Türkiye’de Emekli Aylığı Transferlerinin Yaşlı Yetişkin Yoksulluğunu Azaltmadaki Rolü: Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de yaşlı yetişkinlerin sosyal sigorta sistemi tarafından sağlanan emeklilik transferleri öncesi ve sonrası karşılaştırılarak karşı karşıya kaldıkları göreli yoksulluk düzeylerini değerlendirmektir. Çalışmada, Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2005-2022 yıllarını kapsayan Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması mikro veri setleri kullanılmıştır. Transferler öncesinde yaşlı yetişkinlerin yoksulluk oranı tüm yıllarda ortalama %42,2 iken, emekliliklerin dahil edilmesiyle bu oran %16,99'a düşmüştür. Erkekler için transfer öncesinde yoksulluk oranları çok daha yüksekken, transfer sonrasında önemli düşüşler gözlenmiştir. Kadınlardaysa transfer öncesi yoksulluk oranları, transfer sonrası oranlarından daha düşük oranlarda artmıştır. Bunun nedeni muhtemelen emeklilik öncesi işgücü piyasası dönemlerinden kaynaklanan toplumsal cinsiyet rollerinin kadınların emekli aylıklarında düşüşe yol açmış olmasıdır. Emekli aylıkları yaşlı yetişkinlerin yoksulluğunu azaltmada etkili olsa da, taban aylık seviyelerinin yetersizliği sürdürülebilir bir gelir güvenliği sağlamamaktadır. Bu çalışma şunları önermektedir: (i) taban aylık seviyeleri yoksulluk sınırının üzerine çıkarılmalı, (ii) primsiz rejim yeterli gelir güvenliği sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmalı ve (iii) emekli aylığına erişimdeki cinsiyete dayalı eşitsizlikler kapsayıcı sosyal güvenlik politikalarıyla ele alınmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Yoksulluk
• Yaşlı yetişkin yoksulluğu
• Emekli aylığı transferleri
• Cinsiyet eşitsizlikleri
• Emekli aylıklarında cinsiyet açığı

The Role of Pension Transfers in Reducing Older Adults' Poverty In Türkiye: An Analysis from a Gender Perspective

Öz

This study aims to evaluate the relative poverty levels faced by older adults in Türkiye by comparing them pre- and post-pension transfers provided by the social insurance system. The study utilizes the Turkish Statistical Institute's Income and Living Conditions Survey microdata sets for the years 2005 to 2022. Before the transfers, the older adults’ poverty rate averaged 42.2% across all years, while this rate declined to 16.99% with the inclusion of pensions. Poverty rates were much higher for men pre-transfers, but a significant decrease was observed post-transfers. For women, pre-transfer poverty rates increased at lower rates than post-transfer poverty rates. This is likely because gender roles resulting from labour market periods before retirement have led to declines in women's pensions. Although pensions are effective in reducing older adults’ poverty in Türkiye, the inadequacy of minimum pension levels does not provide a sustainable income security. This study recommends that: (i) minimum pension levels should be raised above the poverty threshold, (ii) the non-contributory scheme should be restructured to provide adequate income security, and (iii) gender-based disparities in pension access should be addressed through inclusive social security policies.

Anahtar Kelimeler

• Poverty
• Older adult poverty
• Pension transfers
• Gender disparities
• Gender pension gap

