Uyuşturucu Madde Bağımlılığıyla Mücadelede Kamu Politikaları: Birleşik Krallık Örneği

Öz

Günümüzde hem toplumların hem de devletlerin mücadele ettiği en önemli toplumsal sorunlar arasında uyuşturucu madde bağımlılığı yer almaktadır. İlk başlarda tıp alanında hastalıkların tedavisi için kullanılan uyuşturucu ve uyarıcı maddeler, sonradan zararlı yanlarının keşfedilmesiyle kötüye kullanılarak evrensel bir sorun haline gelmiştir. Bu bağlamda uyuşturucuya yönelik etkili politikalar ortaya koyulmalıdır. Bağımlılığa yol açan olumsuz çocukluk deneyimleri ve sosyoekonomik yoksunluk da dahil olmak üzere çeşitli risk faktörleri incelenmeli ve uyuşturucuyla ilgili zararı azaltmak için önlemler alınmalıdır. 2011 senesinde Birleşik Krallık’ta uyuşturucu madde kullanımına bağlı olarak ölüm sayılarının artış göstermesiyle hükümet tarafından 10 yıllık uyuşturucuyla (2011-2021) mücadele planı yayımlanmıştır. “From harm to hope” (Felaketten Umuda) ismini taşıyan bu planda uyuşturucuyla mücadelede sürdürülebilir kamu politikalarının oluşturulması hedeflenmiştir. Söz konusu planda madde arzının önlenmesinden tedavi süreçlerine; tedavi hizmetleri için fon ayrılmasından bağımlılık komisyonlarının görev ve sorumluluklarına kadar önemli konulara temas edilmiştir. Bu çalışmada uyuşturucu madde bağımlılığıyla mücadele konusu Birleşik Krallık özelinde ele alınmış olup, from harm to hope uyuşturucu planı üzerinden incelenmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden olan doküman analizi tekniğinden istifade edilmesinin yanı sıra konuyla ilgili ulusal ve uluslararası kütüphane taraması yapılmıştır. Çalışmadan elde edilen bulguların kamu politikası yapıcılarına, sivil toplum girişimlerine ve bağımlılıkla mücadele eden diğer kamu ve özel sektör paydaşlarına kaynak teşkil etmesi beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bağımlılık
• Uyuşturucuyla Mücadele
• Birleşik Krallık
• From harm to hope

Public Policies in the Combating with Drug Addiction: The Case of the United Kingdom

Öz

Nowadays, drug addiction is one of the most important social problems that both societies and states struggle with. Drugs and stimulants, which were initially used for the treatment of diseases in the field of medicine, have become a universal problem by being misused with the discovery of their harmful aspects. In this context, effective policies against drugs should be put forward. Various risk factors leading to addiction, including adverse childhood experiences and socioeconomic deprivation, should be examined and measures should be taken to reduce drug-related harm. Increasing in the number of deaths due to drug use in the UK, the government published a 10-year (2011-2021) anti-drug plan in 2011. This plan, entitled “From harm to hope” (felaketten umuda), aims to create sustainable public policies in the fight against drugs. In the name of plan, important issues such as prevention of substance supply, treatment processes, allocation of funds for treatment services, and duties and responsibilities of addiction commissions have been addressed. In this study, the issue of combating drug addiction is addressed in the United Kingdom and analysed through the From Harm to Hope drug plan. In addition to utilising the document analysis technique, which is one of the qualitative research methods in the study, a national and international library review on the subject was conducted. The findings of the study are expected to serve as a resource for public policy makers, civil society initiatives and other public and private stakeholders in the fight against addiction.

Anahtar Kelimeler

• From harm to hope
• Addiction
• Struggle with Drug
• United Kingdom

Kaynakça

1. Akdoğan, A. A. (2011). Türkiye’de kamu politikası disiplininin tarihsel izleri. Filiz Kartal (Ed.), Türkiye’de kamu yönetimi ve kamu politikaları içinde (75-98. ss.). Ankara: TODAİE Yayınları.
2. Akgemci, T. (2008). Stratejik yönetim. (İkinci Baskı). Ankara: Gazi Kitabevi.
3. Akgül, A., ve Kaptı, A. (2010). Türkiye’nin uyuşturucu ile mücadele politikası: Politika süreç analizi. A. Sözer, O. Ö. Demir ve S. Özeren (Dü.), Yerelden Küresele Sınıraşan Suçlar (75-99. ss.). Ankara: Polis Akademisi Yayınları.
4. Akkuş, D. (2018). Bağımlılıkla mücadelede eğitim politikaları. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.), Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (261-272. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
5. Arı, A.S. (2018). Bağımlılıkla mücadelede sivil toplum kuruluşlarının rolü, dünyadan ve Türkiye’den örnekler. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.). Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (245-260. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
6. Arslan, D.T., ve Akbulut, Y. (2017). Sağlık Bakanlığının uyuşturucuya yönelik politikalarının analizi. Addicta: The Turkish Journal on Addictions. 4, 151-180.
7. Ateş, H., ve Banazılı, A.M. (2020). Türkiye’de uyuşturucu madde bağımlılığıyla mücadele: Narkotik suçlarla mücadele daire başkanlığı raporları üzerinden bir inceleme. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 5(1), 63-80.
8. Ateş, K., ve Tuncay, T. (2020). Madde bağımlılığı merkezine başvuranların aile ve sosyo-demografik özellikler açısından incelenmesi bursa GAGEM örneği. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi. 16, 62-81.

