BÜYÜCÜLÜK FOLKLORU

Öz

Bu makale, Türk halk kültüründe büyücülük uğraşını, geniş bir saha araştırmasından elde edilen verilerle tartışmaya açmaktadır. Çalışma, Sivas ve çevre illerde yaşayan 81 kaynak kişiyle yapılan mülakatlardan elde edilen verilere ve büyü yapılan ortamlarda yürütülen gözlemlere dayanmaktadır. Kaynak kişilerin 10’u büyücü/hoca, diğerleri ile kendilerine büyü yaptırıldığını düşünen ve başkalarına büyü yaptırmak maksadıyla büyücülere başvuran kişilerden oluşmaktadır. Mülakat ve gözlemlerle elde edilen verilerden hareketle Türk halk kültüründeki büyücülük pratiklerinin günümüz dünyasındaki işleyişini göstermek hedeflenmektedir. Veriler hacimsel açıdan bir makalenin boyutunu aşacak düzeyde olduğu için metin içinde çoğunlukla kaynak kişilere kısa referanslar verilmekle yetinilmiştir. Makalenin giriş bölümünde büyü kavramsallaştırılması üzerinde durulmakta, literatür taraması değerlendirilmekte ve araştırmada izlenen yöntem açıklanmaktadır. Sahadan derlenen büyüler 13 başlık altında tasnif edilmiştir. Büyü mağdurlarının çoğunluğunu kadınlar oluşturmakta ve genellikle evlilik sorunları, hastalık veya ekonomik kaygılar nedeniyle büyüye maruz kaldıkları düşünülmektedir. Mağdurların deneyimlerinde çaresizlik, medikal boşluk, yakın ilişkilerdeki ihanet teması ve ekonomik sömürü öne çıkmaktadır. Büyü yaptıranlar ise çoğunlukla duygusal veya ailevi ilişkilerde kontrol kaybı yaşayan, bu kaybı metafizik yollarla telafi etmeye çalışan bireylerdir. Büyüye inanma süreci, genellikle açıklanamayan kişisel krizler, tıbbi yöntemlerle teşhis edilemeyen rahatsızlıklar ve ilişkilerdeki dramatik bozulmalarla tetiklenmektedir. Beklenmedik biçimde evde bulunan muska, iğneli sabun, domuz yağı gibi gizemli nesneler şüpheyi inanca dönüştürmektedir. Büyünün kaynağına ilişkin inançlar, yakın sosyal çevredeki gerilimler ve rekabetlerle şekillenmektedir. Büyü yapıldığına ikna olan kişiler sonraki aşamada ise büyüyü yaptıranları tespit etme çabasındadır. Bu aşamada en sık suçlanan aktörler aile içindeki kişiler olmaktadır. Büyücüler kendilerini dini otoriteye dayandırarak çeşitli araç ve yöntemlerle kendi uğraş alanlarını meşrulaştırma çabası içindedirler. Büyü yapımında bitkisel, hayvansal ve insan bedenine ait ögeler, ritüel araçlar ve kutsal yazılar kullanılmakta; her nesne zengin folklorik anlamlar taşımaktadır. Çalışma, büyünün toplumsal denetim, ruhsal teskin, kolektif kimlik inşası ve toplumsal cinsiyet rollerinin pekiştirilmesi gibi işlevler gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak büyü, insanın belirsizliklerle baş etme stratejisi olarak Türk halk kültüründe varlığını sürdüren folklorik bir yapıdır.

Anahtar Kelimeler

• Büyü
• büyücü
• büyü folkloru
• sihir
• büyücülük

Magician Folklore

Öz

This article discusses the practice of witchcraft in Turkish folk culture, drawing on data obtained from extensive field research. The study is based on data obtained from interviews with 81 informants living in Sivas and surrounding provinces, as well as observations conducted in environments where witchcraft is practised. Ten of the informants were sorcerers/teachers, while the others were individuals who believed they had been bewitched and those who sought out sorcerers to cast spells on others. Based on the data obtained from interviews and observations, the aim is to demonstrate how sorcery practices function in Turkish folk culture in today's world. As the data is too voluminous to fit within the scope of an article, the text mostly provides brief references to the informants. The introduction of the article focuses on conceptualising witchcraft, evaluates the literature review, and explains the methodology followed in the research. The spells collected from the field are classified under 13 headings. Women constitute the majority of witchcraft victims and are generally thought to be exposed to witchcraft due to marital problems, illness or economic concerns. The themes of helplessness, medical void, betrayal in close relationships and economic exploitation stand out in the victims' experiences. Those who resort to magic are mostly individuals who have experienced a loss of control in emotional or family relationships and who attempt to compensate for this loss through metaphysical means. The process of believing in magic is often triggered by unexplained personal crises, ailments that cannot be diagnosed by medical means, and dramatic breakdowns in relationships. Unexpectedly found mysterious objects in the home, such as amulets, soap with pins stuck in it, or pig fat, turn suspicion into belief. Beliefs about the source of the magic are shaped by tensions and rivalries within the immediate social circle. Those convinced that magic has been practised then endeavour to identify those responsible. At this stage, the most frequently accused actors are members of the family. Sorcerers, relying on religious authority, strive to legitimise their field of activity through various means and methods. Plant, animal and human body elements, ritual tools and sacred writings are used in the practice of witchcraft; each object carries rich folkloric meanings. The study reveals that witchcraft serves functions such as social control, spiritual appeasement, collective identity construction, and reinforcement of social gender roles. Consequently, witchcraft is a folkloric structure that persists in Turkish folk culture as a strategy for coping with uncertainty.

