Liderlik Türleri ve M. Weber’de Bir Otorite Tipi Olarak Karizmatik Dini Liderlik

Öz

Birlikte yaşama mecburiyetinde olan insanoğlu için tarihin her döneminde bir yönetim ve onunla ilişkili olarak liderlik söz konusu olmuştur. Bu anlamda liderlik, insanlık tarihiyle yaşıt bir olgudur. Liderlik, birçok sosyal bilimle alakalı olduğu gibi, sosyolojinin de önemli araştırma alanlarından biridir. Toplumsal yaşam sürecinde istikrarın ve gidişatın bozulması, çeşitli krizlerin, bunalım ve buhranların zuhur etmesi, anomik bir durumun baş göstermesi halinde kurtarıcı vasıfları bulunan insanlara daha doğrusu karizmatik gücü bulunan liderlere ciddi gereksinim duyulmuştur. Toplumda duyulan bu liderlik ihtiyacı gayet doğal olarak toplumsal birer grup olarak dini gruplarda da kendini göstermiştir. Weber, devlet düzeninin devam edebilmesi için geleneksel, yasal ve karizmatik olmak üzere üç tür meşruluğu kabul edilmiş otorite tipinin olduğunu söylemektedir. Bunlardan geleneksel otorite tipi, maziden miras yoluyla intikal eden geleneklere dayanmaktadır. Yasal otorite tipinde lider, gücünü geleneklerden değil, ilgili toplum tarafından kabul edilmiş yasalardan alır. Karizmatik otorite tipinde ise lider gücünü ve meşruiyetini tamamen kendi karizmatik kişiliği ile sürdürür. Diğer liderlik türlerinde olduğu gibi dini liderliklerin de cemaati ya da takipçileriyle olan ilişkileri açısından çeşitli tipleri vardır. Weber, peygamberleri, rahipleri ve büyücüleri birer dini karizmatik kişilik olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• M. Weber
• karizma
• dini liderlik
• peygamberler
• rahipler
• büyücüler.

Charismatic Religious Leadership in Max Weber as an Authority Type

Öz

Throughout history, governance and leadership have been essential for humanity, which is bound by the necessity of living together. In this regard, leadership is an age-old phenomenon intertwined with human history. Like many other social sciences, sociology considers leadership as one of its significant research areas. The disruption of stability and progress in social life, the emergence of various crises, turmoil, and the occurrence of anomie necessitate individuals with savior qualities, or rather leaders with charismatic power. In times of societal crisis, there is a serious need for individuals with charismatic power. This need for leadership is naturally manifested not only in society as a whole but also within religious groups. Weber suggests that there are three types of legitimate authority necessary for the continuation of the state order: traditional, legal, and charismatic. Traditional authority is based on customs passed down from the past. In legal authority, leaders derive their power from laws accepted by the relevant society rather than traditions. In charismatic authority, leaders maintain their power and legitimacy solely through their charismatic personality. Like other forms of leadership, religious leadership also has various types in terms of its relationship with the congregation or followers. Weber considers prophets, priests, and sorcerers as religious charismatic figures.

Anahtar Kelimeler

• M. Weber
• charisma
• religious leadership
• prophets
• priests
• sorcerers.

Kaynakça

1. Akçakaya, M. (2010). 21. Yüzyılda Yeni Liderlik Anlayışı, Ankara: Adalet Yayınevi.
2. Aktay, Y. (2011). Karizma Zamanları, İstanbul: Timaş Yayınları.
3. Akyüz, N. (1999). “Dinlerin Teşekkülünde Dini Liderlerin Karizması”, Dini Araştırmalar Dergisi, Cilt: 1, Sayı:3, ss. 43-64.
4. Akyüz, N.(2010). “Dini Liderler ve Karizma”, ed. Akyüz, Niyazi ve Çapcıoğlu, İhsan (2010), Ana Başlıklarıyla Din Sosyolojisi, 2. Baskı, Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, ss. 228-234
5. Ankarloo, B. ve Clark, S. (2015). Eski Yunan ve Roma’da Büyü ve Büyücülük, Çev. Çiğdem Dürüşken ve Eyüp Çoraklı, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
6. Ardıç, K. ve Yenigün, M.C. (1997). “Toplam Kalite Yönetiminde Liderlik Anlayışı”, 21. Yüzyıl Liderlik Sempozyumu, İstanbul Deniz Harp Okulu.
7. Ataurrahim, M. (1994). Bir İslam Peygamberi Hz. İsa, Çev. Kürşat Demirci, İstanbul: İnsan Yayınları.
8. Aydın, M. (2005). Ansiklopedik Dinler Sözlüğü, Konya: Din Bilimleri Yayınları.