9. Avrupa Uyuşturucu Raporu (2015). https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Arsiv/TUBIM/Documents/Avrupa%20Uyu%C5%9Fturucu%20Raporu_2015_TR.pdf (Erişim Tarihi: 09.09.2024).
10. Avrupa Uyuşturucu Raporu (2017). file:///C:/Users/Hp/Downloads/TDAT17001TRN.pdf (Erişim Tarihi: 08.11.2024). Bacon, M., ve Spicer, J. (2022). 'Breaking supply chains'. A commentary on the new UK Drug Strategy. International Journal of Drug Policy, 109. 1-11.
11. Bergeron, H. ve Kopp, P. (2022). Policy paradigms, ideas, and interests: The case of the French public health policy towards drug abuse. ANNALS, 582(1), 37-48.
12. Birleşmiş Miller Dünya Uyuşturucu Madde Raporu (2019). https://wdr.unodc.org/wdr2019/ (Erişim Tarihi: 13.09.2024).
13. Black, D.C. (2021). Review of drugs part two: prevention, treatment and recovery: Annexes. UK Government.
14. Bowden-Jones, H., vd., (2022). Gambling Disorder in the United Kingdom: key research priorities and the urgent need for independent research funding. Lancet Psychiatry. 9(4), 321-329.
15. Bryson, J.M., Edwards, L.H., ve Van-Slyke, D.M. (2018). Getting strategic about strategic planning research. Public Management Review, 20(3), 317-339.
16. Cılga, İ. (2009). Madde ve madde kullanımı ile mücadelede ulusal politika ve strateji önerileri. Toplum ve Sosyal Hizmet. 20, 7-22.
17. Creswell, W.J. (2017). Eğitim araştırmaları. Halil Ekşi (Çev. Ed.). İstanbul: EDAM.
18. Çakır, G. (2021). Türkiye’de uyuşturucu maddelere yönelik geliştirilen politikalar (1920-1950). Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi. 5, 105-137.
19. Çetinöz, E. (2019). Türkiye’de ve Dünyada uyuşturucu ile mücadele. Polis Akademisi Yayınları: Ankara. Çevik, M. (2022). Bir sosyal problem olarak uyuşturucu bağımlılığı. Sosyolojik Düşün. 7(2), 185-203.
20. Çifci, E.G., ve Uluocak, G.P. (2010). Almanya’da madde bağımlısı çocuk ve gençlere yönelik bir rehabilitasyon modeli: Parceval. Kriz Dergisi. 18(2), 11-18.
21. Çoban, M. (2016). Uyuşturucu madde bağımlılığı ile mücadelede manevi danışmanlık ve rehberlik uygulamalarının yeri ve önemi: İstanbul örneği. Ali Ayten, Mustafa Koç ve Nuri Tınaz (Ed.). Manevi danışmanlık ve rehberlik cilt-II (127-141. ss.). İstanbul: DEM Yayınları.
22. Çöpoğlu, M. (2014). Sosyal belediyecilik ve sorunları. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 5(2), 223-247.
23. Dağlı, Z. (2019). Bağımlılıkla mücadele politikasında din görevlilerinin rolü üzerine bir değerlendirme: Düzce örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 24(2), 285-297.
24. Dağlı, Z. (2020). Bağımlılığa mücadele politikasına ilişkin muhtarların algıları ve rolleri üzerine bir değerlendirme: Düzce örneği. Güvenlik Bilimleri Dergisi. 9(1), 65-82.
25. Degenhart, L., Grebely, J., Stone, J., vd., (2019). Global patterns of opioid use and dependence: Harms to populations, interventions, and future action. Lancet. 394(10208), 1560-1579.
26. DiClemente, C.C. (2006). Addiction and change: How addiction develop and addicted people recover. London: The Guilford Press.
27. Draft Online Safety Bill (2021). https://assets.publishing.service.gov.uk/media/609a6f8b8fa8f56a3f720b63/Draft_Online_Safety_Bill_Bookmarked.pdf (Erişim Tarihi: 12.09.2024).
28. Durmuş, M. (2018). Ulusal düzeyde bağımlılıkla mücadele politikaları ve iyi uygulama örnekleri. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.), Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (83-112. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık. Dye, T.R. (1992). Understanding public policy. New Jersey: Prentice Hall.
29. Economic Crime Plan (2019). https://www.gov.uk/government/publications/economic-crime-plan-2019-to-2022/economic-crime-plan-2019-to-2022-accessible-version (Erişim Tarihi: 13.09.2024).
30. Eggins, E., Hine, L., Higginson, A., ve Mazerolle, L. (2020). The impact of arrest and seizure on drug crime and harms: A systematic review. Trends & Issues. 602 (September), 1-16.