Kaynakça

1. Absor, M. Ulil, McDonald, Peter, and Utomo, Ariane. 2023. “Economic Disadvantage Among Older People in Rural Indonesia: Risk and Protective Factors.” Journal of Population Ageing, 16: 919–37. https://doi.org/10.1007/s12062-022-09406-1.
2. Agblobi, A. Doeh, Osei-Fosu, A. Kofi, and Yusif, Hadrat. 2020. “Poverty Response to the Household Type of Elderly and Old-age Pension.” Business and Management Research, 9 (4): 20. https://doi.org/10.5430/bmr.v9n4p20.
3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB). 2025a. “Sosyal Yardım Programlarımız.” Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü. Accessed April 15, 2025. https://www.aile.tr/sygm/programlarimiz/sosyal-yardim-programlarimiz/.
4. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB). 2025b. “ASHB İstatistik Bülteni 2024 Aralık.” Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. Accessed April 15, 2025. https://www.aile.gov.tr/sgbd/istatistik-sayfalari/aylik-istatistik-bulteni/.
5. Alcock, Pete. 1997. Understanding Poverty (Second Ed.), edited by Jo Campling. Palgrave.
6. Alper, Yusuf. 2020. Sosyal Sigortalar Hukuku (11. bs.). Dora Yayıncılık.
7. Aslan, Hasan. 2024. “Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğunun Görünümü ve Yaşlı Aylıklarının Yaşlı Yoksulluğunu Önlemedeki Rolü.” PhD diss., Pamukkale University. YÖKTEZ (923736).
8. Aslan, Hasan. 2025. “Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğu: Kimler Daha Kırılgan?” Senectus, 3 (2): 329-64. https://dx.doi.org/10.26650/senectus.2025.3.2.0987.

