MİZAH KURAMLARI BAĞLAMINDA NEYZEN TEVFİK FIKRALARI

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 1009 - 1020, 26.12.2025

Sibel Bulut , Hatice İçel

https://doi.org/10.55666/folklor.1794760

Öz

Şair, düşünür, ney ve hiciv üstadı Neyzen Tevfik çok yönlü sanatçı kimliği kadar yaşam tarzı, hayata bakışı ve renkli kişiliğiyle de dikkat çekmiş bir isimdir. Parayı ve mevkiyi önemsemeyen, zevk ve şevki sadece ney ile meyde bulan bu ruh adamı, ikiyüzlülüğe, yalan ve gösterişe, çıkarcılığa ve bağnazlığa karşı çıkmış; yozlaşmış kurum ve kişileri hicvetmekten geri durmamıştır. Bu karakteri ve tavrı zamanla şiiri ve hicivlerini aşarak onun etrafında anlatılan fıkralara konu olmuştur. Çalışmanın amacı, Neyzen Tevfik fıkralarının mizah kuramları bağlamında tasnif ve tahlilidir. Bu amaçla, Neyzen Tevfik’in fıkra tipi olduğu anlatılar farklı eserlerden taranmış -eş metinler hariç tutularak- yüz kırk bir farklı fıkraya ulaşılmıştır. Neyzen’in günlük yaşamından kesitler sunan bu fıkraların pek çoğu başından geçen olaylara dayanmakta; sokak, vapur, meyhane, hastane gibi mekânlarda geçmektedir. Fıkraların şahıs kadrosunu ise günlük hayatında iletişime geçtiği doktorları, arkadaşları, taksi şoförü, bir sarhoş, külhanbeyi, ayakkabı boyacısı vb. oluşturmaktadır. Fıkraların çoğunda bu kişilerin temsil ettiği yozlaşmış değer ve kurumları tenkit eden Neyzen, muhataplarını üstün zekâsı ve hazırcevaplığıyla alt ederek gülünç duruma düşürür. Bektaşi tipini andırdığı kimi fıkralarda ise bağnaz kişiler ve sığ din anlayışı eleştirinin hedefindedir. İçerik ve tip özelliğiyle Neyzen’i yansıttığı kadar zengin fıkra geleneğinden de beslenen bu anlatılar, mizahi gülme biçimleri açısından incelenerek temel mizah kuramlarıyla çözümlenmiştir. Sonuçta Neyzen Tevfik fıkralarındaki mizahi gülmenin kaynağının duyusal, bilişsel ve fizyolojik olduğu görülmüştür. Fıkra tipi Neyzen’in namussuzken namuslu, cahilken kültürlü görünenlere nükte, hiciv, ironi yollu karşı çıkıp bu olumsuz tipleri komik duruma düşürerek üstünlüğü ele geçirdiği fıkralar çoğunluktadır. Uyumsuzluk kuramından söz edebileceğimiz fıkralarda ise tezattan doğan güçlü bir mizahi öze rastlanmaktadır. Diğer kuramlara göre daha az sayıda olmak üzere gülme hâlini açıklamada Neyzen’in mizacından doğan mizahı en güçlü yansıtan fıkraların rahatlama kuramıyla yorumlanabileceği görülmüştür. Bu fıkralarda Neyzen, karşısındakilerin sığ inanç algısı ve ahlaki ön yargılarını eleştirerek sadece kendisini değil hem sözcüsü olduğu toplumu hem de fıkranın alıcısı olan kitleyi rahatlatmıştır.