9. Aydın, M. (2010). Eğitim Yönetimi, Kavramlar, Süreçler, İlişkiler (Örgütsel Davranış), 9. Baskı, Ankara: Hatipoğlu Yayıncılık.
10. Bakan, İ. ve Büyükbeşe, T. (2010). “Liderlik Türleri ve Güç Kaynaklarına İlişkin Mevcut- Gelecek Durum Karşılaştırması: Eğitim Kurum Yöneticilerinin Algılarına Dayalı Bir Alan Araştırması”, Kahraman Maraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 9, ss. 73-84.
11. Baloğlu, N. (2011). “Dağıtımcı Liderlik: Okullarda Yönetimin Yeniden Yapılandırılması Sürecinde Dikkate Alınması Gereken Bir Liderlik Yaklaşımı”, Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt: 12, Sayı: 3, ss.127-148.
12. Barutçugil, İ. (2014). Liderlik, İstanbul: Kariyer Yayıncılık.
13. Bass, B. M.- Riggo, R. E. (2006). Transformational Leadership, Lawrence Publishers, New Jersey.
14. Başaran, İ. E. (2004). Yönetimde İnsan İlişkileri, 3. Baskı, Ankara: Nobel Yayınları.
15. Bendix, R. (1978). Max Weber: An Intellectual Potrait, Berkeley, Los Angeles, London: University of California.
16. Bozkurt, T. (2009). “Yönetim Uygulamaları ve Performans Arasındaki İlişkide Psikolojik Güçlendirmenin Ara Değişken Olarak Rolü, Kuramsal Bir Tartışma”, 17. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi Bildiri Kitabı, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları, ss. 478-485.
17. Covey, S. R. (1992). Prensiplere Dayalı Liderlik, Ankara: Kara Kuvvetleri Komutanlığı Yayınları.
18. Cevirov, E. (2013). Dini Lider Tipleri Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
19. Çapcıoğlu, İ., Şahin, M. C., Erdoğruca Korkmaz, N. (2010). Max Weber Sosyolojisinde Karizmatik Otorite ve Dini Liderlik. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, vol.14, no. 2, ss. 51-76.
20. Çelik, V. (2013). Eğitimsel Liderlik, 7. Baskı, Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
21. Çelik, Y. ve Uğurluoğlu, Ö. (2009). “Örgütlerde Stratejik Liderlik ve Özellikleri”, Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, Cilt:12, ss. 12-156.
22. Daft, R. L. (1997). Management, New York: Dryden Press, 4th, ed.
23. Dal, L. ve Çorbacıoğlu, Ç. (2014). “Hizmetkâr Liderlik Davranışları ve Lider-Üye Etkileşimi İlişkisi: Bir Devlet Üniversitesi Üzerine Araştırma”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 19, Sayı: 4, ss. 287-310.
24. Demir, C. , Yılmaz, M.K. ve Çevirgen, A. (2010). “Liderlik Yaklaşımları ve Liderlik Tarzlarına İlişkin Bir Araştırma”, Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, Sayı: 2, ss.129-152).
25. Dönmezer, S. (1984). Sosyoloji, 9. Baskı, Ankara: Savaş Yayınları.
26. Er, İ. (1990). “Karizma”, Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Cilt: 2, İstanbul: Risale Basın Yayın, ss. 351-353.
27. Eraslan, L. (2006). “Liderlikte Post Modern Bir Paradigma: Dönüşümcü Liderlik” Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 1, ss. 1-52.
28. Erçetin, Ş. (2000). Liderlik Sarmalında Vizyon, İstanbul: Nobel Yayıncılık.
29. Erdoğan, İ. (1991). İşletmelerde Davranış, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Yayınları.
30. Eren, E. (1989). Yönetim Psikolojisi, İstanbul İşletme İktisadı Enstitüsü Yayınları.
31. Eren, E. (1996). Yönetim ve Organizasyon, İstanbul: Beta Yayınları.
32. Eryeşil, K. ve İraz, R. (2017). “Liderlik Tarzları İle Örgütsel Bağlılık Arasındaki İlişkinin İncelenmesine Yönelik Bir Alan Araştırması”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu Dergisi, Cilt: 20, Sayı: 20, ss. 129-139.
33. Fındıkçı, İ. (2009). Bir Gönül Yolculuğu: Hizmetkâr Liderlik, İstanbul, Alfa Yayınları.
