Birinci Basamak Sağlık Kuruluşuna Başvuran Kadınların Medya ve Televizyon Okuryazarlığı ile Akılcı İlaç Kullanımı İlişkisinin Belirlenmesi

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: Kadın Araştırmaları, 39 - 51, 26.01.2026

Ayşegül Sarıoğlu Kemer , Nisa Yavuzer Bayrak , Gülnaz Ata

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1672411

Öz

Bu araştırmada kadınların medya ve televizyon okuryazarlığı ile akılcı ilaç kullanımı ilişkisinin ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Kesitsel ve ilişki arayıcı türdeki bu araştırmanın örneklemini 303 kadın katılımcı oluşturmuştur. Verilerin değerlendirilmesinde tanımlayıcı analizler, bağımsız örneklemlerde t-testi ve tek yönlü varyans analizi, pearson korelasyon analizi ve hiyerarşik çoklu regresyon analizi kullanılmıştır. Kadınların medya ve televizyon okuryazarlığı puan ortalaması 75.50±12.58 [Min=29.23 / Maks=100.00] ve akılcı ilaç kullanımı puan ortalaması 36.49±5.04 [Min=11.00 / Maks=42.00] olarak belirlenmiştir. Medya ve televizyon okuryazarlığı ile akılcı ilaç kullanımı arasında orta düzeyde, pozitif ve anlamlı (r=0.313, p<0.001), medya ve televizyon okuryazarlığı ile yaş arasında orta düzeyde, negatif ve anlamlı (r=-0.388, p<0.001) ve Akılcı İlaç Kullanımı ile yaş arasında düşük düzeyde, negatif ve anlamlı (r=-0.252, p<0.001) bir ilişki belirlenmiştir. Modelde kadınların medya okuryazarlığı puanlarının %4.5 artışla akılcı ilaç kullanımındaki varyansın %22.9’unu anlamlı şekilde açıkladığı saptanmıştır (R2=0.229; R2 Değişim=0.045; p<0.001). Kadınların medya okuryazarlığı düzeyi arttıkça akılcı ilaç kullanımı düzeyleri artmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Akılcı İlaç Kullanımı , Kadın , Medya , Medya Okuryazarlığı

Determination of the Relationship Between Media and Television Literacy and Rational Use of Medicines in Women Applying to Primary Health Care Organizations

Öz

This research was conducted to determine the relationship between women's media and television literacy and rational use of medicine, as well as the factors influencing them. The cross-sectional and correlational study data were collected from 303 female participants. Descriptive analyses, independent sample t-test, one-way analysis of variance, LSD and Dunnett T3 post-hoc tests, pearson correlation analysis, hierarchical multiple regression analysis and Cronbach's Alpha internal consistency coefficient were used in the data evaluation. The average media and television literacy score of the women was 75.50±12.58 [Min=29.23 / Max=100.00], and the average rational use of medicine score was 36.49±5.04 [Min=11.00 / Max=42.00]. A moderate, positive, and significant relationship was found between media and television literacy and rational use of medicine (r=0.313, p<0.001), a moderate, negative, and significant relationship between media and television literacy and age (r=-0.388, p<0.001), and a low, negative, and significant relationship between rational use of medicine and age (r=-0.252, p<0.001). It was determined that women's media literacy scores significantly explained 22.9% of the variance in rational use of medicines, with a 4.5% increase in 4.5% in the model (R2=0.229; R2 Change=0.045; p<0.001). As women's level of media literacy increases, their level of rational use of medicines also increases.