Anahtar Kelimeler

• Magic
• magician
• magic folklore
• enchantment
• sorcery

Kaynakça

1. AKKAYA, Ü. H. (2003). Büyü ve Büyüsel Uygulamalar Üzerine Bir Din Sosyolojisi Araştırması: Kayseri Örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. ALPASLAN, A. (2022). Halkbilimi Temelinde Büyü Düşüncesi ve Türk Sosyokültürel Yaşamında Büyünün Yeri. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. AND, M. (2003). Oyun ve Bügü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. ATAY, T. (2017). Din Hayattan Çıkar: Antropolojik Denemeler. İstanbul: İletişim Yayınları.
5. BAYAT, F. (2006). Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Yayınları.
6. BAYRI, M. H. (1936), “Büyüler Hakkında”. Halk Bilgisi Haberleri, S. 63, 49-55.
7. BORATAV, P. N. (1984). 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Bilgesu Yayınları.
8. BORATAV, P. N. (1994). 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Bilgesu Yayınları.

9. CAFEROĞLU, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitabevi.
10. CAMPBELL, J. (2016). İlkel Mitoloji: Tanrının Maskeleri I. (Çev. Kudret Emiroğlu), Ankara: Islık Yayınları.
11. ÇELEBİ, İ. (1997). “Sihir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 37, İstanbul: TDV Yay., 1997, 170-172.
12. ÇELEBİ, İ. (2008). “Rukye”, TDV İslam Ansiklopedisi, (XXXV, 219-222), İstanbul: TDV Yayınları.
13. ÇELİK, A. (2018). Türk Toplumunun Sözel Belleğindeki Al Karısı Tasarımları Üzerine, Doğaüstü Varlıklar ve Anlatılar Üzerine İncelemeler. (Altuğ Ortakcı, Ed.). Kesit Yayınları.
14. ÇELİK, A. (2021). “Ateşin Mitolojik Kökeni: Türk ve Yunan Mitolojilerindeki Tasarımların Karşılaştırılması”. Avrasya Araştırmaları Dergisi, C. 9, S. 27, 304-318.
15. DENİZ, T. (2019). Eski Mezopotamya ve Anadolu’da Büyü ve Büyü ile İlgili Uygulamalar. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. DOUGLAS, M. (2017). Saflık ve Tehlike: Kirlilik ve Tabu Kavramlarının Bir Çözümlemesi. (Çev.: Emine Ayhan), İstanbul: Metis Yayınları.
17. ELIADE, M. (1999). Şamanizm. Ankara: İmge Kitabevi.
18. ELIADE, M. (2003). Zalmoksis’ten Cengiz Han’a. (Çev.: Ali Berktay), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
19. ELIADE, M. (2016). Okültizm, Büyücülük ve Kültürel Modalar. (Çev.: Cem Soydemir), İstanbul: Doğubatı Yayınları.
20. EMİROĞLU, K. ve AYDIN, S., (2003), Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
21. ERGİNER, G. (2003). “Anadolu’da Batıl İnanmalar ve Büyü”, (Ed. Ekrem Işın), Elemterefiş Anadolu’da Büyü ve İnanışlar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 50-61.
22. EYÜBOĞLU, İ. Z. (2004). Anadolu Büyüleri. İstanbul: Derin Yayınları.
23. FRAZER, J. G. (1991). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökleri I. İstanbul: Payel Yayınevi.
24. FRAZER, J. G. (1992). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökleri II. İstanbul: Payel Yayınevi.
25. FRAZER, J. G. (2004). Altın Dal: Büyü ve Din Üzerine Bir Çalışma. (Çev.: Mehmet H. Doğan), Ankara: Yapı Kredi Yayınları.
26. FREUD, S. (1999). Dinin Kökenleri, Totem ve Tabu, Musa ve Tektanrıcılık, Diğer Çalışmalar. (Çev.: Selçuk Budak), Ankara: Öteki Yayınevi.
27. FREUD, S. (2020). Totem ve Tabu. (Çev.: Zehra Aksu Yılmazer), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
28. HANÇERLİOĞLU, O. (1975). İnanç Sözlüğü- Dinler-Mezhepler-Tarikatler-Efsâneler. İstanbul: Remzi Kitabevi.
29. HANÇERLİOĞLU, O. (2000). İnanç Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
30. HANÇERLİOĞLU, O. (2010). Dünya İnançları Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi.
31. IRMAK, Y. (2018). Bingöl Halk İnançları ve Uygulamaları. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, C. 17, S. 17, 191-222.