31. Eleventh Report of Session (2024). https://committees.parliament.uk/publications/44129/documents/218772/default/ (Erişim Tarihi: 10.06.2025) EMCDDA (2010). Türkiye Ulusal Temas Noktası (TUBİM).
32. https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Arsiv/TUBIM/Documents/TURKIYE%20UYUSTURUCU%20RAPORU%202010.pdf (Erişim Tarihi: 21.10.2024).
33. Evcin, U. (2015). Önleme stratejileri perspektifinden madde kullanımı ve okul temelli örnek bir uygulama: Yaşam becerileri eğitim programı. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü.
34. From harm to hope (2021). https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1079147/From_harm_to_hope_PDF.pdf (Erişim Tarihi: 10.07.2024).
35. From harm to hope (2023). https://assets.publishing.service.gov.uk/media/65dc7655529bfa0011e95508/E02949325_15.109_HO_Harm_to_Hope_AR_2022-23_Web+Accessible_v02.pdf (Erişim Tarihi: 23.09.2024).
36. Germany Drug Policy Report (2018). Germany 2018 Report of the National REITOX Focal Point to the EMCDDA (2017/2018). European monitoring centre for drugs and drug addiction. DBDD.
37. Güler, A., Halıcıoğlu, M. B., ve Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma. Seçkin Yayıncılık.
38. Güngör, D., Öntan, Y., ve Artantaş, G. (2021). Madde bağımlılığıyla mücadelede çeşitli yaklaşımlar. Devrim Güngör (Ed.), Uyuşturucu kullanma suçunu işleyenlerin kriminolojik profili. (155-180. ss.). Ankara: İç Güvenlik Stratejileri Dairesi Başkanlığı.
39. Holland, A., Stevens, A., Harris, M., vd., (2022). Analysis of the UK Government’s 10-Year Drugs Strategy-a resource for practitioners and policymakers. Journal of Public Health. 45(2), 215-224.
40. Işık, A. (2018). Türkiye’de madde bağımlılığıyla mücadelede bir sosyal politika uygulaması olarak okul sosyal hizmetinin önemi. Toplum ve Sosyal Hizmet. 29(1), 208-227.
41. Işık, M., ve Erdal, H. (2015). Türkiye’nin madde kullanımı ve bağımlılığı ile mücadele politikasının değerlendirilmesi ve yeni bir model önerisi. Turkish Studies. 10(2), 461-482.
42. Janes, J. (2025). Welfare first: Transforming harm reduction at UK festivals. Harm Reduction Journal. 22(41), doi.org/10.1186/s12954-025-01184-1
43. Karataşoğlu, S. (2013). Sosyal politika boyutuyla madde bağımlılığı. Türk İdare Dergisi, 476, 321- 352.
44. Kırılmaz, H., ve Dağlı, Z. (2018). Bağımlılık ve bağımlılıkla mücadele konusunda akademik çalışmalar üzerine bir inceleme. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.), Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (7-24. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
45. Kilmer, B., Caulkins, J.P., Pacula, R.L., ve Reuter, P.H. (2012). The U.S. drug policy landscape: Insights and opportunities for Improving the view. Rand Health Quarterly. 2(3), 2.
46. Klein, M & Dixon, J. (2020). Problematising ‘Recovery’ in drug policy within Great Britain: A comparative policy analysis between England, Wales and Scotland. Journal of Drug Policy Analysis, 13(1), https://doi.org/10.1515/jdpa-2020-0001
47. Kontopantelis, E., Buchan, I., Webb, R.T. vd., (2018). Disparities in mortality among 25–44-year-olds in England: a longitudinal, population-based study. Lancet. 3(12), 567–75.
48. Köknel, Ö. (1998). Bağımlılık. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
49. Kutlu, Ö., Örselli, E., ve Babahanoğlu, V. (2017). Türkiye’de gençlerin uyuşturucu ile mücadele politikaları hakkında düşünceleri. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 5(1), 125-149.
50. Lewer, D., Brothers, T.D., Van Hest, N. vd. (2022) Causes of death among people who used illicit opioids in England, 2001–18: a matched cohort study. Public Health,7(2), 126–35.
51. Lewer, D., King, E., Bramley, G., vd., (2020). The ACE Index: mapping childhood adversity in England. Journal of Public Health, 42(4), 487–95.
