AZERBAYCAN HALK HİKÂYELERİNDE ÂŞIK OLMA MOTİFİ İLE İLGİLİ MİTOLOJİK UNSURLAR
Öz
Halk hikâyeleri, somut olan ve somut olmayan kültürel değerlerin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan sözlü anlatılardır. Halk hikâyelerinin nesilden nesile aktarılmasında da âşıklık geleneğinin önemli bir rolü vardır. Kaynağını Türk, Arap, İran ve Hint kaynağından alan halk hikâyeleri Türk dünyasında destanın yerini tutarak çok yaygın bir şekilde kullanılan bir tür olmuştur. Bütün Türk devletlerinin Özbekistan, Kazakistan, Azerbaycan vb. sözlü ve yazılı edebiyatında halk hikâyeleri örneklerine rastlanılmaktadır. Türkiye’nin doğu bölgelerinde ve Azerbaycan’da halk hikâyesi türü ile ilgili yoğun ve güçlü örnekler bulunmaktadır. Azerbaycan edebiyatı üzerine çalışan uzman halk bilimciler, şair, yazar ve araştırmacılar tarafından derlenen halk hikâyeleri zengin bir külliyat oluşturmaktadır. Bu çalışma kapsamında “Azerbaycan’ın Gayri Medeniyet Abideleri ve Ertoğrol Cavid” adlı kitapta yer alan halk hikâyelerindeki âşık olma motifleri tespit edildikten sonra bu motiflerdeki mitolojik unsurlar folklor merkezli bir okuma yöntemi ile çözümlenecektir. Mitoloji çözümleme yöntemlerinden biri olan folklor merkezli okuma yaklaşımına göre mit, bir folklor malzemesidir ve mitler bir toplumun sosyal ve kültürel hafızalarıdır. Bu yaklaşım bağlamında masal, halk hikâyesi gibi sözlü anlatılardaki mitolojik unsurlar tespit edilip sembolik anlamlar üzerinden toplumun geleneksel dünya görüşü hakkında bilgi sahibi olunabilir. Halk hikâyelerinde âşık olma motifini dörde ayırmak mümkündür: Rüyada Bade İçerek Âşık Olma, Resmi Görerek Âşık olma, Birbirini Görerek Aniden Âşık Olma, Birlikte Büyüyen Çocukların Âşık Olması. Azerbaycan Gayri Maddi Medeniyet Abideleri ve Ertoğrol Cavid (Azerbaycan Somut Olmayan Kültürel Anıtlar ve Ertoğrol Cavid) adlı kitabın üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, yedinci, sekizinci, dokuzuncu ciltlerinde halk hikâyesi örnekleri tespit edilmiştir. Hikâyeler arasından ise otuz üç hikâyede âşık olma motifleri bulunmaktadır. Bu âşık olma motiflerinden rüyada bade içerek âşık olma motifinde mitolojik unsurlar tespit edilmiştir. Hikâyelerde yer alan olağanüstü özelliklere sahip varlıklarda birtakım mitolojik unsurlar gözlemlendiği gibi kahramanın âşık olma süreci bir şamanın erginlenme ritüeline benzemektedir. Özellikle derviş, bade ve rüya gibi olağanüstü unsurlar, Türk mitolojisindeki olağanüstü unsurların halk hikâyelerinde farklı adlarla yeniden üretilmiş şekilleridir.
Anahtar Kelimeler
MYTHOLOGICAL ELEMENTS RELATED TO THE FALLING IN LOVE MOTIF IN AZERBAIJAN FOLK STORIES
Abstract
Folk tales are oral narratives that enable the transmission of tangible and intangible cultural values from generation to generation. The tradition of minstrelsy plays a significant role in the transmission of folk tales. Folk tales, which derive their origins from Turkish, Arab, Persian, and Indian sources, have become a widely used genre in the Turkic world, replacing the epic. Examples of folk tales are found in the oral and written literature of all Turkic states, such as Uzbekistan, Kazakhstan, and Azerbaijan. In the eastern regions of Turkey and Azerbaijan, there are numerous and powerful examples of the folk tale genre. Folk tales compiled by expert folklorists, poets, writers, and researchers working on Azerbaijani literature constitute a rich corpus. In this study, the motifs of being a minstrel in the folk tales included in the book “Azerbaijan Intangible Cultural Monuments and Ertoğrol Cavid” will be identified and the mythological elements within these motifs will be analyzed using a folklore-centered reading method. According to the folklore-centered reading approach, one of the methods of analyzing mythology, myth is a folklore material, and myths are the social and cultural memories of a society. Within the context of this approach, mythological elements in oral narratives such as fairy tales and folk tales can be identified, and through their symbolic meanings, information about a society’s traditional worldview can be gained. The motif of falling in love in folk tales can be divided into four categories: Falling in Love by Drinking Wine in a Dream, Falling in Love by Seeing a Picture, Suddenly Falling in Love by Seeing Each Other, and Children Growing Up Together Falling in Love. Examples of folk tales have been identified in the third, fourth, fifth, sixth, seventh, eighth, and ninth volumes of the book “Azerbaijan Intangible Cultural Monuments and Ertoğrol Cavid”. Thirty-three of these stories contain falling in love motifs. Of these motifs, mythological elements have been identified in the motif of falling in love by drinking wine in a dream. Certain mythological elements are observed in the supernatural beings featured in the stories, and the hero’s process of falling in love resembles a shaman's initiation ritual. Supernatural elements such as the dervish, the wine, and the dream, in particular, are versions of supernatural elements from Turkish mythology reproduced under different names in folk tales.
Keywords
