An Ottoman Port Between Exile and Resettlement: The Situation and Crisis Management in Samsun During the Great Caucasus Migration of 1864

Öz

The mass exodus that began in 1864 when the Russians crushed the resistance in the Caucasus and forcibly deported the peoples living there led to great tragedy in every respect. Having emerged defeated from a long and exhausting struggle for independence against the Russians, the Caucasians now had to face the hardships of being exiled from their homeland. The process of leaving their homeland and seeking refuge in the Ottoman Empire was equally devastating and deadly for the Caucasians. On the other hand, the exodus of hundreds of thousands of Caucasians leaving their homeland and seeking refuge in the Ottoman Empire confronted the state with a human tide unprecedented in comparison to previous events. Trabzon and Samsun ports became the main ports of entry for migrants into Ottoman territory due to their proximity to the migrants' point of departure. However, the mass influx of migrants into these ports, which lacked adequate facilities, brought with it very serious problems for both the migrants themselves and the local population. It is possible to examine in detail the events that took place during this arduous migration process, which lasted over a year, and how the process was managed, specifically in Trabzon and Samsun, through the sources of the period.

Anahtar Kelimeler

• Russia
• Ottoman Empire
• 1864 Caucasian Migration
• Circassians
• Samsun.

Sürgün ve İskân Arasında Bir Osmanlı Limanı: 1864 Büyük Kafkas Göçünde Samsun’daki Durum ve Kriz Yönetimi

Öz

1864 yılında Rusların, Kafkasya’daki direnişi kırarak burada yer alan halkları zorla sürgün etmesi ile başlayan kitlesel göç her bakımdan büyük dramların yaşanmasına neden oldu. Ruslara karşı uzun ve yorucu bir bağımsızlık mücadelesinden yenik çıkan Kafkasyalılar bu kez de vatanlarından sürgün edilmenin zorluklarıyla yüzleşmek zorunda kaldı. Kafkasyalılar açısından vatanlarından ayrılmaları ve Osmanlı ülkesine sığınmaları arasında geçen süreç bir o kadar yıkıcı ve ölümcül olmuştur. Diğer taraftan yüzbinlerce Kafkasyalının vatanlarını terk ederek Osmanlı Devleti’ne sığınması devleti daha öncekilerle mukayese edilmeyecek bir insan seli ile karşı karşıya bıraktı. Göçmenlerin hareket noktasına yakın olmaları nedeniyle Trabzon ve Samsun limanları göçmenlerin Osmanlı topraklarına giriş yaptıkları ana limanlar oldu. Ancak çok sayıda göçmenin yeterli imkânlar ile donatılamayan bu limanlara yığılmaları hem kendileri hem de yerli halk için çok ciddi sorunları da beraberinde getirdi. Yaklaşık bir yılı aşan bu zorlu göç sürecinde yaşananları ve sürecin nasıl idare edildiğini Trabzon ve Samsun özelinde dönemin kaynakları üzerinden ayrıntılarıyla incelemek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• Rusya
• Osmanlı Devleti
• 1864 Kafkas Göçü
• Çerkesler
• Samsun.

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. 1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Sadâret Mektûbi Kelemi Mühimme Evrakı (A. MKT. MHM): 206/17; 293/25; 295/75; 290/37; 291/68; 298/59; 289/22; 297/59; 288/89; 293/73; 290/37; 301/49; 301/70; 306/4; 311/68; 302/57; 303/6; 303/39; 305/12; 305/22; 306/78; 309/47; 314/80; 323/40; 338/45; 290/7; 290/51; 290/91; 291/39; 297/14; 300/50; 303/6; 313/48; 309/72; 310/29; 300/50; 206/60.
4. Sadâret Mektubî Kalemi Umum Vilayat Evrakı (A. MKT. UM): 794/20.
5. İrâde Meclis-i Vâlâ (İ. MVL), 513/23171.
6. Hariciye Nezareti, Tercüme Odası (HR. TO): 507/21; 507/34.
7. İrade Dahiliye, (İ. DH): 524/36169, Lef 4.
8. Meclis-i Vâlâ, (MVL): 603/15; 507/21; 677/42; 685/30; 692/66.

