TOPOANTHROPONYMS IN THE TURKISH NAMING TRADITION: THE SOCIO-CULTURAL FUNCTIONS OF PLACE-BASED NICKNAMES

Öz

This study examines topoanthroponymic nicknames, which are widely observed in Anatolia and play a significant role in shaping individuals’ social identities. Derived from place names, these nicknames emerge as linguistic indicators that reflect people’s sense of belonging, identity, and social relations, particularly in the context of migration and social mobility. The central premise of the study is that place-based nicknames are not only personal identity markers but also linguistic tools that preserve cultural continuity and collective memory. The research is based on data collected from 54 topoanthroponyms gathered in Sivas, Çankırı, Kırıkkale, Kırşehir, Uşak, and Antalya. Data were obtained through fieldwork, face-to-face interviews, and oral tradition sources, and were subsequently analyzed using discourse and thematic analysis. Quantitative findings revealed the frequency and distribution of nicknames by gender and geographical origin, while qualitative findings explained the perceptions of the informants, the influence of migration, and the role of gender differences in shaping naming practices. The findings indicate that women’s nicknames often replace official names, whereas men’s nicknames are typically used alongside personal names. This phenomenon is associated with cultural sensitivities regarding the direct use of women’s names. Many informants stated that they did not know the real names of women in their environment and referred to them only with village- or city-based nicknames. For men, combined forms such as “Erzurumlu Hasan” or “Zaralı Celal” are more common. Moreover, individuals from nearby places are usually identified by their village names, while those from more distant areas are referred to by district or city names. This pattern reflects the linguistic influence of Turkey’s administrative structure. Migration-related nicknames such as “Almancı” (“German worker”) further demonstrate how language encodes identity and belonging in lasting ways. The study is interpreted through the theoretical frameworks of Mead’s symbolic interactionism, Bourdieu’s concept of habitus, and Bernstein’s approach to language and social stratification. These perspectives reveal that nicknames are not merely means of reference but also reflect the horizontal (kinship, neighborhood, belonging) and vertical (hierarchy, respect, status) dimensions of social relations. For example, nicknames such as “Cenikli Bacı” or “Avrenli Teyze” highlight respect and horizontal ties, whereas male nicknames combined with occupation or social position emphasize vertical relationships and social status. Topoanthroponyms constitute an important source for understanding the socio-cultural fabric of Anatolia. The systematic examination of place-based nicknames provides unique data for folklore and cultural studies. Beyond describing individual origins and identities, these nicknames shed light on migration, gender roles, belonging, and cultural continuity. Thus, the study builds a bridge between onomastics, linguistics, sociology, and anthropology, and contributes to Turkish naming traditions by revealing the socio-cultural functions of place-based nicknames. Furthermore, it provides both a theoretical and methodological framework for future research in folklore and related disciplines.

Anahtar Kelimeler

• Antroponymy
• topoanthroponymy
• nickname
• Turkish naming tradition
• socio-cultural identity