Anahtar Kelimeler

Media , media and television literacy , rational use of medicines , women

Kaynakça

• Akbarinejad, F., Soleymani, M., & Shahrzadi, L. (2017). The relationship between media literacy and health literacy among pregnant women in health centers of isfahan. Journal of Education and Health Promotion, 6(1), 17. https://doi.org/10.4103/2277-9531.204749.
• Altıntop, M., Bak, G., Bak, A. (2020). Yeni medya okuryazarlığı. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 6(24), 414–421.
• Aslam, A., Khatoon, S., Mehdi, M., Mumtaz, S., Murtaza, B. (2016). Evaluation of rational drug use at teaching hospitals in punjab, Pakistan. Journal of Pharmacy Practice and Community Medicine, 2(2), 54–57.
• Aslan, F. (2018). Okullarda sağlığın geliştirilmesi uygulamalarında medya okuryazarlığı yaklaşımının kullanılması, STED/Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 27(4), 284–290.
• Aydemir, S., Erdamar, G. (2018). Thematic, methodological and statistical tendencies of studies in the field of media literacy education. Kastamonu Eğitim Dergisi, 26(4), 1155-1166. https://doi.org/10.24106/kefdergi.409585
• Barut, M., Yağbasan, M. (2019). Medya Okuryazarlığının Toplumsal Karşılığı Üzerine Ampirik Bir Çalışma (Elazığ İli Özelinde Akademisyenler İle Vatandaşlar Arasında Karşılaştırmalı Bir Analiz) Üzerine Ampirik Bir Çalışma (Elazığ İli Özelinde Akademisyenler İle Vatandaşlar Arasında Karşılaştırmalı Bir Analiz). Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(1), 48-72.
• Bayrak, N.Y., Polat, H. (2021). Determination of Information and Behaviors of Inpatients in Internal Medicine Clinics About Rational Drug Use in Turkey: A Descriptive Cross-Sectional Study. International Journal of Caring Sciences, 14(3), 1871-1881. https://www.internationaljournalofcaringsciences.org/docs/35_polat_original_14_3.pdf
• Beggi, B., Aşık, Z. (2019). Aile hekimliği polikliniğine başvuran hastaların akılcı ilaç kullanımı yönünden değerlendirilmesi. Ankara Medical Journal, 19(2), 251-260.
• Bilişli, Y. (2019). Medya ve sağlık arasındaki sınırları keşfetmek: eleştirel medya sağlığı okuryazarlığı bağlamında sağlık haberlerine yaklaşım. Maltepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 5(2), 197–219.
• Çetin, S., Çetin, E. (2024). Researching the Levels of Rational Drug Use of Individuals. Journal of Healthcare Management and Leadership, (1), 100-110.
• Çınar, A. S. (2018). Pınarhisar’da beş yaş altı çocuğu olan annelerin akılcı ilaç kullanım durumu ve etkileyen etmenler, [Yüksek lisans tezi, Kırklareli Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi
• de Oliveira Collet, G., de Morais Ferreira, F., Ceron, D.F. vd. (2024). Influence of digital health literacy on online health-related behaviors influenced by internet advertising. BMC Public Health 24, 1949 https://doi.org/10.1186/s12889-024-19506-6.
• Değer, M. S., Sezerol, M. A., & Atak, M. (2023). Rational drug and antibiotic use status, E-Health Literacy in Syrian Immigrants and related factors: a cross-sectional study. Antibiotics, 12(10), 1531.
• Değerli, A., Değerli, B. (2018). "Medya okuryazarlığı bağlamında sağlık alanındaki yalan içeriklerin sosyal ağlarda yayılımına bir bakış", 4. Sağlık İletişimi Sempozyumu: Antalya (ss. 147–168).
• Demirtaş, Z., Dağtekin, G., Sağlan, R., Alaiye, M., Önsüz, M. F., Işıklı, B., … Metintaş, S. (2018). Akılcı ilaç kullanımı ölçeği geçerlilik ve güvenilirliği, ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 3(3), 37–46.
• Deniz, S. (2019). Akılcı İlaç Kullanımına İlişkin Tutum ve Davranışların Belirlenmesine Yönelik Bir Araştırma. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 22(3), 619-632.
• Durmuş İskender, M., Özcan, E., Gülsoy, A., & Uyan, Y. (2023). Yetişkin Bireylerde Akılcı İlaç Kullanımı Öz Farkındalığı ile Sağlık Okuryazarlığı Arasındaki İlişki: Kesitsel Bir Araştırma. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 17(4), 512-520.
• Emik, K. Y., Önal, A. E., & Önal, E. R. (2023). The Level of Knowledge, Behaviors, and Attitudes on Rational Use of Drugs of Patients Who Applied to the Family Health Center in Istanbul, Türkiye: A Cross-Sectional Study. Pharmacology & Pharmacy, 14(12), 493-512.