9. 2. Archives du ministère des Affaires étrangères (AMAE) (Fransa Dışişleri Bakanlığı Arşivi, La Courneuve) Correspondance consulaire et commerciale (CCC): Trébizonde, Tome 8.
10. 3. Centre des Archives diplomatiques de Nantes (CADN) (Fransa Dışişleri Bakanlığı Diplomatik Arşivi, Nantes) Ambassade, Constantinople, Série D: Trébizonde, Vol. 9.
11. Ambassade, Constantinople, Série D: Samsoun.
12. Ambassade, Constantinople, Série E, Vol. 465, “Question Sanitaires”.
13. 4. The National Arhives, Foreign Office (FO) (İngiliz Milli Arşivi-Londra) FO 195 (Embassy and Consulates, Turkey): 812
14. Diğer Kaynaklar
15. Aydın, M. (2008). Üç Büyük Gücün Çatışma Alanı Kafkaslar. İstanbul: Gökkube.
16. Çakmak, G. (2017). 1864 Büyük Çerkes Göçü. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bozok Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yozgat.
17. Çiçek, N. (2009). Talihsiz Çerkeslere İngiliz Peksimeti,”: İngiliz Arşiv Belgelerinde Büyük Çerkes Göçü (Şubat 1864-Mayıs 1865). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 64 (1), 57-88.
18. Demirtaş, M. (2011). Osmanlıya Gelen Kırım ve Kafkasya Göçmenlerinin Sorunları. Bilig, 57, 17-44.
19. Erdem, T. (2014). 1864 Kafkas Göçü Öncesinde ve Göç Sırasında Yaşanan Salgın Hastalıklar”, 1864 Kafkas Tehciri, Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün, Ed. M. Hacısalihoğlu, (içinde 171-200), İstanbul: Balkar-Ircica.
20. Erdem, U. (2018). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Muhacir Komisyonları ve Faaliyetleri (1860-1923). Ankara: TTK.
21. Émigration Circassienne en Turquie. (1864). Constantinople : Imprimerie de Levant Herald.
22. Firuzoğlu, S. R. (1999). Kırım ve Kafkasya’dan Osmanlı İmparatorluğu’na Göçler. Osmanlı. C. IV, (s. 687-696). İçinde. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
23. Gökçe, C. (1979). Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya Siyaseti. İstanbul: Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı.
24. Grassi, F. L. (2017). Yeni Bir Vatan Çerkeslerin Osmanlı İmparatorluğu’na Zorunlu Göçü (1864). Çev. Birgül Göker Perdisa, İstanbul: Tarihçi Kitabevi.
25. Hacısalihoğlu, M. (2014). 1864 Tehcirinin Araştırmalarda ve Türkiye Kamuoyundaki Konumu. M. Hacısalihoğlu (Ed.), 1864 Kafkas Tehciri, Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün içinde (25-44). İstanbul: Balkar-Ircica.
26. İpek, N. (2006). İmparatorluktan Ulus Devlete Göçler. Trabzon: Serander Yayınevi.
27. İpek, N. (2018). Canik ve Göç 1800-1923. Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
28. İpek, N. (1997). Kafkaslardaki Nüfus Hareketleri. Türkiyat Mecmuası, 20, 273-313.
29. Karpat, K. (2010). Osmanlı’dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler. İstanbul: Timaş Yayınları.
30. Kasumov-A., Kasumov, H. (1995). Çerkes Soykırımı Çerkeslerin 19. Yüzyıl Kurtuluş Savaşı Tarihi. Ankara: Kaf-Der Yayınları.
31. Kyriakidis, T. (2014). Three Unpublished Documents from Trebizond’s Italian Consulate Concerning the Sanitarian Consequences of the Caucasian Migration in 1864 to the Southeastern Coast of the Black Sea. M. Hacısalihoğlu (Ed.), 1864 Kafkas Tehciri, Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün içinde (201-217). İstanbul: Balkar-Ircica.
32. Köse, M., & Lokmacı, S. (2018). İngiliz Konsolosluk Raporlarında Rusya’nın 1864 Kafkas Soykırımı ve Çerkeslerin Anadolu’ya Göçleri. Journal of Turkish Research Institute (62), 407-422.
