ŞİFA ARAYIŞI BAĞLAMINDA İĞNE ATMA RİTÜELİ VE OCAK KÜLTÜ

Öz

Anadolu kültürü; sağlık ve hastalık kavramlarını yalnızca biyolojik bir çerçevede değil, aynı zamanda inanç, ritüel ve kültürel uygulamalar aracılığıyla değerlendiren zengin bir halk hekimliği geleneğine sahiptir. Bu çalışma, geleneksel halk hekimliği uygulamalarından biri olan “iğne atma” ritüelini halk bilimsel bir yaklaşımla incelemektedir. Halk hekimliği kapsamında değerlendirilen bu ritüel, bireylerin ve toplulukların hem fiziksel hem de ruhsal iyileşme arayışlarını görünür kılan çok katmanlı bir kültürel pratik olarak öne çıkmaktadır. Ritüel süreci çoğu zaman kurşun dökme ile başlayıp kurşun dökmede kullanılan suya iğne atılmasıyla devam eder. İğne, başı-ortası-ucu biçiminde üç bölüm kabul edilerek her bir bölüm için bir ocak tayin edilir. Hangi parça paslanırsa o bölüme tayin edilen ocaktan şifa bulunacağına inanılır. Ritüelin tarihsel ve mitolojik arka planı, uygulama biçimleri, ocak kültüyle ilişkisi ve toplumsal işlevlerinin ele alındığı bu araştırma, nitel yöntemlerle gerçekleştirilmiş olup örneklemini Mersin ili uygulamaları oluşturmaktadır. Mersin’de saha çalışması sırasında yapılan gözlemler, ritüelin doğrudan izlenmesine olanak sağlamıştır. Bu süreçte ritüelin uygulama mekânları, kullanılan materyaller (iğne, su, bez parçası vb.) ve uygulayıcıların tutumları kaydedilmiştir. Ayrıca ritüeli icra eden ve ritüele katılan kişilerle yapılan görüşmeler, uygulamanın anlam dünyasını ortaya çıkarmada önemli veriler sunmuştur. Bu görüşmeler sırasında özellikle ritüelin neden yapıldığı, ritüele hangi durumlarda başvurulduğu ve toplumsal algısının nasıl olduğu konularına odaklanılmıştır. Literatür taramasıyla Türk halk hekimliği, ritüel araştırmaları ve ocak kültü üzerine yapılmış çalışmalar incelenmiş, Anadolu’nun çoğu bölgesinde benzer uygulamaların varlığı saptanmış ve elde edilen veriler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Verilerin çözümlenmesinde içerik analizi yöntemi kullanılmış, tekrar eden temalar (şifa, inanç, toplumsal dayanışma, ocak otoritesi vb.) üzerinden ritüelin anlamı sistematik olarak ortaya konulmuştur. Çalışmanın sonunda saha araştırmalarında elde edilen bilgiler ve literatür taraması ışığında, iğne atma ritüelinin halk inançları, kolektif hafıza ve kültürel süreklilik bağlamında taşıdığı önem tartışılmıştır. Bulgular, ritüelin hem geleneksel şifa anlayışının bir parçası hem de modern toplumda alternatif bir sağlık arayışı olarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Araştırmada, söz konusu ritüelin yalnızca bir tedavi yöntemi olmanın ötesinde, diğer halk hekimliği uygulamalarında da görüldüğü gibi kolektif hafıza, kültürel aktarım ve toplumsal dayanışma açısından da önemli bir işlev üstlendiği görülmüştür. Çalışma aynı zamanda halk hekimliği ritüellerinin günümüz Anadolu kültüründeki sürekliliğini ve değişimini anlamak adına önemli bir örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• şifa
• halk hekimliği
• ocaklık geleneği
• ritüel
• iğne atma