TÜRK ADLANDIRMA GELENEĞİNDE TOPOANTROPONİMLER: YER ADI KAYNAKLI LAKAPLARIN SOSYO-KÜLTÜREL İŞLEVİ

Öz

Bu çalışma, Anadolu’da yaygın olarak görülen ve bireylerin toplumsal kimliklerini belirlemede önemli bir işlev üstlenen topoantroponimik lakapları incelemektedir. Yer adlarından türetilen bu lakaplar, göç ve toplumsal hareketlilik süreçlerinde bireylerin aidiyetlerini, kimliklerini ve sosyal ilişkilerini yansıtan dilsel göstergeler olarak öne çıkmaktadır. Çalışmanın çıkış noktası, yer adı temelli lakapların yalnı zca bireysel kimlik göstergeleri değil, aynı zamanda kültürel sürekliliği ve toplumsal hafızayı yansıtan unsurlar olduğu yönündedir. Araştırma kapsamında Sivas, Çankırı, Kırıkkale, Kırşehir, Uşak ve Antalya illerinden derlenen 54 topoantroponimik lakap değerlendirilmiştir. Veriler, yüz yüze görüşmeler ve derleme yöntemi ile elde edilmiş, daha sonra söylem ve tematik analiz teknikleriyle çözümlenmiştir. Nicel veriler, kadınlara ve erkeklere yönelik lakapların dağılımını, coğrafi köken farklılıklarını ve kullanım sıklığını ortaya koymuştur. Nitel veriler ise kaynak kişilerin algıları, toplumsal cinsiyet farklılıkları, göç ve aidiyet bağlamında lakapların işlevlerini açıklamıştır. Bulgular, kadınlara yönelik lakapların çoğunlukla resmi isimlerin yerine geçtiğini, erkeklerde ise lakapların genellikle isimle birlikte kullanıldığını göstermektedir. Bu durum, kadın isimlerinin doğrudan kullanımına dair kültürel hassasiyetlerle ilişkilendirilmektedir. Nitekim birçok kaynak kişi, kendi çevresindeki kadınların gerçek adlarını bilmediklerini, onları yalnızca köy veya şehir adıyla tanıdıklarını ifade etmiştir. Erkeklerde ise “Erzurumlu Hasan”, “Zaralı Celal” gibi lakap–isim birlikteliği yaygındır. Ayrıca, yakın çevreden gelen kişilerin köy adıyla, uzak bölgelerden gelenlerin ise ilçe veya şehir adıyla anıldığı belirlenmiştir. Bu bulgu, Türkiye’nin idari yapılanmasının dilsel yansımalarını ortaya koymaktadır. “Almancı” örneğinde olduğu gibi, göç temelli lakaplar da toplumsal kimlik ve aidiyetin dilde nasıl kalıcı bir biçimde temsil edildiğini göstermektedir. Çalışma, kuramsal düzeyde Mead’in sembolik etkileşimcilik kuramı, Bourdieu’nun habitus kavramı ve Bernstein’ın dil ve toplumsal tabakalaşma yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu bakış açıları, lakapların yalnızca bireyler arası iletişim aracı olmadığını, aynı zamanda sosyal ilişkilerin yatay (eşitlikçi, akrabalık temelli) ve dikey (hiyerarşik, statü temelli) boyutlarını yansıtan göstergeler olduğunu ortaya koymaktadır. Kadınlara yönelik “Cenikli Bacı”, “Avrenli Teyze” gibi lakaplar yatay ilişkileri ve saygı unsurlarını öne çıkarırken; erkeklere yönelik meslek veya statüyle birleşen lakaplar dikey toplumsal ilişkileri yansıtmaktadır. Topoantroponimler Anadolu’nun sosyo-kültürel yapısını anlamada önemli bir kaynak sunmaktadır. Yer adı temelli lakapların sistematik incelenmesi, halk kültürü araştırmalarında kullanılabilecek özgün veriler sağlamaktadır. Çalışma, yalnızca bireylerin köken ve kimliklerini açıklamakla kalmayıp, göç, toplumsal cinsiyet, aidiyet ve kültürel süreklilik konularına da ışık tutmaktadır. Bu yönüyle araştırma, onomastik, dilbilim, sosyoloji ve antropoloji disiplinleri arasında köprü kurmakta ve Türk adlandırma geleneğinin sosyo-kültürel işlevlerini ortaya koyarak gelecekte yapılacak çalışmalara hem kuramsal hem de yöntemsel bir zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Antroponim
• topoantroponim
• lakap
• Türk adlandırma geleneği
• sosyo-kültürel kimlik

Kaynakça

1. ACAR, E. (2023). “1960–1965 Döneminde Türkiye’den Almanya’ya İşçi Göçleri”. TroyAcademy, C. 8, S. 1, 38–69. https://doi.org/10.31454/troyacademy.1215332
2. AKALIN, Ş. H. (Hzl.) (2009). Türkçe Sözlük. 10. bs. Ankara: Türk Dil Kurumu.
3. ASLAN, F. (2015). “İstanbul Efsaneleri”. İçinde C. Yılmaz (Hzl.), Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (ss. 244–249). İstanbul: İBB Kültür A.Ş.; TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM). https://istanbultarihi.ist/assets/uploads/pdf/istanbul-efsaneleri-257.pdf (Erişim: 07.10.2025).
4. AŞKIN, M. (2010). “Kimlik ve Giydirilmiş Kimlikler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 10, S. 2, 213–220.
5. BERNSTEIN, B. (1990). Class, Codes and Control, C. 1. Londra: Routledge and Kegan Paul.
6. BLOMMAERT, J. (2015). “Pierre Bourdieu and Language in Society”. Working Papers in Urban Language & Literacies, No. 153.
7. BOURDIEU, P. (1991). Language and Symbolic Power. (Çev.: G. Raymond ve M. Adamson). Cambridge: Polity Press.
8. ÇATLI ÖZEN, G. (2019). “Günümüzde Türk Kültüründe Ad Vermenin Sosyo-Kültürel Özellikleri Üzerine Bir Anket Çalışması”. Türk Dünyası Araştırmaları, S. 241, 423–444.

