ijca.622375
65. Türk Gıda Kodeksi Ekmek ve Ekmek Çeşitleri Tebliği, https://www.resmigazete.gov.tr/ eskiler/2012/01/20120104-6.htm. (Erişim tarihi: 02.02.2025).
66. Türk Patent Enstitüsü Coğrafi İşaret Portalı, https://ci.turkpatent.gov.tr/