52. Marmot, M., Allen, J., Boyce, T., Goldblatt, P., Morrison, J. (2020). Health Equity in England: The Marmot Review 10 Years On. 2020. https://www.instituteofhealthequity.org/resources-reports/marmot-review-10-years-on/the-marmot-review-10-years-on-full-report.pdf (Erişim Tarihi: 10.09.2024).
53. McConnell, A. ve Hart, P. (2019). Inaction and public policy: Understanding why policymakers ‘do nothing’. Policy Sciences. 52, 645-661.
54. McDonald, S.A., McAuley, A., Hickman, M. vd., (2021). Increasing drug-related mortality rates over the last decade in Scotland are not just due to an ageing cohort: A retrospective longitudinal cohort study. Foreign Policy. 96(October), 1-7.
55. Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
56. Murphy, P. (1997). Coordinating drug policy at the state and federal levels. RAND, https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB6005.html (16.06.2025).
57. National Audit Office. (2022). Progress in implementing the government’s 10-year drug strategy. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/629078bad3bf7f036fc492d1/From_harm_to_hope_PDF.pdf (Erişim Tarihi: 09.06.2025).
58. National Audit Service (2023). Reducing the harm from illegal drugs. https://www.nao.org.uk/wp-content/uploads/2023/10/reducing-the-harm-from-illegal-drugs.pdf (12.06.2025).
59. Office of National Statistics (2021). Homicide in England and Wales: Year ending March 2020. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/articles/homicideinenglandandwales/yearendingmarch2020#drug-and-alcohol-related-homicides (Erişim Tarihi: 20.09.2024).
60. ons.gov.uk. (2023). Drug misuse in England and Wales: year ending March 2023.
61. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/articles/drugmisuseinenglandandwales/yearendingmarch2023#main-points (Erişim Tarihi: 10.06.2024).
62. Pearce, J.A., ve Robinson, R.B. (2015). Stratejik yönetim: Geliştirme, uygulama ve kontrol. Mehmet Barca (Çev.). Ankara: Nobel Akademik.
63. Pentz, M.A., Mares, D., Schinke, S., ve Rohrbach, L.A. (2004). Political Science, Public Policy, and Drug Use Prevention. Substance Use & Misuse, 39(10-12), 1821-1865.
64. Psychoactive Substances Act (2016). https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/2/contents (Erişim Tarihi: 31.01.2025).
65. Rosinsky, N. (1981). Drug abuse: The Eastern Bloc and China. Gabriel G. Nahas and Henry Clay Frick (Ed.), Drug abuse in the modern world (251-254. ss). USA: Pergamon Press.
66. Sak, R., Sak, İ.T.Ş., Şendil, Ç.Ö., ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi. 4(1), 227-250.
67. Sevin, Ç., ve Erbay, E. (2008). Madde bağımlılarının tedavi sonrası sosyal yaşama uyumları ve sosyal hizmet uygulamaları. Bağımlılık Dergisi, 9(1), 1-11.
68. Sezgin, D., ve Akçakaya, İ.B. (2019). Expectations of Youth and Parents from Drug Addiction Awareness Efforts in Turkey. Bağımlılık Dergisi. 20(3), 143-153.
69. Sezik, M. (2017). Büyükşehirlerin sosyal belediyecilik yaklaşımlarına bir örnek olarak madde bağımlılığı ile mücadele çalışmaları. BEU Akademik İzdüşüm Dergisi. 2(1), 51-63.
70. Smith, R.A. (1979). Decision making and non-decision making in cities: Some implications for community structural research. American Sociological Review. 44(1), 147-161.
71. Sözer, S. (2020). Uyuşturucu maddeler ve problemleri. Ankara: Polis Akademisi Yayınları.
72. Stevens N, MartinFernandez J, Moriceau S, vd., (2022). Realist evaluation of three programmes aimed at reducing harm and risks associated with alcohol consumption in the Nouvelle Aquitaine region of France: the ECIAE study protocol. BMJ Open.12(10), 1-11. doi:10.1136/bmjopen-2021-057928
73. Stevens, A. (2013). Applying harm reduction principles to the policing of retail drug markets. Kent University: International Drug Policy Consortium.