34. Fichter, J. (tsiz). Sosyoloji Nedir?, Çev. Nilgün Çelebi, Konya: Toplum.
35. Freyer, H. (1964). Din Sosyolojisi, Çev. Turgut Kalpsüz, Ankara: Ankara İlahiyat Fakültesi Yayını.
36. Giddens, A. ve Sutton, W.P. (2014). Sosyolojide Temel Kavramlar, Çev. Ali Esgin, Ankara: Phoenix Yayınevi.
37. Gül, H. (2003). Karizmatik Liderlik ve Örgütsel Bağlılık İlişkisi Üzerine Bir Araştırma, Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü- Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
38. Günay, Ü. (2000). Din Sosyolojisi, İstanbul: İnsan Yayınları.
39. Güneş, A. (2023-a). “Sosyolojik Bir Olgu Olarak Liderlik, Kuramları ve M. Weber’de Otorite Tipleri Üzerine Bir Araştırma”, Sosyal, İnsan ve İdari Bilimlerde İleri ve Çağdaş Çalışmalar-1, ed. Derya Fatma Biçer ve Yaşar Öz, İzmir: Duvar Yayınları, ss. 9-22.
40. Güneş, A. (2023-b). “Toplumsal Bir Protesto: Yeni Dini Hareketler”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 33, Sayı: 1, ss. 401-412.
41. Greenberg, B. (1993). Behavior Organizations, New Jersel: Basil Blackwell.
42. Güney, S. (1999). Davranış Bilimleri Açısından Atatürk’ün Liderliği, Ankara: Ocak Yayınları.
43. Güney, S. (2012). Liderlik, İstanbul: Nobel Yayınları.
44. Gürkan, S.L. (2008). “Ruhban”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt: 35, İstanbul, ss.204-205.
45. Hançerlioğlu, O. (1986). Toplumbilim Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi.
46. Horner, M. (1997). “Leadership Theory: Past, Present, Future” Team Performance Managment, MLB University Press, Vol.3, No. 4, ss.270-287.
47. Kağıtçıbaşı, Ç. (1983). İnsan ve İnsanlar, 5. Basım, İstanbul: Beta Basım Yayım.
48. Kapani, M. (2003). Politika Bilimine Giriş, 28. Baskı, Ankara: Bilgi Yayınevi.
49. Karagöz, E. Ö. (2003). M. Weber’de Anlayış Sosyolojisi ve Din Olgusu, İstanbul: Derin Yayınları.
50. Karaman, H., Çağrıcı, M., Dönmez, İ. K. ve Gümüş, S. (2007). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Cilt:3, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
51. Kaya, A.V. (2013). Karizmatik Liderlik ve Toplumsal Değişim, İstanbul: Hemen Kitap Yayınevi
52. Keçecioğlu, T. (1998). Liderlik ve Liderler, İstanbul: Kalder Yayınları.
53. Kılınç, T. (1966). “Liderlikte Durumsallığın Ötesi, Karizmatik Liderlik Yaklaşımı”, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, C.25, Say 2.
54. Kızılçelik, S. ve Erjem, Y. (1992). Sosyoloji Terimleri Sözlüğü, Konya: Günay Ofset.
55. Kızılçelik, S. (1992). Sosyoloji Teorileri-1, Konya: Mimoza Yayınları.
56. Kirimi, B. (2007). Succesful Leadership: 8 Essential Principals You Must Know, USA: Abc Book Publishing.
57. Kirman, M. A. (2011). Din Sosyolojisi Terimleri Sözlüğü, 2. Baskı, İstanbul: Rağbet Yayınları.
58. Koçel, T. (2001). İşletme Yöneticiliği: Yönetim ve Organizasyon. Organizasyonlarda Davranış-Klasik-Modern-Çağdaş Yaklaşımlar, İstanbul: Beta Yayınları.
59. Koçel, T. (2011). İşletme Yöneticiliği, 13. Baskı, İstanbul: Beta Yayınları.
60. Köse, A. (2006). Milenyum Tarikatları, Batıda Yeni Dini Akımlar, İstanbul: Truva Yayınları.
61. Manske, Jr. F. (1994). Etkili Liderliğin Sırları, Çev. Metin Arıkan, Ankara: Kara Harb Okulu Yayınları.
62. Marshall, G. (2005). Sosyoloji Sözlüğü, Çev. Osman Akınhay ve Derya Kömürcü Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
63. Mentese, M., & Şahin, M. C., (2016). “Hazrat Aisha: In Terms of Religious, Authentic and Didactic Leadership Characteristics”. Women Leaders in Chaotic Environments: Examinations of Leadership Using Complexity Theory, ed. Şefika Şule Erçetin, Springer Yayınevi, ss. 49-59.
