İTİRAZIN POETİKASI: CEMAL SÜREYA'NIN “ÜVERCİNKA” ŞİİRİ
Öz
Sanatın toplumla girdiği diyalektik ilişkinin şiire yansımasında sanatçının poetik anlayışının birincil bir önemi vardır. Bunda sanatçının/şairin toplumsal gerçekliğe yaklaşımı belirleyicidir. Sanatçı, verili değerleri ve gerçekliği onaylayıp eserinde yeniden ürettiği gibi onu değiştirmeye de çalışabilir. Toplumsal beğeninin veya bir sınıfın zevklerinin yeniden üretildiği sanatsal eserler, genellikle stabil bir sosyal ve siyasal yaşamın ürünüdür. Toplumsal çalkantıların hem toplum hem de sanatçı tarafından yüksek bir tonda hissedildiği süreçlerde ise sanat bir itiraz vasıtasına dönüşürken sanatçı da Prometeus’a evrilir.
Modernizmin şekillendirdiği toplumsal dizgede ise şairin birey ve toplumla ilgili algısı değişir. Verili değerlerin dilde yeniden üretildiği gerçeği, dilin kendisi kadar dil ürünlerini de yeni gerçekliğe zorlar. Bilinçaltının, göreli gerçekliğin etkilediği modern birey, geleneksel yaşam kodlarıyla hesaplaşırken modern şair dil, içerik ve biçem düzleminde verili sanat anlayışlarıyla ayrışır. Cemal Süreya ve öncülük ettiği İkinci Yeni şiiri tam bu düzlemde şiir üretimine başlamış ve avangard bir şiir hareketi başlatmışlardır. Aynı anda Hececi şiir, Garip hareketi, Saf Şiir ve Toplumcu Gerçekçi akımla poetik tartışmaya giren İkinci Yeni hareketi ikonoplastik bir anlayışla hareket eder.
İkinci Yeni’ye başka bir akımdan geçmeyen, bütün ürünleriyle bu akımı temsil eden Cemal Süreya’nın şiirleri, özellikle “Üvercinka”sı adeta bu şiir hareketinin tüm özelliklerini barındıran bir örnek metindir. Bu şiirde Süreya’nın toplumcu şiire, erotik ifadeler üzerinden verili ahlaki normlara, deforme ettiği dilin, imgelere yedirilmiş humor ve ironi üzerinden tüm iktidar kurumlarına itiraz ettiği görülmektedir. Şiirin kendisinin şiire konu edildiği Süreya’nın poetikasında toplumsal sorunlar şiirin merkezine alınmamıştır. Bu, şairin bu sorunlara duyarsız kaldığından ziyade şiiri bu sorunların ifade vasıtasına indirgemek istememesindendir. Bütün değerlerin eleştiriye tabi tutulduğu modern dünya ve çağdaş sanat akımlarının (Sürrealizm, Dadaizm) da etkisiyle şiir kendi içine kapanmış ve bireyin bilinçaltına kapı aralamıştır. Kadın bedeninin bir tabu olmaktan çıkarılması ve sanatsal direnişin bir göstergesine dönüşmesinin yanında şiirin geleneksel yapılarının da ötelenmesi aynı tavrın sonucudur. Süreya’da, ölçü, kafiye ve rediflerden arındırılan şiirin poetik yükünü imge tek başına üstlenmiştir. İmge, hem soyut şiirin bir gereği hem de geleneksel şiir formlarına karşı bir itirazın göstergesidir.
Anahtar Kelimeler
THE POETICS OF OBJECTION: CEMAL SÜREYA'S POEM "ÜVERCİNKA"
Öz
The artist's poetic understanding is of primary importance in reflecting the dialectical relationship between art and society in poetry. The artist's/poet's approach to social reality is decisive in this. The artist may affirm and reproduce established values and reality in their work, but they may also attempt to change them. Artistic works that reproduce social taste or the tastes of a class are generally the product of a stable social and political life. In periods where social upheaval is acutely felt by both society and the artist, art becomes a means of protest, and the artist evolves into Prometheus.
In the social system shaped by modernism, the poet's perception of the individual and society shifts. The fact that given values are reproduced in language forces not only language itself but also its products into a new reality. While the modern individual, influenced by the subconscious and relative reality, reckons with traditional codes of life, the modern poet departs from established artistic understandings on the planes of language, content, and style. Cemal Süreya and the Second New Poetry he pioneered began producing poetry precisely on this plane, initiating an avant-garde poetry movement. Simultaneously engaging in poetic debate with Syllabist poetry, the Garip movement, Saf Poetry, and Socialist Realism, the Second New Movement operated with an iconoplastic approach.
Cemal Süreya's poems, especially “Üvercinka”, who represented this movement through all his works, without ever transitioning to the Second New, are exemplary texts that embody all the characteristics of this poetic movement. In this poem, Süreya challenges socialist poetry, established moral norms through erotic expressions, and all institutions of power through the humor and irony embedded in the imagery of the language he distorts. In Süreya's poetics, where poetry itself is the subject of poetry, social issues are not central to the poem. This is not because the poet is insensitive to these problems, but rather because he refuses to reduce poetry to a means of expression. Under the influence of the modern world and contemporary art movements (Surrealism, Dadaism), where all values are subject to critique, poetry has withdrawn into itself and opened a door to the individual's subconscious. While the female body has been removed from taboo and transformed into a symbol of artistic resistance, the displacement of traditional poetic structures is a consequence of this same attitude. In Süreya, imagery alone shouldered the poetic burden of the poem, stripped of meter, rhyme, and repeated rhymes. Imagery is both a necessity of abstract poetry and a manifestation of a protest against traditional poetic forms.
Anahtar Kelimeler
