Sheepskin in Gunpowder Preservation in the Ottoman Empire

Yıl 2026, Cilt: 36 Sayı: 1, 415 - 428, 19.01.2026

Sibel Orhankazi , Selahattin Çomçalı

https://doi.org/10.18069/firatsbed.1698246

Öz

The Ottoman Empire made great efforts to meet the logistical needs of the army, to produce resources for military needs and to protect existing resources. In this context, gunpowder, which is an important element of the Ottoman defense system, and the gunpowder houses necessary for the preservation of gunpowder are of great importance. Sheepskin, with its various uses in the Ottoman Empire, attracts attention especially in the preservation of gunpowder. In addition, it was also used to make ships more durable, to protect and bind documents in state correspondence, and to make items in daily life. However, the production of sheepskin leather was a laborious process and it was only produced in centralized regions and supplied as needed for a certain price. The aim of this study is to examine the place of sheepskin in particular and sheepskin in general in the Ottoman Empire, to reveal its areas of use and to provide a general perspective on sheepskin production. The study covers the period between 1650 and 1800 and is based on documents obtained from the General Directorate of State Archives, İSAM publications, copyrighted works and articles.

Anahtar Kelimeler

sheep , leather , debbağ , army , gunpowder

Etik Beyan

does not exist

Destekleyen Kurum

does not exist

Teşekkür

does not exist

Osmanlı Devleti’nin Barut Muhafazasında Koyun Derisi

Öz

Osmanlı Devleti, ordunun lojistik ihtiyacını karşılamak, askeri gereksinimler için kaynak üretmek ve mevcut kaynakları korumak amacıyla büyük bir çaba harcamıştır. Bu bağlamda Osmanlı savunma sisteminin önemli bir unsuru olan barut ve barutun muhafazası için gerekli baruthaneler büyük öneme sahiptir. Koyun derisi, Osmanlı Devleti’nde çeşitli kullanım alanları ile özellikle barutun muhafazasında dikkat çeker. Bunun yanısıra gemilerin daha dayanıklı hale getirilmesi, devlet yazışmalarında evrakın korunması ve ciltlenmesi, günlük hayattaki eşyaların yapımı gibi amaçlarla da kullanılmıştır. Ancak koyun deri imalatı oldukça zahmetli bir süreç olup sadece merkezi bölgelerde üretilmiş ve ihtiyaç duyuldukça belirli ücretler karşılığında temin edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, özelde koyun derisi genel olarak da koyun derisinin Osmanlı Devleti’ndeki yerini incelemek, kullanım alanlarını ortaya koymak ve koyun derisi üretimi hakkında genel bir bakış açısı sunmaktır. Çalışma 1650 ve 1800 yılları arasındaki dönemi kapsamakla birlikte ana kaynak olarak Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nden temin edilen vesikalar, İSAM yayınları, telif eser ve makalelerden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

koyun , deri , debbağ , ordu , barut

Etik Beyan

Çalışma için etik beyana gerek yoktur.