64. Merrian, B. S. (2013). Nitel Araştırma, “Dokümanlardan Verilerin Toplanması”, Çev. Selahattin ve Hamit Özen, Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
65. Mensching, G. (1994). Din Sosyolojisi, Çev. Mehmet Aydın, Konya Tekin Yayınları
66. Miller, F. B. (1996). Sanayide Beşeri Münasebetler, Çev. Sabahat Yalçın ve Toker Dereli, İstanbul: Sermet Matbaası. Öğüt, A. (2013). Yönetim Esasları, Ankara: Nobel Akademik Yayınları.
67. Özdemir, V. (2014). “Dönüştürücü (transformasyonel) Liderliğin Kaynağı Olarak Hz. Muhammed (sas)”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 7, ss. 27-52.
68. Palta, E. H. (2019). Hz. İbrahim’in Karizmatik Kişiliği Üzerine Bir Din Sosyolojisi Araştırması, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
69. Sabuncuoğlu, Z. ve Tüz, M. (2003). Örgütsel Psikoloji, 4. Baskı, Bursa: Furkan Yayıncılık.
70. Schroeder, R. (1992). M. Weber ve Kültür Sosyolojisi, Çev. Mehmet Küçük, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları. Shils, E. (1965). “Karisma, Order and Status”, American Sociological Review, 30, 2, ss.199-213.
71. Şahin, A., Temizel, H., ve Örselli, A. (2004). “Bankacılık Sektöründe Çalışan Yöneticilerin Kendi Liderlik Tarzlarını Algılayış Biçimleri İle Çalışanların Yöneticilerinin Liderlik Tarzlarını Algılayış Biçimlerine Yönelik Uygulamalı Bir Çalışma”, 3. Ulusal Bilgi, Ekonomi ve Yönetim Kongresi Bildiri Kitabı, Eskişehir: Sözkesen Matbaacılık, ss. 657-665.
72. Şahin, M. C., Çapcıoğlu, İ., & Gümüş, E., (2012). “Leadership and Traditional Leadership Approaches”. Discussions About Leadership (pp.248-285), Bloomington: iUniverse.
73. Şimşek, İ. H. (2018). “Lider Tiplerine Kur’an Açısından Bir Yaklaşım”, Journal of Analytic Divinity, Cilt/vol: 2, Sayı/Issue: 3, ss. 63-86.
74. Tabak, A. (2001). “Tarihsel Gelişimi İçerisinde Liderlik Tanımları ve Liderlik Kavramının Günümüzdeki Yeri”, Kara Harp Okulu Bilim Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 2, ss. 3-12).
75. Tanrıverdi, H. ve Paşaoğlu, S. (2014). “Dönüşümcü Liderlik, Örgütsel Adalet ve İş Tatmini Arasındaki İlişkileri Belirlemeye Yönelik Okul Öncesi Öğretmenleri Üzerinde Bir Araştırma”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 50, ss.274-293.
76. Taplamacıoğlu, M. (1983). Din Sosyolojisi, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları. Tolan, B. (1991). Toplum Bilimlerine Giriş, Ankara.
77. Turner, B. S. (1991). Max Weber ve İslam, Çev. Yasin Aktay, Ankara: Vadi Yayınları.
78. Türkçe Sözlük, (2015). “Lider”, Cilt: 2, 8. Basım, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
79. Wach, J. (1990). Din Sosyolojisi, Çev. Ünver Günay, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Basımevi. Weber, M.(2014). Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı, Çev. Özer Ozankaya, İstanbul: Cem Yayınları.
80. Weber, M. (2002). Sosyoloji Yazıları, Çev. Taha Parla, İstanbul: İletişim Yayınları.
81. Weber, M. (2012-a). Ekonomi ve Toplum, Çev. Latif Boyacı, Cilt: 1, İstanbul: Yarın Yayınları.
82. Weber, M. (2012-b). Ekonomi ve Toplum, Çev. Latif Boyacı, Cilt: 2, İstanbul: Yarın Yayınları.
83. Weber, M. (2017). Meslek Olarak Siyaset, Çev. Levent Özşar, Bursa: Biblos Yayınları.
84. Werner, İ. (1993). Liderlik ve Yönetim, Çev. Vedat Üner, İstanbul: Rota Yayınları.
85. Yılmaz, H.(2011). Güçlendirici Liderlik, İstanbul.
86. Yiğit, R. (2002). “İyi Bir Lider Olmanın Yolları”, Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 1, ss. 17-21.