9. Aydın, Kemal, and Güloğlu, Tuncay. 2021. “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğu.” Sosyoekonomi, 29 (48): 473-88. 10.17233/sosyoekonomi.2021.02.22.
10. Barardehi, I. Heydari, Milani, M. Abdollah, and Soltani, Sepideh. 2024. “Economic Sanctions and the Material Well-being of Iranian Older Adults: Do Pensions Make a Difference?” Social Policy and Society, 1–17. https://doi.org/10.1017/S1474746423000404.
11. Been, Jim, Caminada, Koen, Goudswaard, Kees, and van Vliet, Olaf. 2017. “Public/private Pension Mix, Income Inequality and Poverty Among the Elderly in Europe: An Empirical Analysis Using New and Revised OECD Data.” Social Policy and Administration, 51 (7): 1079–1100. https://doi.org/10.1111/spol.12282.
12. Caminada, Koen, Goudswaard, Kees, Liu, Quingqi, Wang, Chen, and Wang, Jinxian. 2024. “Determinants of Elderly Poverty in 21 European Countries, 1995–2022.” (No. 882). LIS Working Paper Series. Luxembourg Income Study.
13. Çelik, Kezban. 2020. “Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğu ve Belirleyici Dinamikler.” In Türkiye’de Yoksulluk ve Eşitsizlik: Nedenler, Süreçler, Çözümler, edited by Sencer Ayata. SODAR.
14. DİSK-AR. 2024. Avrupa’da ve Türkiye’de Emeklilerin Durumu: Emekli Aylıkları, Emekli Sayıları ve Emeklilere Ayrılan Kaynaklar. DİSK-AR Yayınları.
15. DİSK-AR. 2025. Türkiye’de Emeklilerin Durumu: Emekli Aylıkları, Emekli Sayıları ve Ayrılan Kaynaklar. DİSK-AR Yayınları.
16. EIGE. 2015. Gender Gap in Pensions in the EU: Research Note to the Latvian Presidency. Publications Office of the European Union.
17. European Parliament. 2016. The Gender Pension Gap: Differences Between Mothers and Women without Children. Study for the FEMM Committee.
18. Fodor, É., and Vicsek, L. 2006. “A Different Type of Gender Gap: How Women and Men Experience Poverty” East European Politics and Societies, 20 (1): 14–39. https://doi.org/10.1177/0888325405284248.
19. Frericks, Patricia R. H., and Maier, Robert M. 2008. “Pension Norms and Pension Reforms in Europe - The Effects on Gender Pension Gaps.” Community, Work and Family, 11 (3): 253–71. https://doi.org/10.1080/13668800802133651.
20. Güzel, Ali, Okur, Ali R., and Caniklioğlu, Nurşen. 2012. Sosyal Güvenlik Hukuku (14. bs.). Beta Yayıncılık.
21. Ha, Taiwon. 2023. “Identifying Income Heterogeneity Determinants Using the Method of Moments Quantile Regression.” Asian-Pacific Economic Literature, 37 (1): 39–66. https://doi.org/10.1111/apel.12380.
22. Haron, Sharifah. A., Foh, Foong H., Hamid, Tengku A., Abdullah, Siti F. Z., and Tyng, Chai S. 2022. “Old-Age Poverty in the ASEAN Member States: A Scoping Review of the Literature.” International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 12 (12): 2032–60. http://dx.doi.org/10.6007/IJARBSS/v12-i12/16005.
23. Härtull, Camilla, and Nygård, Mikael. 2024. “A Problem Of Gendered Injustice? Objective and Subjective Poverty Among Older Women and Men Across European Welfare Regimes.” European Journal of Ageing, 21: 3. https://doi.org/10.1007/s10433-023-00796-5.
24. Hick, Rod. 2009. “The Social Welfare Pensions in Ireland: Pensioner Poverty and Gender.” UCD Geary Institute Discussion Paper Series. UCD Geary Institute.
25. Jacques, Philippe, Leroux, Marie-Louise, and Stevanovic, Dalibor. 2021. “Poverty Among the Elderly: The Role of Public Pension Systems.” International Tax and Public Finance, 28: 1–27. https://doi.org/10.1007/s10797-02009617-2.
26. Jiang, Nan. 2017. “Depending on Whom? Income and Poverty of Older Adults in China.” Innovation in Aging, 1(S1): 1089. https://academic.oup.com/innovateage/article-pdf/1/suppl_1/1089/26125107/igx004.3997.pdf.
27. Kangas, Olli, and Palme, Joakim. 2000. “Does Social Policy Matter? Poverty Cycles in OECD Countries.” International Journal of Health Services, 30 (2): 335–52. http://www.jstor.org/stable/45131428.
28. Karadeniz, Oğuz, and Durusoy Öztepe, Nagihan. 2013. “Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğu.” Çalışma ve Toplum, 3: 77–102. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ct/issue/71774/1155017
29. Karadeniz, Oğuz. 2021. “Türkiye’de Sosyal Transferlerin Kadın Yoksulluğu Üzerine Etkisi.” In Kadın ve Yoksulluk: Nedenleri, Görünüm Biçimleri ve Mücadele Yöntemleri Bağlamında Bütüncül Bir Yaklaşım, edited by Sevcan Güneş and N. Durusoy Öztepe. Ekin Yayıncılık.
30. Kidd, Stephen, and Whitehouse, Edward. 2009. “Pensions and Old-age Poverty.” In Closing the Coverage Gap: The Role of Social Pensions and Other Retirement Income Transfers, edited by R. Holzmann, D. A. Robalino, and N. Takayama. The World Bank.
