Antik Yunan’dan Günümüze Uluslararası Hukuk Felsefesi: Jus Cogens Normlar ve Uluslararası Hukukun Evrensel Değerlerinin İşlevselliği

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 37, 235 - 255, 15.12.2025

Demet Şefika Mangır

https://doi.org/10.19060/gav.1838076

Öz

Uluslararası hukukun, Antik Yunan’ın siyasi düşüncelerine kadar uzanan köklü ve kesintisiz bir tarihsel geçmişe sahip olduğu bilinmekte; bu gelişim sürecinin özellikle Roma hukukunun etkisiyle biçimlendiği görülmektedir. Antik Yunan’dan bu yana evrensel değerlere dayalı temeller üzerinde yükselen uluslararası hukuk, yalnızca devletlerarası ilişkileri değil; aynı zamanda uluslararası kuruluşları, insan haklarını, sürdürülebilir kalkınmayı ve küresel güvenliği konu edinen, teknolojik gelişmeler ışığında hava, kara ve deniz dışında siber uzayı da kapsayan modern
alanlara da uzanmaktadır. Uluslararası hukuk; ulusal hukuk ile devletler, uluslararası örgütler ve kimi durumlarda bireyler arasındaki hukuki ilişkileri düzenleyen yapısıyla farklılaşmakta, bu farklılıklar hukuk kurallarının içeriğinin belirlenmesi ve uygulanabilirliğine ilişkin felsefi tartışmaların önemini artırmaktadır. Bu bağlamda, uluslararası hukuk felsefesi, normların tanımı, kaynağı ve meşruiyetine ilişkin sorular etrafında şekillenmektedir. Bu çalışmada, uluslararası hukukun evrensel değerlerinin inşasında felsefi yaklaşımların rolü ele alınırken, özellikle jus cogens
(emredici normlar) kavramı üzerinden evrensel hukuki değerlerin egemen devletlerin rızasına dayalı hukuk anlayışıyla olan ilişkisi irdelenecektir. Jus cogens normlarının evrensellik iddiası ile pozitif hukuk ilkeleri arasında kurduğu denge, uluslararası hukukun işlevselliğini ve bağlayıcılığını değerlendirmede önemli bir çerçeve sunmaktadır. Bu bağlamda jus cogens normları, uluslararası hukukta evrensel değerlerin normatif olarak yerleşmesini nasıl sağlar ve bu süreç, egemenlik ilkesine dayalı pozitif hukuk anlayışıyla nasıl bir etkileşim içinde olmalıdır? Sorunsalından
hareketle makalede geniş bir literatür taraması yapılarak, tarihsel, kavramsal ve teorik bir perspektif üzerinden felsefi yaklaşımların ve jus cogens normlarının uluslararası hukukun evrensel değerleri üzerindeki etkisi analiz edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Antik Yunan , Roma Hukuku , Doğal Hukuk , Uluslararası Hukukun Evrensel Değerleri , Jus Cogens.

Kaynakça

• ALMUT Höfert, “Geç Ortaçağda Devletler, Kentler ve Yurttaşlar”, Devletler ve Yurttaşlar, Skinner Quentin, Strath Bo, (çev. Aksay Gökhan), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2011, s. 73–88. AKASHI Kinji, In Cornelius van Bynkershoek: His Role in The History of International Law, Brill/Nijhoff, 1998.
• AKTAŞ Sururi. “Modern Doğal Hukuk Bağlamında John Finnis’in Hukuk Teorisi”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi VIII/1-2, June 2004, s. 3-22.
• ANGHIE Antony. “Francisco de Vitoria and the Colonial Origins of International Law”, (çev. Umut Koloş), Social & Legal Studies, V/3, 1996, s.3 21-336.
• ARISTOTELES Politika, (çev. Furkan Akderin), Say Yayınları, 2020.
• BEKİRYAZICI Eyüp, “Tanzimat’tan Cumhuriyete Osmanlı’da Felsefe Üzerine Bir Değerlendirme”, AÜİFD, 2003, s. 247-276.
• BENTHAM Jeremy, “Saçmalığın Dik Alası”, Siyasal Düşünce. (çev. Sevda ve Hamit Çalışkan), Ed. M. Rosen ve J. Wolff, Dost Kitabevi Yayınları, Ankara 2006, s. 236-238.
• BODIN Jean, Six Books Of The Commonwealth, (çev. M. J. Tooley, Basil Blackwell), Oxford Printed In Great Britain In The City Of Oxford, 2006. https://www.yorku.ca/comninel/courses/3020pdf/ six_books.pdf
• CHADWICK Mark, The Philosophical Foundations of Universal Jurisdiction: Piracy in the Works of Alberico Gentili and Hugo Grotius, In Piracy and the Origins of Universal Jurisdiction. Brill Nijhoff. 2018. https://doi.org/10.1163/9789004390461_005