Muvatta Şerhi Işığında Ali el-Kârî’nin Hadis Şerhçiliği

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 59 - 77, 02.01.2026

Mehmet Kalkan

https://doi.org/10.61960/fikriyat.1803635

Öz

Hadisler, İslam dininin temel kaynaklarından biri olarak Müslümanların inanç ve ibadet hayatında önemli bir yer tutar. Bu nedenle hadislerin doğru bir şekilde nakledilmesi, anlaşılması ve yorumlanması büyük önem taşır. İslam alimleri Kur'an-ı Kerim'in genel hükümlerini açıklayıp tamamlayan sünneti konusunda yoğun çaba sarf etmiştir. Bu alimlerden biri de fıkıh ve hadis alanındaki otoritesiyle bilinen İmam Malik olmuştur. Onun eseri "Muvatta", hem bir fıkıh hem de hadis kitabı olma özelliği taşıyarak, bu iki disiplini bir araya getiren ilk eserlerden biri olarak kabul edilir. Muvatta, Medine fıkhının temel prensiplerini ortaya koymasıyla da erken dönem fıkıh literatürüne önemli katkılar sağlamıştır. Zamanla hadislerin ayrıntılı biçimde incelenmesi ihtiyacı hadis şerhçiliğini ortaya çıkarmıştır. Bu alanda önemli bir yere sahip olan alimlerden biri de Ali el-Kârî'dir. Onun "Fethu'l-Muğatta Şerhu'l-Muvatta" adlı eseri, İmam Malik'in Muvatta'ı üzerine yazılmış kapsamlı bir şerh olarak öne çıkar. Bu çalışma, sadece hadis metinlerini açıklamakla kalmaz, aynı zamanda yazıldığı dönemin dini, sosyal ve kültürel yapısını da yansıtır. Ali el-Kârî'nin bu eseri; hadislerin anlam analizini, dilbilimsel yapısını ve fıkhî hükümlerle ilişkisini inceler. Ayrıca, o dönemin ilmi ve fikri atmosferini, mezhepler arası tartışmaları ve Mâlikî mezhebinin hadislere bakış açısını da ortaya koyar. Çalışma, Ali el-Kârî'nin metodolojisini analiz ederek hadis şerhçiliğine getirdiği yenilikleri ve günümüz hadis çalışmaları için taşıdığı potansiyeli ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Ali el-Kârî , İmam Mâlik , Muvatta’ , Şeybânî rivâyeti , Hanefî fıkhı.

Ali al-Qari's Hadith Commentary in Light of His Commentary Fath al-Mughatta

Öz

Hadiths are one of the fundamental sources of Islam, holding significant importance in the beliefs and practices of Muslims. Therefore, the accurate transmission, comprehension, and interpretation of hadiths are of great importance. Understanding the Sunnah, which clarifies and completes the general rulings of the Quran, is vital for living a proper Islamic life. Islamic scholars have made great efforts in this regard, one of whom is Imam Malik, known for his authority in both jurisprudence (fiqh) and hadith. His work, "Muwatta", is considered one of the first books to systematically combine these two disciplines, functioning as both a fiqh book and a hadith collection. By establishing the core principles of Medinan jurisprudence, the Muwatta made a significant contribution to early Islamic legal literature. Over time, the need for a more detailed examination of hadiths led to the development of hadith commentary (sharh). Ali al-Qari is one of the scholars who holds a prominent place in this field. His work, "Fathu'l-Mugatta Sharh al-Muwatta", is a comprehensive commentary on Imam Malik's Muwatta. This study not only explains the texts of the hadiths but also reflects the religious, social, and cultural context of the era in which it was written. Ali al-Qari's work analyzes the semantic structure and linguistic aspects of hadiths and their relationship with legal rulings. It also sheds light on the intellectual atmosphere, inter-sectarian debates, and the Maliki school's perspective on hadiths. This research aims to analyze Ali al-Qari's methodology, evaluate the innovations he brought to hadith commentary, and explore the potential contributions of his work to modern hadith studies.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Ali al-Qari , İmam Malik , al-Muwatta’ , Shaybani narration , Hanafi jurisprudence.