THE RITUAL OF NEEDLE THROWING AND THE HEARTH CULT IN THE CONTEXT OF SEEKİNG HEALING

Öz

Anatolian culture possesses a rich tradition of folk medicine that evaluates concepts of health and illness not only within a biological framework but also through beliefs, rituals, and cultural practices. This study examines the ritual of “needle throwing,” one of the traditional folk medicine practices, using an ethnographic approach. Evaluated within the scope of folk medicine, this ritual stands out as a multi-layered cultural practice that reveals individuals' and communities' quests for both physical and spiritual healing. The ritual process often begins with lead casting and continues with the throwing of needles into the water used for lead casting. The needle is divided into three parts—head, middle, and tip—and a specific hearth is assigned to each part. It is believed that healing will be found at the hearth assigned to whichever part rusts. This research, which examines the historical and mythological background of the ritual, its forms of practice, its relationship with the hearth cult, and its social functions, was conducted using qualitative methods, with the sample consisting of practices in the province of Mersin. Observations made during fieldwork in Mersin allowed for direct observation of the ritual. During this process, the places where the ritual was performed, the materials used (needle, water, piece of cloth, etc.), and the attitudes of the practitioners were recorded. In addition, interviews with the people who performed the ritual and those who participated in it provided important data for revealing the meaning of the practice. During these interviews, the purpose of the ritual was particularly emphasized. Literature review examined works on Turkish folk medicine, ritual studies, and hearth cults, identifying similar practices across most regions of Anatolia and evaluating the data comparatively. Content analysis was used to interpret the data, and the meaning of the ritual was systematically revealed through recurring themes (healing, belief, social solidarity, hearth authority, etc.). At the end of the study, the importance of the needle-throwing ritual in the context of folk beliefs, collective memory, and cultural continuity was discussed in light of the information obtained from field research and literature review. The findings show that the ritual continues to exist both as part of the traditional understanding of healing and as an alternative health practice in modern society. The research reveals that the ritual in question serves an important function not only as a treatment method but also in terms of collective memory, cultural transmission, and social solidarity. The study also provides an important example for understanding the continuity and change of folk medicine rituals in today's Anatolian culture.

Anahtar Kelimeler

• healing
• folk medicine
• hearth tradition
• ritual
• needle throwing

Kaynakça

1. ACIPAYAMLI, O. (1969). “Türkiye Folklorunda Halk Hekimliği ve Özellikleri”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 1-2, 1-9.
2. AĞCALAR, A. (2009). Silifke Halk Kültürü Araştırması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. ALPTEKİN, M. (2007). Silifke’de Eski Türk İnançlarının İzleri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. ARAZ, R. (1995). Harput’ta Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
5. ARIK, D. (2015). Çubuk ve Çevresindeki Halk İnanışları. Bütün Yönleriyle Çubuk ve Çevresi Uluslararası Sempozyumu, 191-208, Çubuk Belediyesi Yayınları.
6. ARTUN, E. (2008). Halk Kültüründe Halk Hekimliği. Adana: Karahan Kitabevi.
7. BAYAT, F. (2007). Türk Mitolojik Sistemi (Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi I). İstanbul: Ötüken Yayıncılık.
8. BEYDİLİ, C. (2005). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. (Çev.: Eren Ercan), Ankara: Yurt Kitap-Yayınları.

9. BORATAV, P. N. (1999). Türk Halk Bilimi II 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar). İstanbul: Gerçek Yayınevi.
10. BÜYÜKOKUTAN TÖRET, A. ve SÖĞÜT, Z. (2023). Eskişehir Seyitgazi İlçesi Akin Mahallesi’nde “Doktorlar Caddesi”. Kültür Araştırmaları Dergisi. S.17, 143-144.
11. ÇIBLAK, N. (2005). Ocakzâdeler ve Halk Hekimliği Geleneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S.35, 145–162.
12. ÇOŞAN, S. (2017). Ankara İli Bala İlçesi Afşar Yöresi Folkloru. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. DİREKCİ, B. vd. (2023). “Konya-Derebucak’ta Bir Sağaltma Uygulaması: Bulamaç Atma” Millî Folklor Dergisi, C.8, S.139, 30-42.
14. ERGUN, M. (2004). Türk Halk Kültüründe Ocak Sistemi. Ankara: Akçağ Yayınları.
15. EROL ÇALIŞKAN, Ş. S., ve ÇANLI, E. (2019). Manisa-Selendi İlçesinde Sağaltma Ocakları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C.12, S.25, 50-70.
16. ERÖZ, M. (1992). Eski Türk Dini (Gök Tanrı İnancı) ve Alevîlik-Bektaşîlik. İstanbul: Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayınları.
17. GÜNDÜZ ALPTÜRKER, İ. (2018). Geleneksel Tıbbın Şifa Ritüelleri Üzerine Bir Araştırma: Amasya Örneği. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. KILIÇ, S. (2017). Faldan Tedaviye: Irk Atma Ocağı (Takmak Köyü-Galip Yıldırım Örneği). The Journal of Academic Social Science Studies, S.64, 147-158.
19. KUMARTAŞLIOĞLU, S. (2012). “Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. ÖGEL, B. (1995). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. ÖNCÜL, K. (2013). Kars Örnekleminde Halk Hekimliğinin Arkaik Unsurları. Turkish Studies, C. 8, S. 1, 2031-2035.
22. ÖNGEL, G. (1997). Denizli Halk Hekimliğinde Ocaklar. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. ÖZLEM Ü. (2021). Alanya’da Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
24. TÜRKMEN, F. ve TÜRKER, F. (2014). Geleneklerde ve İnançlarda Demir. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, C. 12, 1-8.
25. YÖRÜKAN, Y. Z. (2005). Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm. Hazırlayan Turhan Yörükan. İstanbul: Yol Yayınları.