31. Kuitto, Kati, Salonen, Janne, and Helmdag, Jan. 2019. “Gender Inequalities in Early Career Trajectories and Parental Leaves: Evidence from a Nordic Welfare State.” Social Sciences, 8 (253): 1–16. https://doi.org/10.3390/socsci8090253.
32. Kuitto, Kati, Madia, Joan E., and Podestà, Federico. 2023. “Public Pension Generosity and Old-age Poverty in OECD Countries.” Journal of Social Policy, 52 (2): 256–75. https://doi.org/10.1017/S0047279421000544.
33. Kuivalainen, Susan, Nivalainen, Satu, Jarnefelt, Noora, and Kuitto, Kati. 2020. “Length of Working Life and Pension Income: Empirical Evidence on Gender and Socieconomic Differences From Finland.” Journal of Pension Economics and Finance, 19 (1): 126–46. https://doi.org/10.1017/S1474747218000215.,
34. Leskošek, Vesna. 2019. “Poverty of Older Women in Slovenia.” Revija za socijalnu politiku, 26 (2): 227–40. https://doi.org/10.3935/rsp.v26i2.1586.
35. Lewin, Alisa C., and Stier, Haya 2023. “When Marriage Ends: Differences in Affluence and Poverty Among Older Adults in Israel.” European Journal of Population, 39 (28): 1–20. https://doi.org/10.1007/s10680-023-09676-1.
36. Li, Na, and He, Mang. 2024. “Feminization of Poverty: An Analysis of Multidimensional Poverty Among Rural Women in China.” Humanities and Social Sciences Communications, 11, 568. https://doi.org/10.1057/s41599024-03006-4.
37. Long, Giang T., and Pfau, Wade D. 2008. “The Vulnerability of the Elderly Households to Poverty: Determinants and Policy Implications for Vietnam.” Working Paper Series (No. 087). Vietnam Development Forum.
38. Möhring, Katja. 2018. “Is There a Motherhood Penalty in Retirement Income in Europe? The Role of Lifecourse and Institutional Characteristics.” Ageing & Society, 38 (12): 2560–89. https://doi.org/10.1017/S0144686X17000812.
39. OECD. 2021. Pensions at a Glance 2021: OECD and G20 Indicators. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/2021/12/pensions-at-a-glance-2021_e56e5553.html.
40. OECD. 2023. Pensions at a Glance 2023: OECD and G20 Indicators. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/2023/12/pensions-at-a-glance-2023_4757bf20.html.
41. Ramos-Herrera, M. del Carmen, and Sosvilla-Rivero, Simon. 2025. “Pension Expenditures and Old-age Poverty in OECD Countries.” National Accounting Review, 7(1): 28–58. https://doi.org/10.3934/NAR.2025002.
42. Rowold, Carla, Struffolino, Emanuela, and Fasang, A. Eva. 2024. “Life-course-sensitive Analysis of Group Inequalities: Combining Sequence Analysis With the Kitagawa–Oaxaca–Blinder Decomposition.” Sociological Methods and Research, 54 (2): 646–705. https://doi.org/10.1177/00491241231224226.
43. Rutledge, Matthew S., Zulkarnain, Alice, and King, S. Ellen. 2017. “How Much Does Motherhood Cost Women in Social Security Benefits?” CRR WP (201714). Center for Retirement Research at Boston College.
44. Sarıca, Ahmet O. 2019. “Türkiye’de Emeklilik Sistemlerinin Yaşlı ve Emekli Yoksulluğu Üzerine Etkisi.” Sosyal Güvenlik Dergisi, 9 (2): 477–98. https://doi.org/10.32331/sgd.658919.
45. Sözer, Ali N. 2019. Türk Sosyal Sigortalar Hukuku (4. bs.). Beta Yayıncılık.
46. Stone, Robyn I. 1989. “The Feminization of Poverty among the Elderly.” Women’s Studies Quarterly, 17 (1/2): 20-34.
47. TurkStat. 2023. Income and Living Conditions Micro Datasets (Cross-sectional) (2006–2023).
48. Van Vliet, Olaf, Caminada, Koen, Goudswaard, Kees, and Wang, Jinxian. 2019. “Poverty Reduction Among Older People Through Pensions: A Comparative Analysis.” In Routledge International Handbook of Poverty, edited by B. Greve. Routledge.
49. Warlick, Jennifer L. 1985. “Why is Poverty After 65 a Woman’s Problem?” Journal of Gerontology, 40 (6): 751-57. https://doi.org/10.1093/geronj/40.6.751.
50. World Economic Forum. 2025. Global Gender Gap Report 2025 (Insight Report June 2025). https://www.weforum.org/publications/gender-gap-report-2025/.
51. Yalçın, Betül, and Özdemir Ocaklı, Burcu. 2021. “Gelir, Satın Alma ve Ödeme Gücü Ekseninde Türkiye’de Yaşlı Yoksulluğu.” In Yaşlılık ve Yoksulluk, edited by Cem Ergun. Nobel Yayıncılık.
52. Yin, Xingxing, Cui, Jinghang, Bai, Ruirui, Wu, Yifan, Ma, Jiayue, Zhai, Yifei, and Crandall, K. Jason. 2025. “Family Endowments and Multidimensional Poverty Among Urban Older Adults Living Alone.” Frontiers in Public Health, 13: 1585456. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1585456.
53. Zaidi, Asghar. 2010. “Poverty Risks for Older People in EU Countries – An update.” Policy Brief, January 2010. European Centre For Social Welfare Policy and Research.