32. İNAN, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: Devlet Kitapları-Milli Eğitim Basım Evi.
33. İNAN, A. (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. KAFESOĞLU, İ. (2017). Umumi Türk Tarihi Hakkında Tespitler, Görüşler, Mülahazalar, İstanbul: Ötüken Yayınları.
35. KALAFAT, Y. (2010). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri (6. Baskı). Ankara: Berikan Yayınevi.
36. KÖPRÜLÜ, M. F. (1981). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
37. KÖSEMİHAL, N. Ş. (1982). “Büyü ve Din Probleminin Bugünkü Durumu”, Sosyoloji Dergisi, S. 7, 122-147.
38. KUMARTAŞLIOĞLU, S. (2019). Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü, Konya: Kömen Yayınları.
39. MALINOWSKI, B. (2000). Büyü, Bilim ve Din. (Çev.: Saadet Özkal), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
40. MAUSS, M. (2011). Sosyoloji ve Antropoloji. (Çev.: Özcan Doğan), İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
41. ORDU, B. (2020), Kütahya’da Büyü ve Büyü ile İlgili Uygulamalar. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
42. ÖRNEK, S. V. (1966). Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Batıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki (Sivas), Ankara: Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
43. ÖRNEK, S. V. (1971). Etnoloji Sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
44. ÖRNEK, S. V. (1988). 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
45. ÖRNEK, S. V. (2000). Türk Halkbilimi (2. baskı). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
46. ÖRNEK, S. V. (2017). Etnoloji Sözlüğü. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
47. ÖZBEK, Y. (1994). İslâm Açısından Sihir. İstanbul: İz Yayıncılık.
48. ÖZTEKİN, B. (2021). Anakronik Bir Olgu Olarak Büyü ve Van'da Büyü Uygulamaları Üzerine Bir Araştırma. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. POTAPOV, L. P. (2012). Altay Şamanizmi. (Çev.: Metin Ergun). Konya: Kömen Yayınları.
50. REYHAN, E. (2021). Hitit Örneği Üzerinden Eskiçağda Toplumsal Yapı ve Büyü İlişkisi. Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 40, S. 70, 1-52.
51. ROUX, J. P. (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. (Çev.: Aykut Kazancıgil), İstanbul: İşaret Yayınları.
52. ROUX, J. P. (2002). Altay Türklerinde Ölüm. (Çev.: Aykut Kazancıgil), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
53. ROUX, J. P. (2005). Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, İstanbul: Kabalcı Yayınları.
54. SAMUR, Ş. (2024). “Türk Halk Hikâyelerinde Büyü”, Etüt Dergisi, S. 9, 99-109.
55. SAMUR, Ş. (2024b). “Evlilikle İlgili Büyülerin Halkbilimsel Değerlendirmesi: Sivas Örneği”, (Ed.: Mehmet Ali Yolcu, Mustafa Aça), Toplum ve Kültür Araştırmaları-V, Çanakkale: Paradigma Akademi, 72-88.
56. SAMUR, Ş. (2024c). “Türk Kültüründe Büyü Yapımında Kullanılan Otlar: Sivas Örneği”, Kültür Araştırmaları Dergisi, S. 22, 16-30.
57. SİPAHİ, A. (2006). Türk Halk İnançlarında Büyü ve Büyü ile İlgili İnanmalar. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
58. TANYU, H. (1995). “Büyü”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C: 6, s. 501-506, İstanbul: TDV Yayınları.
59. TANYU, H. (1992) “Büyü”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. VI/501-506. İstanbul: TDV Yayınları.
60. Türkçe Sözlük. (2005). (10. Baskı), Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
61. TYLOR, E. B. (1920). Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Language, Art and Custom, London.
62. ZİYA GÖKALP (2017). Türk Töresi. İstanbul: Ötüken Yayınları.