AXEL OLRİK’İN EPİK YASALARI BAĞLAMINDA MAADAY-KARA DESTANI

Öz

Sibirya coğrafyasında yaşayan Altay Türklerine ait Maaday-Kara destanı, Türk sözlü kültür geleneğinin epik ve mitik birikimini yansıtan kadim anlatılardan biridir. Destanın adı her ne kadar Maaday-Kara olsa da anlatı esas olarak onun oğlu Kögüdey-Mergen’in ailesini, halkını ve yurdunu kurtarmak için verdiği mücadeleyi ve olağanüstü kahramanlık serüvenini anlatır. Ayrıca destan, bozulan kozmik düzenin iyilik ve kötülük arasındaki mücadele sonucunda yeniden tesis edilişini konu edinirken sözlü anlatı geleneğine özgü yapı ve anlatım özelliklerini de belirgin biçimde yansıtır. Maaday-Kara, Altay Türklerine ait en uzun destan olmasının yanı sıra Türk anlatı geleneği içinde zengin mitik unsurları bünyesinde barındırması, anlatı yapısının ve tekniğinin sağlamlığı nedeniyle özel bir öneme sahiptir. Maaday-Kara destanını bu kadar önemli yapan unsurlardan biri de destanın anlatıcısı Aleksey Grigoreviç Kalkin’dir. Kalkin sadece Maaday-Kara’nın anlatıcısı değil aynı zamanda geniş bir destan repertuarına sahip usta bir destan anlatıcısıdır. Bu makale, Maaday-Kara destanını Axel Olrik’in epik yasaları çerçevesinde ele almaktadır. Tarihî-Coğrafi Fin Okulu, sözlü kültür ürünlerinin kökenini, yayılma yollarını ve ilk varyantını (ur-form) tespit etmeyi amaçlayan karşılaştırmalı bir halk bilimi kuramıdır. Bu ekolün analitik gelişimine en büyük katkılardan birini sunan Axel Olrik, metin merkezli bir inceleme yöntemi formüle ederek epik yasaları ortaya koyar. Olrik; masal, efsane, destan gibi sözlü anlatıların kuşaktan kuşağa aktarılırken rastgele değil evrensel kurgu kalıplarına bağlı kalarak şekillendiğini savunur. Yineleme, üçler, zıtlık ve ikizler kuralı gibi ilkelerden oluşan bu kuramsal çerçeve; sözlü geleneğe ait metinlerin yapısını, kurgu mantığını ve kolektif hafızadaki yerini çözümlemede halk bilimi araştırmalarına nesnel ve sistematik bir yöntem sunar. Bu makale Maaday-Kara destanını Tarihî-Coğrafi Fin Okulu’nun önemli yöntemlerinden biri olan Axel Olrik’in epik yasaları bağlamında inceleyerek destanın anlatı yapısının sözlü kültüre özgü kurallar doğrultusunda nasıl şekillendiğini ortaya koymayı, anlatının sözlü gelenekteki yerini saptamayı; destanı yapı ve anlatı mantığı bakımından çözümlemeyi amaçlamaktadır. Ayrıca çalışma ileride yapılacak karşılaştırmalı destan çalışmalarına katkı sağlamayı da hedeflemektedir. Çalışmanın örneklemini, Türk destan geleneği içinde yer alan Maaday-Kara destanı oluşturmaktadır. Bu çalışmada, Emine Gürsoy-Naskali’nin “Altay Destanı Maaday-Kara” adlı eserinde yer alan Maaday-Kara destanına ait metin neşri esas alınmıştır. Araştırma öncesinde konuyla ilgili literatür taraması yapılmış; çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve içerik analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Bu kapsamda öncelikle Altay destan geleneği ve Maaday-Kara destanı hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Axel Olrik’in epik yasaları üzerinde durulmuş ve bu yasaların kuramsal çerçevesi açıklanmıştır. Ardından destanın olay örgüsü çıkarılmış; anlatı unsurları, tekrar eden anlatı kalıpları ve yapı özellikleri epik yasalar doğrultusunda değerlendirilip incelenmiştir. İnceleme sonucunda Maaday-Kara destanının epik yasalarla büyük oranda örtüştüğü, destanda epik yasalara ilişkin çok sayıda örneğin mevcut olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgular, destanın sözlü anlatı geleneğine ait yapısal özellikleri güçlü biçimde taşıdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Altay destanı
• Destan
• Maaday-Kara
• Axel Olrik
• Epik yasalar

Destekleyen Kurum

Çalışma kapsamında herhangi bir kişi, kurum ya da kuruluştan destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Çalışmanın etik kurul iznine gereksinimi yoktur.

Teşekkür

Çalışma kapsamında herhangi bir kişi, kurum ya da kuruluştan destek alınmamıştır.