Kaynakça

• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. 6. bs. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
• Aynî, Ebû Muhammed Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ İbn Ahmed. Umdetü’l-Kârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu’fî. Sahîh-i Buhâri.
• Çimen, Abdullah. Bir Metin İki Şerh Kadî Beyzavî ve İbn Melek’in Mesabîh Şerhleri. Ankara: Fecr Yayınevi, 2023.
• Efendioğlu, Mehmet. “Şerh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. Cilt 38, 559-560.
• Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-Bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Riyâd: Daru’s-Selam, 2000.
• Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
• Karacabey, Salih. Hattâbî’nin Hadis İlmindeki Yeri. İstanbul: Sır Yayıncılık, 2002.
• Karagözoğlu, İbrahim & Macit, Mustafa. Hadis Şerh Literatürü. I-II. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
• Müstakimzade, Süleyman Sadettin. Tuhfe-i Hattatîn. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
• Özer, Salih. Endülüslü İbn Battal ve Buhârî Şerhi. Ankara: Araştırma Yayınları, 2007.
• Râmhürmüzî, Hasan b. Abdurrahman. el-Muhaddisü’l-Fâsıl beyne’r-Râvî ve’l-Vâʿî’. thk: Muhammed Accac el-Hatib, Kahire: Darü’z-Zehair, 2016.
• Şeker, Fatih M. Osmanlı Entelektüel Geleneği. İstanbul: Dergah Yayınları, 2011.
• Taşdoğan, Ahmet. “Kıraat-Yorum İlişkisi Üzerine Bir Analiz: İsrâ Sûresi 16. Âyet Bağlamında Toplum Dönüşümünde Yöneticilerin Rolü”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (Haziran2025), 244-262. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1634989. Turcan, Zişân. Hadisi Şerif Geleneği Doğuşu Gelişimi ve Dönüşümü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Yazıcı, Tahsin. “Safeviler”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul, 1978.
• Yağcı, Hızır. Hayreddin Atûfî’nin Hadis Şerhçiliği. İstanbul: Ark Kitapçılık, 2018.
• Hüseyin Mânî Saʻâde, Mâlikî Mezhebine Mensup Olmayan Âlimlerin İmam Mâlik’in el-Muvatta’ı Üzerine Yaptıkları Çalışmalar – Hanefî Ulemâ Örnekliği, çev. Muhammed Talha Kılıç, Balıkesir İlahiyat Dergisi (Balıkesir Theology Journal), Çeviri / Translation, sayı 13/2 (2021)sayı: 14, s. 541-558
• Özkan, Halit. Muvatta Üzerine Yazılmış Şerhler, Hadis Şerh Literatürü I, 2020.
• Erman, Uğur. Mâlikîlerde Hadis Şerh Metodolojisi (Ebü'l-Mutarrif el-Kanâziî ve Tefsîru'l-Muvattâ Adlı Eseri Özelinde) = Hadith Commentary Methodology in The Malikis (Particular to Abu al-Mutarrif al-Qanazi'i and His Book Titled Tafsir al-Muwatta), Van İlahiyat Dergisi = Van Journal of Divinity, 2024, cilt: XII, sayı: 20.
• Yeşil, Selman. Biçim ve Muhteva Açısından Klasik Dönem İslam Dünyasında Kitap. Ankara: Sonçağ Akademi. 2021.
• Yıldırım, Selahattin [1952-] Osmanlı Muhaddislerinden el-Kemâhî ve el-Müheyyâ Adlı Muvatta Şerhi, EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler -, 2004, cilt: VIII, sayı: 20.
• Turhan, Halil İbrahim Pîrîzâde. İbrahim Efendi’nin Şerhu’l-Muvatta’ li’ş-Şeybânî’sindeki Şerh Yöntemi ve Eserin Hadis Şerh Literatüründeki Yeri, Osmanlı Düşüncesi: Kaynakları ve Tartışma Konuları, 2019.