33. Lennep, H. J. V. (187). Travels in Little-Known Parts of Asia Minor. Vol. I, London: John Murray. McCarthy, J. (1998). Ölüm ve Sürgün. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
34. Ozova, F. A. (2015), “1856-1864 Yıllarında Çerkeslerin Sürülmesi: Plan ve Uygulama. (O. Uravelli Çev.). Anavatandan Sürülüşlerinin 150. Yılında Çerkesler, içinde (83-106). Ankara: Kafdav Yayınları.
35. Papers Respecting the Settlement of Circassian Emigrants in Turkey (1864). London
36. Pinson, M. (1972). Russian Policy and The Emigration of The Crimean Tatars to The Ottoman Empire, 1854–1862. Güneydogu Avrupa Arastırmaları Dergisi, 1, 37–55.
37. Pinson, M. (1973-1974). Russian Policy and The Emigration of The Crimean Tatars to The Ottoman Empire, 1854–1862. Güneydogu Avrupa Arastırmaları Dergisi, 2-3, 101–114.
38. Pul, A. (2011). Trabzon ve Samsun Limanları Üzerinden Kafkasya Muhacirlerinin İskanı (1860-1864). Sürgün 21 Mayıs 1864. İçinde (181-207). Ankara: Kafdav Yayınları.
39. Rosser-Owen, S.A. S. I (2007), The First Circassian Exodus’ to the Ottomon Empire (1858-1867), and the Ottoman Response, Based on the Accounts of Contemporary British Observers. (Unpublished MA Thesis). University of London Near and Middle Eastern Studies of the School of Oriental and African Studies MA Thesis. Saydam, A. (1997). Kırım ve Kafkas Göçleri (1856-1876). Ankara: TTK.
40. Saydam, A. (2014). Soykırımdan Kaçış: Cebel-i Elsineden Memâlik-i Mahrûsaya Kaçış. M. Hacısalihoğlu (Ed.), 1864 Kafkas Tehciri, Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün içinde (71-115). İstanbul: Balkar-Ircica.
41. Serbestoğlu, İ. (2006). Kırım Savaşı Sonrasında Samsun’da Göç ve Göçmen Sorunu. C. Yılmaz (Ed.) Geçmişten Geleceğe Samsun, Birinci Kitap. İçinde (83-98). Samsun: Samsun Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
42. Serbestoğlu, İ.(2019). Tanzimat, Teftiş ve Canik Sancağında Modernleşme. Ankara: Gece Yayınları.
43. Sağlam, N. (2017). Arşiv Belgelerine Göre Canik’te Çerkes Muhacirler ve İskânları. O. Köse (Ed.). Geçmişten Günümüze Göç, C. II, (s. 1357-1375) içinde. Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
44. Şaşmaz, M. (1999). Immigration and Settlement of Circassians in the Ottoman Empire on British Documents 1857-1864. OTAM, 9, 331-366.
45. Turgay, A. Ü. (1991). Circassian Immigration into the Ottoman Empire, 1856-1878. Wael Hallaq and Donald P. Little (Ed.). Islamic Studies Presented to Charles J. Adams, (s. 193-217) içinde. Lediden: E. J. Brill.
46. Urhan, V.C. (2021). Kosova’ya Yapılan Çerkes Göçü ve İskânı (1864-1865). Belleten, 85 (304), 991-1024.
47. Uygun, S. (2017). Karadeniz’de Yabancı Vapur Kumpanyaları ve Göç. O. Köse (Ed.). Geçmişten Günümüze Göç, C. II, (s. 789-807) Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
48. Yılmaz, Ö. (2018). 1864 Kafkas Göçü’nde Trabzon’da Yaşanan Sorunlara Bir Örnek: Barozzi-Yaver Efendi Çatışması. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 4 (5), 1-31.
49. Yılmaz, Ö. (2014). 1864 Kafkas Göçü’nde Trabzon. M. Hacısalihoğlu (Ed.). 1864 Kafkas Tehciri, Kafkasya’da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün içinde (317-347). İstanbul: Balkar-Ircica.
50. Yılmaz, Ö. (2014a). 1864 Kafkas Göçü’nde Bir İtalyan Hekim: Barozzi’nin Trabzon ve Samsun’daki Misyonu. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 14 (28), 5-44.
51. Yüksel, İ. (1988). Çarlık Rusyası’nın Azerbeycan’ı İstilası ve Osmanlı Devleti’nin Tutumu. Kafkas Araştırmaları, 265, 25-33.