KEVSER’DEN CEHENNEME UZANAN SÖYLEM: ÂŞIK SEFİL SELİMÎ’NİN “KEVSER IRMAĞI” ŞİİRİNDE YÜZEY VE DERİN YAPI

Öz

16. yüzyıldan itibaren teşekkülünü tamamlayan âşık şiiri, kültürel tüketim alışkanlıklarının farklılaşması, iletişim teknolojilerinin gelişmesi ve estetik değer yargılarının değişmesi gibi etkenlere rağmen 21. yüzyılda da varlığını sürdürmektedir. Tarihsel süreç içerisinde farklı sosyal, kültürel, dinî, siyasal ve düşünsel dönüşümlerden etkilenen bu gelenek, ürettiği metinler aracılığıyla hem bireysel hem de toplumsal hafızanın aktarımında önemli işlevler üstlenmektedir. Sosyal bilimlerde toplum, kültür ve ideoloji arasındaki ilişkilerin çözümlenmesinde başvurulan yöntemlerden biri olan söylem çözümlemesi, metinlerde görünür olan dilsel yapıların ötesine geçerek anlamın üretim süreçlerini ortaya koyan bir yöntemdir. Bu bağlamda âşık şiiri, bünyesinde barındırdığı kültürel kodlar, inanç sistemleri ve kimlik temsilleri bakımından söylem çözümlemesine elverişli bir inceleme alanı sunmaktadır. Bu çalışmada Âşık Sefil Selimî’ye ait ‘Kevser Irmağı’ adlı şiir, yüzey yapı ile derin yapı arasındaki anlam ilişkilerini esas alan metin merkezli nitel söylem çözümlemesi çerçevesinde incelenmiştir. Araştırmanın amacı şiirde yer alan dilsel göstergelerin oluşturduğu anlam sistemini ortaya koymak, öznenin söylemsel konumlanış biçimlerini belirlemek ve tasavvufî düşüncenin metin içerisinde hangi sembolik unsurlar aracılığıyla yeniden üretildiğini açıklamaktır. Bu doğrultuda incelemede, metin merkezli nitel çözümleme yaklaşımı ile şiirin yüzey yapısında ölçü, kafiye, redif, söz dizimi, ses tekrarları ve söylem türü gibi dilsel unsurlar değerlendirilmiş; derin yapıda ise tasavvufî semboller, özne konumlanışları, metaforik göstergeler ve karşıtlık sistemleri çözümlenmeye çalışılmıştır. Çözümleme sürecinde dilsel göstergelerin metin içerisindeki işlevleri, birbirleriyle kurdukları anlamsal ilişkiler ve söylemsel konumları birlikte değerlendirilmiş, yüzey yapı ile derin yapı arasındaki anlam üretim mekanizmaları bütüncül biçimde ele alınmıştır. Çözümleme sonucunda şiirin temel söylemsel ekseninin, eksiklik bilinci ile hakikate yöneliş arasındaki ilişki üzerine kurulduğu görülmüştür. Metinde konuşan özne, sürekli ihtiyaç duyan, talep eden ve kurtuluş arayan bir konumda inşa edilirken; hitap edilen özne, bilgi sahibi, yol gösterici ve kurtarıcı bir otorite olarak temsil edilmektedir. Bu durum şiirin anlam evreninin, bireysel deneyim düzeyini aşarak tasavvufî dünya görüşü içerisinde yapılandırıldığını göstermektedir. Şiirde yer alan “Kevser, sırat, cehennem, ateş, virane, gül, dost ve bülbül” gibi göstergeler, tasavvufî anlam alanı içinde işlev kazanmaktadır. Söz konusu göstergeler, birbirinden bağımsız semboller olmaktan ziyade öznenin manevi dönüşümünü anlamlandıran, ilişkisel bir gösterge sistemi oluşturmaktadır. Bu bağlamda özne, eksiklikten tamamlanmaya, çileden kurtuluşa ve ayrılıktan vuslata doğru ilerleyen bir dönüşüm süreci içerisinde kurgulanmaktadır. Çalışmanın bulgularına göre, şiirde kullanılan tasavvufî dil, kültürel belleğin yeniden üretilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Metindeki semboller, yerleşik kalıp ifadeler ve geleneksel göndermeler; tasavvufî bilgi birikiminin ve kültürel hafızanın aktarımını sağlayan anlatı araçları olarak işlev görmektedir. Böylelikle “Kevser Irmağı” başlıklı metin, tasavvufî söylemi yeniden üreten, kültürel belleği sürdüren ve öznenin manevi kurtuluş arayışını yeniden yapılandıran çok katmanlı bir anlam evreni sunmaktadır. Elde edilen bulgular, söylem çözümlemesi yönteminin âşık şiirinin anlam katmanlarını, özne kurgusunu ve tasavvufî düşüncenin metin içerisindeki yeniden üretim biçimlerini açıklamada işlevsel bir yöntem olduğunu göstermektedir. Bu bakımdan çalışma, âşık şiirinin söylemsel yapısını görünür kılarak geleneksel Türk edebiyatına yönelik disiplinler arası araştırmalara yöntemsel ve kuramsal açıdan katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Âşık şiiri
• Sefil Selimî
• Söylem
• Söylem çözümlemesi
• Tasavvuf.