Destekleyen Kurum

yoktur

Teşekkür

yoktur

Kaynakça

• Acar, H. V. (2018). Moğollardan Anadolu’ya Bir Halk Hekimliği Tedavi Yöntemi: Deriye Çekme. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 8(1), 33-46.
• Akdağ, M. (1949). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluş ve İnkişaf Devrinde Türkiye'nin İktisadi Vaziyeti. Belleten, 13(51), 497-568.
• Agoston, G. (2003). XVI. Yüzyılda Macaristan'da Osmanlı Barut Üretimi: Budin Baruthânesi. Belleten, 67(249), 541-552.
• Arıtan, A. S. (1993). Ciltçilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 7, 551-557, ss.). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Arslan, R. (2021). 19. Yüzyıldan 20. Yüzyılın Başlarına Safranbolu’da Debbağhâneler. Avrasya Beşerî bilimler Araştırmaları Dergisi, 1(2), 90-110.
• Ateş, O. (2020). Osmanlı Sefer Organizasyonlarında Asker İaşesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8(2), 286-316.
• Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. İstanbul: Başbakanlık Basımevi No: 108, 2010.
• Binark, İ. (1994). 5 Numaralı Mühimme Defteri (209). Ankara: T.C. Başbakanlık Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Divanı Hümayun Sicilleri Dizisi II, s. 39.
• Bozkurt, N. (1994). Deri. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 9, 174-175, ss.). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Büğüş, N. (2001). Beykoz ayakkabı fabrikası ve deri imalatı. (Tez No. 104768) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Dereli, S.M. (2010). 18. yüzyılda kalyon teknolojisi ve Osmanlı kalyonları. (Tez No. 264492) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Emecen, F. (1988). Ağnam Resmi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 1, 478-479, ss.). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Erol, H. (2022). Kültepe Tabletlerinde Deri ve Deri Ticareti. Archivum Anatolicum, 16(1), 89-120.
• Fedakâr, C. (2019). Bender Kalesi. Kitabevi Yayınları.
• Gölen, Z. (2006). Osmanlı Devleti’nde Baruthâne-i Âmire (XVIII. Yüzyıl). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Gölen, Z. (2002). Osmanlı Barut Üretim Merkezi: Baruthane-İ Âmire. (C. 10, 136-144, ss.). Türkler Ansiklopedisi.
• Gökçe, E. (2022). III. Selîm Döneminde Isparta’nın Osmanlı ordusuna askeri ve lojistik katkısı: Nizâm-ı Cedîd askeri ve mısır seferi örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (56), 167-201
• Kartal, M., & Tozun, H. (2022). Osmanlı deri cilt sanatı ve sahtiyan-meşin kullanımı. Journal of Humanities and Tourism Research, 12(3), 541-559.
• Kılıç, O., (2017), “Batı Karadeniz Kıyısında Bir Osmanlı Eyaleti: Özi/Silistre (İdari Taksimat ve Yönetim)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (23), 29-82.
• Mete, Ö.F. (2022). 1570-1573 Osmanlı-Venedik mücadelesi sırasında Mora Yarımadası. (Tez No. 738270) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Özcan, A. (2003). Lâle Devri. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 27, 81-84, ss.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Parry, V. J. (1972). Osmanlı İmparatorluğunda Kullanılan Harp Malzemesinin Kaynakları. (trc. Salih Özbaran), İÜEF Tarih Enstitüsü Dergisi, 3, 42.
• Samat, S. (2023). Bor Halil Nuri Bey İlçe Halk Kütüphanesi’ndeki 16. Yüzyıl Osmanlı Dönemine Ait Cilt Örnekleri. Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 1/5. 321-339.
• Solak, M. (2018). Osmanlı İmparatorluğu’nun Habsburg Sınır Bölgesinde Barut Üretim Politikası (1567-1574). Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 4/6, 283-294.
• Tekin, Z. & Karakaya, E. (2021). Beykoz Miri Debbağhâne leri. Anasay, 5(18), 1-22.
• Polat, S. (2020). Osmanlı Devleti’nde Yeteri Kadar Bilinmeyen Bir Proje: Abdurrahman Ağa’nın 1700 (H. 1111) Tarihli Gemi İnşa Faaliyeti ve Bazı Değerlendirmeler. Belleten, 84(300), 623-666.
• Yalçınkaya, M. A. (2002), XVIII. Yüzyıl: Islahat, Değişim ve Diploması Dönemi. (C. 12, 470-512, ss.). Türkler Ansiklopedisi.
• Yıldırım, F. (2019). Nazlı Tuna’nın ince donanması (18. Yüzyıl). İstanbul: Hiperyayın.
• Arşiv Kaynakları
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Ali Emiri Süleyman Müteferrika Defterleri, (AE. SMMD. IV) IV. Cilt,86-10244.
• İbnülemin Adliye Defterleri, (İE-ADL), 3-167.
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Evrak Kısmı, (TSMA. E), 432/36.
• Ali Emiri Süleyman Müteferrika Hatt-ı Hümayun Defterleri, (AE. SMHD. I) I. Cilt, 212/16752.
• Cevdet Askeriye Defterleri, (C.AS), 421/17480.
• Cevdet Askeriye Defterleri, (C.AS), 622/26266.
• Cevdet Askeriye Defterleri, (C.AS), 676/28398.