THE EPIC OF MAADAY-KARA IN THE CONTEXT OF AXEL OLRIK’S EPIC LAWS

Öz

The Maaday-Kara epic belonging to the Altay Turks living in the Siberian geography is one of the ancient narratives reflecting the epic and mythic accumulation of the Turkish oral cultural tradition. Although the name of the epic is Maaday-Kara, the narrative primarily recounts the struggle and extraordinary heroic adventure of his son Kögüdey-Mergen to save his family, his people, and his homeland. In addition, while the epic addresses the restoration of the disrupted cosmic order as a result of the struggle between good and evil, it also clearly reflects the structural and narrative features unique to the oral narrative tradition. Maaday-Kara, in addition to being the longest epic of the Altay Turks, holds a special importance within the Turkish narrative tradition due to its rich mythic elements and the robustness of its narrative structure and technique. One of the factors that makes the Maaday-Kara epic so significant is its narrator Aleksey Grigoreviç Kalkin. Kalkin is not only the narrator of Maaday-Kara but also a master epic storyteller with a wide epic repertoire. This article examines the Maaday-Kara epic within the framework of Axel Olrik’s epic laws. The Historical-Geographical Finnish School is a comparative folkloristic theory aiming to determine the origin, diffusion paths, and original variant (ur-form) of oral cultural products. Axel Olrik, who made one of the most significant contributions to the analytical development of this school, formulated a text-centered method of analysis and introduced the epic laws. Olrik argues that oral narratives such as folktales, legends, and epics are not transmitted randomly from generation to generation but are shaped according to universal narrative patterns. This theoretical framework, consisting of principles such as repetition, the rule of three, contrast, and the rule of twins, provides an objective and systematic method for folkloristic studies in analyzing the structure, narrative logic, and place within collective memory of oral tradition texts. This article aims to examine the Maaday-Kara epic within the context of the Historical-Geographical Finnish School’s important method, Axel Olrik’s epic laws, to reveal how the narrative structure of the epic is shaped according to the rules of oral culture, to determine its place in oral tradition, and to analyze the epic in terms of structure and narrative logic. In addition, the study also aims to contribute to future comparative epic studies. The sample of the study consists of the Maaday-Kara epic within the Turkish epic tradition. In this study, the text edition of the Maaday-Kara epic in Emine Gürsoy-Naskali’s “Altay Destanı Maaday-Kara” is taken as the basis. Prior to the research, a literature review on the subject was conducted; the study was carried out using document analysis and content analysis methods, which are qualitative research methods. In this context, first a general evaluation of the Altay epic tradition and the Maaday-Kara epic was made. Axel Olrik’s epic laws were discussed and their theoretical framework was explained. Then the plot of the epic was outlined; narrative elements, repetitive narrative patterns, and structural features were analyzed in accordance with the epic laws. As a result of the analysis, it was determined that the Maaday-Kara epic largely corresponds to the epic laws and that numerous examples of these laws are present throughout the epic. These findings demonstrate that the epic strongly embodies the structural features of the oral narrative tradition.

Anahtar Kelimeler

• The Altai epic
• Epic
• Maaday-Kara
• Axel Olrik
• Epic laws

Destekleyen Kurum

No support was received from any individual, institution, or organization in connection with this study.

Etik Beyan

This study does not require approval from an ethics committee.

Teşekkür

No support was received from any individual, institution, or organization in connection with this study.

Kaynakça

1. AÇA, M. (2000). “ ‘Köne Epos’ (Arkaik Destan) Kavramı ve Türk Halk Hikâyelerinde ‘Âşıklara Mahsus Evlilik’ Konunun Kaynaklarından ‘Alplara Mahsus Evlilik’ ”. Millî Folklor, S. 47, 11-21.
2. AKGÖL, A. (2021). Maaday-Kara Destanında Yapı ve Anlam. Yayımlanmış Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. BEKKİ, S. (2001). Altay-Türk Destanı Maaday-Kara (İnceleme-Metin). Yayımlanmış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. BEKKİ, S. (2002). “Altay-Türk Destancılık Geleneği ve Maaday-Kara Destanı”. Türkler Ansiklopedisi, C. 3. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca (Ed.), 569-579, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
5. BEKKİ, S. (2007). Maaday-Kara Destanı. Elazığ: Manas Yayıncılık.
6. BEKKİ, S. (2020). Maaday-Kara Altay Kahramanlık Destanı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. ÇOBANOĞLU, Ö. (2007). Türk Dünyası Epik Destan Geleneği. Ankara: Akçağ Yayınları.
8. ÇOBANOĞLU, Ö. (2010). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.

9. DİLEK, İ. (2002). Altay Destanları I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. DİLEK, İ. (2007). Altay Destanları II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. EKİCİ, M. (2010). “Kuramlar ve Yöntemler”, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. M. Öcal Oğuz vd. (Ed.), 57-92, Ankara: Grafiker Yayınları.
12. ERGUN, M. (1997). Altay Türklerinin Kahramanlık Destanı-Alıp Manaş. Konya: Günay Ofset.
13. GÜRSOY-NASKALİ, E. (2021). Altay Destanı Maaday-Kara. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. KÖPRÜLÜ, M, F. (2016). Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Alfa Tarih.
15. OLRIK, A. (1965). “Epic laws of Folk Narrative”. The Study of Folklore. Alan Dundes (Ed.), 129-141, Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
16. OLRIK, A. (1994a). “Halk Anlatılarının Epik Kuralları”. Millî Folklor. S. 23, 2-5.
17. OLRIK, A. (1994b). “Halk Anlatılarının Epik Kuralları II”. Millî Folklor. S. 24, 4-5.
18. YOLCU, M. A. (2016). “Halk Bilimi Araştırma Kuram ve Yöntemleri”. Halk Bilimi El Kitabı. Mustafa Aça (Ed.), 225-305, Konya: Kömen Yayınları.