9. DÉGH, L. (2005). “Günümüz Bağlamında Efsane Üzerine Teorik Bir Düşünme ve Efsanenin Tanımı” (S. Gürçayır, Çev.). İçinde M. Ö. Oğuz ve S. Gürçayır (Hzl.), Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2 (ss. 342–353). Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
10. ERGİN, M. (2007). Edebiyat ve Eğitim Fakültelerinin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümleri İçin Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
11. GÖNEN, S. (2007). “Efsanelere Göre İnsan Adlarından Kaynaklanan Yerleşim Yeri Adları ve Beyşehir Adı”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S. 17, 257–266. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sefad/issue/16470/171869 (Erişim: 12.10.2025).
12. KÖSE, A. (2014). “Değişim Gölgesinde Gelenek: Popüler Diziler ve Farklılaşan Ad Verme Kültürü”. Millî Folklor, C. 26, S. 101, 291–306.
13. KÖSE, M. R. (2001). “Basil Bernstein: Kültürel Üretim ve Yeniden Üretim Sürecinde Eğitim, Dil ve Dil Biçimsel Farklılıklar Üzerine”. ODTÜ Gelişme Dergisi, C. 28, S. 3–4, 361–382.
14. LEFMAN, G. (2013). Internationalisation of People Names. Limerick: University of Limerick.
15. MEDWAY, D. ve WARNABY, G. (2014). “What’s in a Name? Place Branding and Toponymic Commodification”. Environment and Planning A, C. 46, 153–167. https://doi.org/10.1068/a45571
16. NICOLAISEN, W. F. H. (1976). “Place-Name Legends: An Onomastic Mythology”. Folklore, C. 87, S. 2, 146–159. https://doi.org/10.1080/0015587X.1976.9716028
17. OBRAZTSOVA, O. A. (2025). “Topoanthroponyms of the Unzha River District: In the Wake of Jefim Ĉestnjakov”. Vestnik of Kostroma State University, C. 31, S. 1, 49–53. https://doi.org/10.34216/1998-0817-2025-31-1-49-53
18. ÖRNEK, S. V. (1977). Türk Halkbilimi. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları.
19. PLASSARD, M.-F. (Hzl.) (1996). Names of Persons: National Usages for Entry in Catalogues. Münih: K. G. Saur.
20. PODOL’SKAYA, N. (1978). Slovar’ Russkoy Onomastiçeskoy Terminologii. Moskova: İzdatel’stvo Nauka.
21. SAKAOĞLU, S. (1995). “Göller Bölgesi Yer Adları Üzerine: Burdur/Bucak ve Isparta/Keçiborlu’dan Yer Adları”. Millî Folklor, C. 4, S. 25, 21–26.
22. SAKAOĞLU, S. (2001). Türk Ad Bilimi I: Giriş. Ankara: TDK Yayınları.
23. ŞAHİN, İ. (2016). Adbilim (Çerçeve, Terim, Yöntem ve Sınıflandırmalarıyla). Ankara: Pegem Akademi.
24. ŞENEL, M. ve GÜNDÜZ ÖNAL, A. (2017). “Yer Adları (Toponimi) Açısından ‘Tarama Sözlüğü’”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, S. 36, 152–163. https://doi.org/10.17498/kdeniz.357193
25. TUYAKBAYEV, G., TAIMAN, S. ve BOTABAYEVA, Z. (2023). “Motives Common to Turkic People in Kazakh Toponymic Legends”. Millî Folklor, C. 18, S. 138, 144–153. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1185586
26. YILDIRIM, İ. S. (2016). “Çocuklara Verilen İsimler Üzerinden Türkiye’deki Sosyo-Kültürel Değişimin Analizi”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 20, S. 3, 909–925.