74. Sürücü, O. (2023). Sosyal politika boyutu ile madde bağımlılığı sorunu. Esra Çetinöz ve Merve Ayşe Akbulut (Der.), Uyuşturucuyla mücadele. (7-50. ss.). Ankara: Polis Akademisi Yayınları.
75. Tezer, A. (2023). Politika transferi literatürü çerçevesinde Türkiye’nin uyuşturucuyla mücadele politikası. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi. 4(3), 397-430.
76. The Committee of Public Accounts (2024). Reducing the harm from illegal drugs. Eleventh Report of Session 2023-24. https://committees.parliament.uk/publications/43217/documents/217616/default/ (15.02.2025).
77. Tomlin J, Meise E, Wegner J and Völlm B (2024) Mandatory substance use treatment for justice-involved persons in Germany: a systematic review of reoffending, treatment and the recurrence of substance use outcomes. Front. Psychiatry 14, doi: 10.3389/fpsyt.2023.1217561
78. Torres-Leguizamon, M., Favaro, J., Coello, D., vd., (2023). Remote harm reduction services are key solutions to reduce the impact of COVID‑19‑like crises on people who use drugs: evidence from two independent structures in France and in the USA. Harm Reduction Journal. 20(1), 1-9.
79. Tosun, B., Şahin, S., ve Aslan, G. (2021). Uyuşturucu kaçakçılığının Türkiye ekonomisi üzerine etkileri ve Türkiye’nin mücadele yöntemlerinin değerlendirilmesi. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi. 9(25), 103-129.
80. Tümay, M. (2018). Uyuşturucu bağımlılığı ile mücadelenin hukuki boyutu. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.), Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (75-184. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
81. Türkiye Uyuşturucu Raporu (2024). https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/2024/Eylul/2024_uyus_rapor.pdf(16.06.2025).
82. UK Parliament (2024). Reducing the harm from illegal drugs. https://publications.parliament.uk/pa/cm5804/cmselect/cmpubacc/72/report.html (Erişim Tarihi: 11.06.2025).
83. UNODC-United Nations Office on Drugs and Crime (2024). https://dataunodc.un.org/sites/dataunodc.un.org/files/metadata_drug_use_and_treatment.pdf (Erişim Tarihi: 21.10.2024).
84. Usta, A. (2013). Kamu politikaları analizine kuramsal bir bakış. Yasama Dergisi. 24, 78-102.
85. Uyuşturucu İle Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2024). https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/49633/0/2024-2028-uyusturucu-ile-mucadele-ulusal-strateji-belgesi-ve-eylem-planipdf.pdf?_tag1=EC336FBA8771FFCD2A918171D64B9BFF8155888A (Erişim Tarihi: 30.01.2025). www.gov.uk. (2024). https://www.gov.uk/government/publications/from-harm-to-hope-first-annual-report-2022-to-2023/from-harm-to-hope-first-annual-report-2022-to-2023-accessible (Erişim Tarihi: 16.06.2025)
86. Yalçın, S.B., ve Koçakoğlu, M.G. (2021). Madde bağımlılığı önlemede toplum ve STK’ların rol ve sorumlulukları nelerdir? Zekeriya Mızırak, S. Barbaros Yalçın, Zeliha Traş (Ed.), Bağımlılık ve önleyici yaklaşımlar. (119-128. ss.). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları.
87. Yalçın, S.B., ve Turan, G. (2021). Madde bağımlılığı önlemede hukuki sürece ilişkin kanun yapıcı ve uygulayıcılarının rol ve sorumlulukları nelerdir? Zekeriya Mızırak, S. Barbaros Yalçın, Zeliha Traş (Ed.), Bağımlılık ve önleyici yaklaşımlar. (139-146. ss.). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları.
88. Yavuz, Ö., ve Ateş, H. (2018). Türkiye’de bağımlılıkla mücadele mevzuatı ve politika metinlerinin analizi. Hamza Ateş ve Ahmet Koçak (Ed.), Bir kamu politikası olarak bağımlılıkla mücadele. (51-82. ss.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
89. Yıldırım, U.T. (2023). Public policies against the covid-19 pandemic: The united nations, the european union and Türkiye. Turkish Academic Research Review 8(4), 1383-1406.
90. Yu, R., Kong, D.L., Liao, C., vd., (2024). Natural products as the therapeutic strategies for addiction. Biomedicine & Pharmacotherapy. 175, 1-12.