İş sağlığı ve güvenliği okuryazarlığının iş performansı üzerine etkisi: Türkiye ana metal sanayi üzerine bir vaka çalışması

Öz

Türkiye'de, 2012 yılında yürürlüğe giren 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'ndan sonra Temmuz 2012-Eylül 2024 tarihleri arasında iş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle 22.324 kişinin hayatını kaybettiği görülmektedir. 2023 yılı Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verilerine göre, Türkiye’de Metal Sektörü’nde 103.680 iş yeri ve 1.510.698 çalışan bulunmaktadır. Metal sektöründe her 100 bin çalışandan 9.671'i iş kazası geçirmekte olup iş kazası sonucu ölüm oranı 100 binde 13,6'dır. Literatür incelendiğinde, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) okuryazarlığı konusunda çeşitli ölçek geliştirme ve uyarlama çalışmaları yapıldığı görülmektedir. Ancak, Ana Metal Sektöründe istihdam edilen mavi yaka çalışanların İSG okuryazarlığı düzeyleri ve bu düzeylerin iş performanslarına etkisi konusunda oldukça sınırlı sayıda araştırma bulunmaktadır. Bu çalışma, bu boşluğu doldurmayı amaçlamakta olup bu amaç doğrultusunda Ana Metal Sektöründe çalışan sayısı bakımından Türkiye’nin ikinci büyük kenti olan İzmir ele alınmıştır. Veri toplama aracı olarak anket yöntemi kullanılarak nicel araştırma yöntemleri çerçevesinde genel tarama modeli uygulanmıştır. Araştırma sonuçları; Türkiye’de Ana Metal Sektörü’nde İSG okuryazarlığının yüksek düzeyde olduğunu ve yüksek düzeydeki İSG okuryazarlığının iş performansına pozitif yönde önemli bir etki yaptığını göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• İş sağlığı ve güvenliği okuryazarlığı
• iş performansı
• iş sağlığı ve güvenliği
• ana metal sanayi
• Türkiye

Kaynakça

1. 1. Gerek, N. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği, Anadolu Üniv. Yayınları, Eskişehir, 2000.
2. 2. Yiğit, A. İş Güvenliği, (2. Basım), Bursa: Dora Yayıncılık. 2013.
3. 3. Yusida, H. S. Relationship individual factors with occupational health literacy, International Journal of Scientific and Research Publications, 6 (1), 481-484, 2016.
4. 4. Güner, M. D., and Ekmekci, P. E. Health literacy level of casting factory workers and its relationship with occupational health and safety training. Workplace Health & Safety, 67 (9), 452-460, 2019.
5. 5. Bassem, R. F., Fahim A.E., Mosaad S.E., and Waheed A. Occupational Health Literacy Among Agricultural Workers. Egyptian Journal of Occupational Medicine, 47 (2), 33-45, 2023.
6. 6. Sørensen, K. Broucke. S.V., FullaM, J., Doyle, G., Pelikan, J., Slonska, Z., and Brand, B. Consortium Health Literacy Project European. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health, 12, 1-13, 2012.
7. 7. Horozoğlu, K. İş kazalarının iş sağlığı ve güvenliği açısından analizi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8 (2), 265-281, 2017.
8. 8. Bingöl, D. İnsan Kaynakları Yönetimi, 5. Baskı, Beta Yayınları. İstanbul, 2003.