A DISCOURSE EXTENDING FROM KEVSER TO HELL: SURFACE AND DEEP STRUCTURE IN ÂŞIK SEFİL SELİMÎ’S “KEVSER IRMAĞI"

Öz

Âşık poetry, which completed its formation process in the 16th century, continues its existence in the 21st century despite factors such as the diversification of cultural consumption habits, the development of communication technologies, and changes in aesthetic value judgments. This tradition, which has been shaped by various social, cultural, religious, political, and intellectual transformations throughout history, performs significant functions in the transmission of both individual and collective memory through the texts it produces. Discourse analysis, one of the methods employed in the social sciences to examine the relationships among society, culture, and ideology, goes beyond the visible linguistic structures in texts and reveals the processes through which meaning is produced. In this context, âşık poetry offers a suitable field of study for discourse analysis in terms of the cultural codes, belief systems, and identity representations it contains. In this study, Âşık Sefil Selimî’s poem “Kevser Irmağı” is analyzed through a text-centered qualitative discourse analysis focusing on the relationship between surface and deep structures in the production of meaning. The aim of the study is to reveal the system of meaning formed by the linguistic signs in the poem, to determine the discursive positioning of the subject, and to explain through which symbolic elements Sufi thought is reproduced within the text. In this regard, in the analysis, a text-centered qualitative approach was adopted, and linguistic elements such as meter, rhyme, refrain, syntax, sound repetitions, and discourse type in the surface structure of the poem were evaluated; in the deep structure, Sufi symbols, subject positionings, metaphorical signs, and systems of opposition were analyzed. In the process of analysis, the functions of linguistic signs within the text, the semantic relations they establish with each other, and their discursive positions were evaluated together; the meaning production mechanisms between surface structure and deep structure were addressed in a holistic manner. As a result of the analysis, it was found that the main discursive axis of the poem is grounded in the relationship between the consciousness of lack and the orientation toward truth. While the speaking subject in the text is constructed in a position that constantly needs, demands, and seeks salvation, the addressed subject is represented as a knowledgeable, guiding, and salvific authority. This situation shows that the semantic universe of the poem is structured within a Sufi worldview beyond the level of individual experience. The signs in the poem such as “Kevser, sırat, hell, fire, ruin, rose, friend, and nightingale” function within the field of Sufi meaning. These signs, rather than being independent symbols, constitute a relational sign system that makes sense of the spiritual transformation of the subject. In this context, the subject is constructed within a transformation process that progresses from deficiency to completion, from suffering to salvation, and from separation to union. According to the findings of the study, the Sufi language used in the poem plays an important role in the reproduction of cultural memory. The symbols in the text, established formulaic expressions, and traditional references function as narrative tools that enable the transmission of Sufi knowledge and cultural memory. Thus, the text entitled “Kevser Irmağı” presents a multilayered semantic universe that reproduces Sufi discourse, sustains cultural memory, and reconstructs the subject’s quest for spiritual salvation. The findings obtained indicate that discourse analysis is a functional method for explaining the layers of meaning in âşık poetry, the construction of the subject, and the forms of reproduction of Sufi thought within the text. In this respect, the study contributes methodologically and theoretically to interdisciplinary research on traditional Turkish literature by making the discursive structure of âşık poetry visible.