• Ercan, T., Biçer, D. F. (2019). Tüketicilerin akılcı ilaç kullanımına yönelik bilgi düzeyleri ve davranışlarını etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi: Sivas ili örneği, Journal, Business & Management Studies: An International, 7(2), 998–1021.
• Güner, T., Kuzu, A., Bayraktaroğlu, T. (2020). Diyabetli bireylerde sağlık okuryazarlığı ve akılcı i̇laç kullanımı arasındaki i̇lişki. Turkish Journal of Diabetes and Obesity, 4(3), 214-223. https://doi.org/10.25048/tudod.775075 HaberTürk. (2010), 26 Temmuz. Reçetesiz İlaç Kullanım Oranı Yüzde 48. https://www.haberturk.com/saglik/haber/510786-recetesiz-ilac-kullanim-orani-yuzde-48
• Halliwell, E., Easun, A., Harcourt, D. (2011). Body dissatisfaction: Can a short media literacy message reduce negative media exposure effects amongst adolescent girls?, British Journal of Health Psychology, 16, 396–403.
• İskender, M. (2023). The relationship between self-awareness of rational drug use and health literacy in adult individuals: a cross-sectional study. Turkish Journal of Family Medicine & Primary Care, 17(4), 512-520. https://doi.org/10.21763/tjfmpc.1341723
• Kan, Z., Sevim, E. (2023). Sağlık Okuryazarlığı ile Akılcı İlaç Kullanımı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 26(3), 641-654.
• Kaya, A. B., & Özdemir, F. K. (2022). Ebeveynlerin Sağlık Algısı ve Akılcı İlaç Kullanım Tutumları. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(1), 229-246.
• Kolukisa, T. (2020). Hastanede çocuğu yatan annelerin çocuklarda akılcı ilaç kullanımı ile ilgili bilgi durumlarının belirlenmesi. [Yüksek lisans tezi, KarabükÜniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi
• Korkmaz, Ö. 2011. Medya ve televizyon okuryazarlık düzeyleri ölçeği geçerlilik ve güvenirlik çalışması, Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8(110–125).
• Kubat, H. 2018. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı ve farmakovijilansa yönelik bilgi ve tutumları, Cukurova Medical Journal, 43(2), 286–294.
• Kurt, F. Y., Kahriman, İ., Atay, S., & Aldemir, F. (2022). Annelerin Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Tutumları ve Reçetesiz İlaç Kullanım Durumlarının İncelenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(2), 487-496.
• Lee, J., Tak, S. H. (2022). Factors associated with eHealth literacy focusing on digital literacy components: a cross-sectional study of middle-aged adults in South Korea. Digital Health, 8.
• Levin-Zamir, D., Bertschi, I. (2018). Media health literacy, ehealth literacy, and the role of the social environment in context. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(8), 1643. https://doi.org/10.3390/ijerph15081643
• Mahmood, M., Batool, S. H., & Ahmmad, M. (2021). Investigating digital information literacy in relation with demographic factors: A case of women in Pakistan. Library Philosophy and Practice, 1-16.
• Mcarthur, S. A., Education, S. E., Issue, S., Girls, B., July, L. 2016. Black girls and critical media literacy for social activism, English Education, 48(4), 362–379.
• Özyurt, E., Aydın, İ., Aydın, H., Erduran, S., Uğurlu, D., Akar, Y., Yörük, S. 2018. Dışkapı yıldırım beyazıt eğitim araştırma hastanesinde’ki hastaların akılcı ilaç kullanımı hakkında bilgi, tutum ve davranışları, Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 5(2), 208–219.
• Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. "Ebeveynler İçin El Kitabı". https://www.medyaokuryazarligi.gov.tr/hizliersim_icerik_goster.php?Guid=B42B65EF-A9BD-474F-A507-88376B0B196A&Id=1
• Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. "Kadınların Televizyon İzleme Eğilimleri̇ Araştırması-2". https://www.rtuk.gov.tr/Media/FM/Birimler/Kamuoyu/Kad%C4%B1nlar%C4%B1n%20Televizyon%20%C4%B0zleme%20E%C4%9Filimleri%20Ara%C5%9Ft%C4%B1rmas%C4%B1%20-2%20_0103.pdf
• Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. "Televizyon İzleme Eğilimleri Araştırması-2018". https://www.rtuk.gov.tr/Media/FM/Birimler/Kamuoyu/televizyonizlemeegilimleriarastirmasi2018.pdf