9. 9. Özal, Ç., ve Öçal, M. Dünyada ve Türkiye’de iş sağlığı ve iş güvenliğinin tarihsel gelişimi, Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 5 (11), 106-129, 2016.
10. 10. Uluslararası Çalışma Örgütü: https://www.ilo.org/tr/resource/news/yaklasik-3-milyon-kisi-kazalari-ve-meslek-hastaliklari-nedeniyle-hayatini adresinden alındı, 2023, Kasım. (Erişim Tarihi: 25.08.2024)
11. 11. Ceylan, H. Türkiye’deki iş kazalarının genel görünümü ve gelişmiş ülkelerle kıyaslanması. International Journal of Engineering Research and Development, 3 (2), 18-24, 2011.
12. 12. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. Metal Sektörü Rehberi. https://www.csgb.gov.tr/Media/dyalosij/metal-sektoru-isg-rehberi.pdf Güncelleme Tarihi, 2024. Erişim tarihi Ocak 24, 2025.
13. 13. Sosyal Güvenlik Kurumu. 2023 Yılı İstatistik Bilgisi. https://www.sgk.gov.tr/Istatistik/Yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4 Yayın tarihi Eylül 4, 2024. Erişim Tarihi Ocak 27, 2025.
14. 14. Ulucay Ö, Sivrioğlu S., Özkan M., Online optimization of engine control unit to satisfy performance and drivability metrics, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (4), 2041-2056, 2024.
15. 15. Sarıkaya E., Gürsev S., Classification of teams based on production, goal and performance in teams implementing scrum framework, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (4), 2113-2124, 2024.
16. 16. Ehmann, A. T, Ög, E, Rieger, M. A., and Siegel, A. Work-related health literacy: A scoping review to clarify the concept. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18 (19), 9945, 2021.
17. 17. Larsen, A. K., Holtermann, A., Mortensen, O. S., Punnett, L., Rod, M. H., and Jørgensen, M. B. Organizing workplace health literacy to reduce musculoskeletal pain and consequences, BMC Nursing, 14, 1-13, 2015.
18. 18. Suthakorn, W., Songkham, W., Tantranont, K., Srisuphan, K., Sakarinkhul, P., and Dhatsuwan, P., Scale development and validation to measure occupational health literacy among Thai informal workers. Safety and Health at Work, 11 (4), 526-532, 2020.
19. 19. Uskun E., Güblü M., Evcil F.Y., Kalaycı Ö., Kartal F.M., Önal, Ö., Kişioğlu, A.N., İş Sağlığı Okuryazarlığı Ölçeği’nin Türkçe Geçerlik ve Güvenirliği: Metodolojik Bir Çalışma. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 42 (3), 191-203, 2022.
20. 20. Deniz, M., ve Kumru, S. İş Performans Ölçeği Geliştirme Çalışması: Özel Bir Hastane Uygulaması. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32 (2), 549-562, 2022.
21. 21. Prof. Dr. Halil EKŞİ. Türkiye Ölçme Araçları Dizini. https://toad.halileksi.net/ Erişim tarihi: 17.03.2025
22. 22. Günaydın, N., Özpulat, F., Öztaş, D., & Açıkgöz, İ. The Validity and Reliability Study of Mental Health Literacy in Young Adults (MHLq). Konuralp Medical Journal, 15 (2), 219-227, 2023.
23. 23. Kaba, N. K., & Öztürk, H. Bireysel iş performansı ölçeğinin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması. Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi, 8 (3), 293-302, 2021.
24. 24. Çalışkan, A., & Köroğlu, E. Ö. Job performance, task performance, contextual performance: development and validation of a new scale. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 8 (2), 180-201, 2022.
25. 25. Kılıç, L. İş sağlığı ve güvenliği kavramı ve 4857 sayılı kanunu madde 77 kapsamında işverenin yükümlülüğü. Sicil İş Hukuku Dergisi, 22, 91-100, 2011.
26. 26. Büyüköztürk, Ş. Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. 14. Baskı, Ankara: PEGEM Akademi, 2011.
27. 27. Friedrich, J., Münih, A. K., Thiel, A., Voelter-Mahlknecht, S., and Sudeck, G. Occupational Health Literacy Scale (OHLS): development and validation of a domain-specific measuring instrument. Health Promotion International, 38 (1), daac182, 2023.
28. 28. Rauscher, K. J., and Myers, D. J. Socioeconomic disparities in the prevalence of work-related injuries among adolescents in the United States, Journal of Adolescent Health, 42 (1), 50-57, 2008.