TATAR EDEBİYATINDA SAVAŞIN İZLERİ: TACİ GIYZZET’İN İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI KONULU DRAMALARI

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 129 - 142 , 29.03.2026

Gözde Güngör

https://doi.org/10.55666/folklor.1854248

https://izlik.org/JA92XK79NT

Öz

Sovyetler Birliği tarihinde derin izler bırakan İkinci Dünya Savaşı, edebiyatın konu ve temalarını da doğrudan etkilemiştir. Sovyet literatüründe “Büyük Vatan Savaşı Devri Edebiyatı” olarak adlandırılan bu dönemin edebiyatı kahramanlık anlatılarından savaşın trajik panoramalarına kadar geniş bir tema yelpazesi sunar. Anlatıların merkezinde Sovyet toplumunun topyekûn mücadelesi yer alır. Cephe ve cephe gerisinde gösterilen fedakarlıklar, kayıplar ve olağanüstü direniş öyküleri aracılığıyla kolektif mücadele yüceltilir. Resmî ideolojik çerçevenin belirleyici olduğu bu metinlerde düşmana karşı savaşmayı meşrulaştıran ve teşvik eden bir söylem öne çıkarken savaşın yarattığı acı ve yıkım da özellikle lirizmin güçlendiği anlatım biçimleriyle ifade edilir. Böylece savaş devri edebiyatı, propaganda işlevini sürdürmekle birlikte bir önceki devirden farklı olarak bireyin duygu dünyasına daha ağırlık veren bir anlatı tarzı geliştirir. Bu çalışma İkinci Dünya Savaşı devrinde Tatar edebiyatının geçirdiği ideolojik ve tematik değişimi, Tatar yazar ve dramaturg Taci Gıyzzet’in Taymasovlar (Patriotlar) [Vatanseverler], Töngĕ Signal [Gece Sinyali] ve İzgĕ Emanet [Kutsal Emanet] adlı dram eserleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde, İkinci Dünya Savaşı’nın Sovyet edebiyatı içindeki genel yansımaları ele alınmış; savaşın başlamasıyla birlikte şekillenen resmî ideolojik söylem, estetik yönelimler ve tematik çerçeve ana hatlarıyla ortaya konulmuştur. Ardından Sovyetler Birliği edebiyatlarından biri olan Tatar edebiyatının savaş teması etrafında şekillenen edebî yönelimlerine değinilmiştir. Bu çerçevede Gıyzzet’in 1941–1944 yılları arasında kaleme aldığı eserleri üzerinde tematik bir çözümleme yapılmıştır. Bu çözümleme neticesinde savaş devri Sovyet edebiyatının ideolojik ve estetik bakımdan kurucu devirde şekillenen edebî gelenekle süreklilik ilişkisi içinde olduğu görülmüştür. Savaş koşulları, Sovyet edebiyatının temel propagandist çerçevesini değiştirmemiş; bu çerçeve, yeni tarihsel bağlam doğrultusunda farklı temalar ve anlatı kurguları aracılığıyla yeniden üretilmiştir. Kurucu devirde sosyalist toplumun inşası etrafında şekillenen edebî misyon, savaş yıllarında vatan savunması, fedakârlık ve kolektif mücadele söylemleriyle devam ettirilmiştir. Bu süreçte, önceki dönemin idealize edilmiş olumlu kahraman tipleri savaş bağlamına uyarlanmış; sınıfsal mücadele ekseninde kurgulanan çatışmalar, işgalci güçlere karşı yürütülen bir varoluş mücadelesi biçiminde yeniden yapılandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Taci Gıyzzet , Taymasovlar , Töngĕ Signal , İzgĕ Emanet , İkinci Dünya Savaşı Devri Tatar Edebiyatı