Anahtar Kelimeler

• Âşık poetry
• Sefil Selimî
• Discourse
• Discourse analysis
• Sufism.

Kaynakça

1. ÇELİK, H. ve EKŞİ, H. (2008). “Söylem Analizi”. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, C. 27, S. 27, 99-117.
2. ÇOBAN, B. (2015). Söylem, İdeoloji ve Eylem: İktidar ve Muhalefet Arasındaki Mücadeleyi Çözümleme Denemesi, Söylem ve İdeoloji (2. Baskı). (Hzl.: Barış Çoban, Zeynep Özarslan). İstanbul: Su.
3. DOĞAN, H. vd. (2011). “Âşık Sanatının Yapı ve Yaşatılmasında Örtülü Bilginin Rolü ve Etkili Kullanım Yolları”, Yaşayan Âşık Sanatı Sempozyum Bildirileri Kitabı, 239-267, Ankara: Grafiker.
4. DUMAN, S. (2018). Söylem Araştırması: Kuramlar-Yöntemler-Çözümlemeler. Ankara: Dorlion.
5. ELBİRLİK, T. (2015). Söylem Kuramı ve XVI. Yüzyıl Siyasetnamelerinde Söylem Analizi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. GÜR, T. (2011). Türkçe Öğretmeni Adaylarının Dil Tutumları ve Dil Kullanımlarının Söylem Çözümlemesi Yöntemi ile Betimlenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
7. HALICI, F. (1992). Âşıklık Geleneği ve Günümüz Halk Şâirleri Güldeste. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
8. İMER, K. vd. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.

9. KAYA, D. (1995). “Edebî Yönü ile Sefil Selimî”. Millî Folklor, S. 25, 69-71.
10. KAYA, D. (1999). “Kendi Dilinden Âşık Sefil Selimî”. Millî Folklor, S. 44, 62-67.
11. KAYA, D. (2004). “Âşık Sefil Selimî ve Son Şiirleri”. Millî Folklor, S. 61, 72-76.
12. KIRAN, A. E. ve KIRAN, Z. (2011). Yazınsal Okuma Süreçleri: Dilbilim, Göstergebilim ve Yazınbilim Yöntemleriyle Çözümlemeler. Ankara: Seçkin.
13. ÖZDEMİR, A. (2003). Âşık Sefil Selimî İrfan Okulu. İstanbul: Avcıol.
14. SAUSSURE, F. (1998). Genel Dilbilim Dersleri. İstanbul: Multilingual.
15. SOMUNCU, M. (2020). “Dr. Fahrettin Koca’nın Sosyal Medyadaki Salgınla İlgili Paylaşımlarının Eleştirel Söylem Analizi Yöntemi ile İncelenmesi”. Kesit Akademi Dergisi, S. 23, 21-40.
16. VARDAR, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual.
17. YIKMIŞ, S. (2019). Türkiye Türkçesinde Empati Dili (Söylem Çözümlemesi). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. YILDIRIM, E. (2018). “Toplumsal Yapının Aynası Olarak Sinema: Söylem ve Eleştirel Söylem Analiz Yöntemlerine Göre Ayla Filminin Çözümlemesi”. İNİF E-Dergi, C. 3, S. 1, 234-243.