Anahtar Kelimeler

Neyzen Tevfik , fıkra , eleştiri , mizahi gülme , mizah teorileri

NEYZEN TEVFİK ANECDOTES IN THE CONTEXT OF HUMOR THEORIES

Öz

Neyzen Tevfik, poet, thinker, master of ney and satire, is a name that has attracted attention not only for his versatile artistic identity but also for his lifestyle, outlook on life and colorful personality. This man of spirit, who did not care about money, position, clothing and found pleasure and enthusiasm only in “ney” and “mey”, opposed hypocrisy, lies and ostentation, self-interest and bigotry, and did not refrain from satirizing corrupt institutions and individuals. This character and attitude of his transcended his poetry and satire over time and became the subject of anecdotes told around him. The aim of the study is to classify Neyzen Tevfik anecdotes and analyze them in the context of humor theories. For this purpose, the narratives in which Neyzen Tevfik was the anecdote type were scanned from different sources -excluding variants- and one hundred and forty-one different anecdotes were reached. Most of these anecdotes, which present sections of Neyzen Tevfik’s daily life, are based on events that happened to him and take place in places such as streets, ferries, taverns and hospitals. The cast of people in the anecdotes consists of the doctors, friends, a taxi driver, a rude drunkard, a roughneck, a shoe shiner, a pasha, etc. with whom he communicates in his daily life. In most of the anecdotes, Neyzen criticizes the corrupt values and institutions represented by these people and makes his interlocutors ridiculous by outsmarting them with his superior intelligence and wit. In some anecdotes resembling the Bektaşi type, bigoted people and shallow understanding of religion are the target of criticism. These narratives, which reflect Neyzen with all their content and type characteristics, as well as being nourished by the rich tradition of anecdotes, have been analyzed in terms of forms of humorous laughter and analyzed with basic humor theories such as superiority, incongruity and relaxation. As a result of the analysis, it was seen that the source of humorous laughter in Neyzen Tevfik anecdotes is both sensory, cognitive and physiological. The anecdotes in which the anecdote-type Neyzen opposes those who appear to be honorable when they are dishonest, cultured when they are ignorant, through wit, satire and irony, and takes the upper hand by making these negative types funny are the majority. In the anecdotes where we can talk about the theory of incongruity, a strong humorous essence arising from contradiction is encountered. It was seen that the anecdotes that most strongly reflect the humor arising from Neyzen’s temperament, albeit less in number than other theories, can be interpreted with the theory of relaxation. In these anecdotes, Neyzen criticized the shallow perception of belief and moral prejudices of his opponents and comforted not only himself but also the society he was the spokesperson for and the audience who were the recipients of the anecdote.

Anahtar Kelimeler

Neyzen Tevfik , anecdote , criticism , humorous laughing , humor theories

Kaynakça

• BAYRAKTAR, Z. (2010). Mizah Teorileri ve Mizah Teorilerine Göre Nasreddin Hoca Fıkralarının Tahlili. [Yayımlanmamış Doktora Tezi], İzmir: Ege Üniversitesi.
• BERGSON, H. (2014). Gülme. (Çev.: Devrim Çetinkasap), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• BULUT, S. (2011). Şaka, Yergi ve Hazırcevaplarıyla Nüktedan Neyzen Tevfik. İstanbul: Pupa Yayınları.
• ÇERÇİ, M. (2000). En Güzel Neyzen Tevfik Fıkraları. İstanbul: Türkmen Kitabevi.
• EKER, G. Ö. (2009). İnsan Kültür Mizah. Ankara: Grafiker Yayınları.
• FREUD, S. (1998). Espriler ve Bilinçdışı ile İlişkileri. (Çev.: Emre Kapkın), İstanbul: Payel Yayınevi.
• KEMAL, M. (1983). Yergi, Nükte ve Fıkralarıyla Neyzen Tevfik. İstanbul: Milliyet Yayınları.
• MORREALL, J. (1997). Gülmeyi Ciddiye Almak. İstanbul: İris Yayınları.
• Neyzen Tevfik (1919). Hiç!.., Neyzen'in Teranesi Varan: 1. İstanbul: Mahmudbey Matbaası.
• SANDERS, B. (2001). Kahkahanın Zaferi. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• ŞENTÜRK, R. (2016). Gülme Teorileri. İstanbul: Küre Yayınları.
• ŞİŞMAN, Ahmet (1983). En Güzel Neyzen Tevfik ve Şair Eşref Fıkraları. İstanbul: Deniz Kitaplar Yayınevi.
• USLU ÜSTTEN, A. ve HAYKIR, T. (2020). “Neyzen Tevfik’in Hicivlerine Yansıyan Toplumsal ve Siyasi Olaylar”. Turkish Studies, 15 (3), 1521-1541.
• USTA, R. (1998). Neyzen Tevfik: Tercüme-i Hâlim. İstanbul: Broy Yayınları.
• YILDIRIM, D. (1976). Türk Edebiyatında Bektaşi Tipine Bağlı Fıkralar (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
• YÜCEBAŞ, H. (2004). Neyzen Tevfik. İstanbul: L&M Kitaplığı.