• Saygılı, M., Kandemir Türe, A., Kaya, M., & Sönmez, S. (2020). Eczaneye Başvuran Hastalarda Akılcı İlaç Kullanımı/Rational Drug Use in Paients Admitted to a Pharmacy. Usaysad Derg,6(3): 529-540.
• Scull, T., Kupersmidt, J., Malik, C., & Morgan‐López, A. (2018). Using media literacy education for adolescent sexual health promotion in middle school: randomized control trial of media aware. Journal of Health Communication, 23(12), 1051-1063. https://doi.org/10.1080/10810730.2018.1548669
• Semerci, V. (2023). Evaluation of the efficiency of the lesson on rational drug use given to university students. Journal of Higher Education and Science, 13(2), 280-286. https://doi.org/10.5961/higheredusci.1149435
• Shinta, A., Salleh, M., & Salman, A. (2019). Analysis of the moderating effect of media literacy on cervical cancer preventive behaviours. Jurnal Komunikasi Malaysian Journal of Communication, 35(1), 156-170. https://doi.org/10.17576/jkmjc-2019-3501-11
• Sørensen, K., Broucke, S., Fullam, J., Doyle, G., Pelikan, J., Słońska, Z., … & Brand, H. (2012). Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health, 12(1). https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80
• Şahin, N., Çakmak, N. C. S., & Sönmez, D. Z. (2022). Toplumun Akılcı İlaç Kullanımına İlişkin Bilgi ve Uygulamalarının Belirlenmesi: Çankırı İli Örneği. Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(1), 21-29.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. "On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023)" https://sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/11/On-Birinci-Kalk%C4%B1nma-Plan%C4%B1-%C3%96zel-%C4%B0htisas-Komisyonlar%C4%B1-El-Kitab%C4%B1.pdf
• Talukdar, D., Mete, J. (2022). Exploration of Digital Literacy Among Muslim Household Women in West Bengal, India. Khazanah Pendidikan Islam, 4(1), 37-50.
• Tang, Q., Wan, L., Lu, J., Wu, W., Wu, H., Liu, Z., … & Lü, J. (2022). Rational medication management mode and its implementation effect for the elderly with multimorbidity: a prospective cohort study in China. Frontiers in Public Health, 10. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.992959
• Tosun, N., Hoşgör, H. (2021). E-sağlık okuryazarlığı ve akılcı ilaç kullanımı farkındalığı arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 22(2), 82-102.
• Tuğtekin, U., Mercimek, B. (2022). Genç Yetişkinlerin Yeni Medya Okuryazarlık Düzeylerinin Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 49, 519-537.
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, (2020). Akılcı İlaç Kullanımı. https://akilciilac.titck.gov.tr/
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. (2018). "Akılcı İlaç Kullanımı Ulusal Eylem Planı 2018-2022 Çalıştayı". https://www.titck.gov.tr/haber/akilci-ilac-kullanimi-ulusal-eylem-plani-2018-2022-calistayi-27122018172841
• Uyar, M., Hasdemir, T. A. (2020). Medya okuryazarlığının değerlendirilmesi: konular, sorunlar ve olasılıklar. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10(1), 76-89.
• Wood, A. (2022). Media health literacy on preventive health behavior among indonesian women. International Journal of Media and Communication Research, 3(1), 44-52. https://doi.org/10.25299/ijmcr.v3i1.8138.
• World Health Organization. (2002). Promoting Rational Use of Medicines: Core Components. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/67438/WHO_EDM_2002.3.pdf
• Yağar, F., Soysal, A. (2018). Akılcı ilaç kullanımı ile ilgili hastane uygulamalarının değerlendirilmesi: asistan hekimler örneği. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 14(1), 81–96.
• Yaramış, M. İ., Ulupınar, S. (2021). Bir aile sağlığı merkezine kayıtlı bireylerin akılcı ilaç kullanım davranışları. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 4(1), 10-20.
• Yılmaz, H., Çıtıl, R. (2022). Üniversite hastanesine başvuran hastalarda akılcı ilaç kullanımı ve etkileyen faktörler. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 31(3), 161-171.
• Yılmaz, M., Güler, N., Güler, G., & Kocataş, S. (2011). Bir grup kadının ilaç kullanımı ile ilgili bazı davranışları: Akılcı mı? Cumhuriyet Medical Journal, 33(3), 266-277.