TRACES OF WAR İN TATAR LİTERATURE: TACİ GİYZZET’S WORLD WAR II DRAMAS

https://izlik.org/JA92XK79NT

Öz

The Second World War, which left deep traces in the history of the Soviet Union, directly affected the subjects and themes of literature as well. The literature of this period, referred to in Soviet scholarship as the “Literature of the Great Patriotic War Period,” presents a broad thematic spectrum ranging from narratives of heroism to the tragic panoramas of war. At the center of these narratives lies the all-encompassing struggle of Soviet society. Through depictions of sacrifices, losses, and extraordinary acts of resistance displayed both at the front and on the home front, the collective struggle is exalted. While a discourse that legitimizes and encourages fighting against the enemy comes to the fore in these texts shaped by an official ideological framework, the pain and destruction caused by the war are also expressed through narrative modes in which lyricism is notably strengthened. Thus, while maintaining its propagandistic function, war-period literature develops a narrative style that, unlike the preceding period, places greater emphasis on the emotional world of the individual. This study aims to examine the ideological and thematic transformation experienced by Tatar literature during the Second World War period through the dramatic works of the Tatar writer and playwright Taci Gıyzzet, namely Taymasovlar (Patriotlar) [Patriots], Töngĕ Signal [Night Signal] and İzgĕ Emanet [Sacred Trust]. In the introductory section of the study, the general reflections of the Second World War within Soviet literature are discussed, and the official ideological discourse, aesthetic orientations, and thematic framework that emerged with the outbreak of the war are outlined in broad terms. Subsequently, attention is given to the literary tendencies shaped around the theme of war in Tatar literature, one of the literatures of the Soviet Union. Within this framework, a thematic analysis is conducted of Gıyzzet’s works written between 1941 and 1944. As a result of this analysis, it has been observed that war-period Soviet literature maintains a relationship of continuity, in ideological and aesthetic terms, with the literary tradition shaped during the formative period. Wartime conditions did not alter the fundamental propagandistic framework of Soviet literature; rather, this framework was reproduced through different themes and narrative constructions in accordance with the new historical context. The literary mission shaped around the construction of socialist society during the formative period was continued in the war years through discourses of homeland defense, sacrifice, and collective struggle. In this process, the idealized positive hero types of the previous period were adapted to the wartime context, and conflicts previously constructed along the axis of class struggle were restructured as a struggle for existence against occupying forces.

Anahtar Kelimeler

Taci Giyzzet , Taymasovlar , Tönge Signal , İzge Emanet , Tatar Literature Of The Second World War Period

Kaynakça

• ÇELİK, R. (2020). İkinci Dünya Savaşı ve Sovyet Edebiyatı Üzerine. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• ERENBURG, İ. (1968). İnsanlar, Yıllar, Hayatlar İlya Erenburg’un Hatıraları. (Çev. H. A. Ediz). İstanbul: As Kitabevi.
• GIYZZET, T. (2009). İcat Otçĕti. Taci Gıyzzet Tom 5. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.
• GIYZZET, T. (2006a). İzgĕ Emanet. Taci Gıyzzet Pyĕsalar içinde (211-266). Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.
• GIYZZET, T. (2006b). Taymasovlar. Taci Gıyzzet Pyĕsalar içinde (166-211). Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.
• GIYZZET, T. (2009). Töngĕ Signal. Taci Gıyzzet Saylanma Eserler 3 Tom içinde (54-80). Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.
• GIYZZETOV, K. (2010). Taci Gıyzzet. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı.
• HANZAFAROV, N. G. (2022). Tatar Dramaturgiyesĕ Küzetüvler, İcat Portretlerĕ. Kazan: TR FA G. İbrahimov İsĕm. Tĕl, Edebiyat Hem Sengat İnstitutı.
• HART, B. L. (2015). İkinci Dünya Savaşı Tarihi. (Çev. K. Bağrıaçık). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• HEYRULLİNA, E.S. ve DAVTOV, G. F. (2021). 1917-1960 Yıllar Tatar Edebiyatı. Kazan: Kazan Federal Universitetı (Alabuga İnstitutı).
• KAMALIEVA, A. (2020). Tatar Edebiyatında İkinci Dünya Savaşı’nın Yansımaları. Türk Dünyası Araştırmaları TDA, C. 125, S.247, 241-256.
• MACKSEY, K. J. (2012). İkinci Dünya Savaşında Askeri Hatalar. (Çev. M. T. Akad). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• MİNNULLİNA, F. H. (2023). Sugış Çorı Tatar Dramaturgiyesĕnde Zaman hem Geroy. Fenni Tatarstan, C. 2, S. 38, 51-60.
• ÖNER, M. (2009). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• PEHLİVANOĞLU, M. (2021). İkinci Dünya Savaşı’nda Propaganda. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• PROHOROV, A. M., Gusev, A. A., Knunyants, İ. L., Kuznetsov, M. İ., Panov, V. G., Fedoseyev, P. N., Hrapçenko, M. B. (1988). Sovĕtskiy Ĕntsiklopediçĕskiy Slovar’. Moskva: Sovĕtskaya Ĕntsiklopediya.
• SİNİAVSKİ, A. (1967). Sosyalist Realizm. (Çev. S. Türker). İstanbul: Habora Kitabevi.
• STALİN, J. (1975). Faşizme Karşı Savaş Konuşmaları. (Çev. Y. Güvenç). Ankara: Çağrı Yayınevi.
• SUÇKOV, B. (1982) . Gerçekçiliğin Tarihi. (Çev. A. Çalışlar). İstanbul: Adam Yayınları.
• YEMELYANOV, Y. (2015). Stalin İktidarın Zirvesinde. (Çev. O. Uravelli). Ankara: Lena Yayınları.
• YILDIRIM, R. Y. (2016). Tatar Nesri ve Romantizm Estetiği. İstanbul: Kesit Yayınları.
• ZELİNSKİ, K. (1978). Sovyet Edebiyatı. (Çev. F. Savaş). İstanbul: Konuk Yayınları.