1924’ten 2024’e Kadar Türkiye’de Uygulamada Olan Hayat Bilgisi Öğretim Programlarının Tarihsel Gelişimi Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 45 Sayı: 3, 765 - 784, 29.12.2025

Abdullah Kalkan

https://doi.org/10.17152/gefad.1749906

Öz

Araştırmanın amacı, 1924’ten 2024’e kadar Türkiye'de uygulanmış olan Hayat Bilgisi Öğretim Programları’nı tarihsel bir perspektiften karşılaştırmalı olarak incelemektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma verileri birincil kaynak olarak 1924, 1926, 1936, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018 ve 2024 Hayat Bilgisi Öğretim Programları’ndan elde edilmiştir. Araştırma verileri betimsel ve içerik analiz yaklaşımla analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre bu öğretim programlarının tamamı ilerlemecilik eğitim felsefesini, davranışçı ve yapılandırmacı eğitim anlayışını benimsemiştir. “Vatan ve millet sevgisi” ile “yakın çevreyi tanıma” temalarının 1936, 1948, 1968, 1998, 2018 ve 2024 öğretim programlarında birebir yer aldığı; “sağlıklı yaşam” ifadesinin ise 1924, 1926, 1968, 1998, 2018 ve 2024 programlarında vurgulanmaktadır. “Okulumuz/mektebimiz/dershanemiz” tüm programlarda yer alırken “evimiz ve ailemiz” 1924 programı hariç tüm programlarda yer almaktadır. “Aktif öğrenme ve yaparak yaşayarak öğrenme” 1924’ten 2024’e kadar uygulamaya konulan hayat bilgisi öğretim programlarının tamamında, “deney ve işbirlikli öğrenme” 1926, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018 ve 2024 programlarında birebir aynı adla yer almaktadır. Diğer taraftan hayat bilgisi öğretim programlarının tamamında çoklu değerlendirmeye yer verilmiştir. Programlarda yer alan kök değerlerden; “sevgi” 1926 programı hariç tüm hayat bilgisi öğretim programlarında; “vatanseverlik” 1924, 1936, 1968, 2009, 1998, 2018, 2024 programlarında; “saygı” 1924, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018, 2024 programlarında; “yardımseverlik” değerine ise 1924, 1926, 1948, 2009, 2018, 2024 programlarında birebir yer almaktadır. Hayat bilgisi öğretim programlarında yer alan değerler ve kök değerlerin, diğer öğretim programlarına kıyasla 2009, 2018 ve 2024 programlarında büyük ölçüde benzer biçimde yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hayat bilgisi programı , tarihsel gelişim , felsefi yaklaşım , kök değerler

An Assessment of the Historical Development of Life Sciences Curriculums in Türkiye Practice from 1924 to 2024

Öz

This research aims to comparatively examine the Life Sciences Curricula implemented in Türkiye from 1924 to 2024 from a historical perspective. Document analysis, a qualitative research method, was employed in this study. The research data were obtained from the 1924, 1926, 1936, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018, and 2024 Life Studies Curricula as primary sources. The research data were analyzed using descriptive and content analysis approaches. According to the research findings, all of these curricula have adopted the philosophy of progressivism, behaviorism, and constructivism in education. The themes of "love of country and nation" and "knowing one's immediate environment" are directly present in the 1936, 1948, 1968, 1998, 2018, and 2024 curricula; the phrase "healthy life" is emphasized in the 1924, 1926, 1968, 1998, 2018, and 2024 curricula. While "our school/school/private teaching institution" is included in all curricula, "our home and family" is included in all curricula except the 1924 curricula. “Active learning and learning by doing” is included in all life studies curricula implemented from 1924 to 2024, “experiment and cooperative learning” is included with the same name in the 1926, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018 and 2024 curricula. On the other hand, multiple assessment is included in all life studies curricula. Of the root values in the programs; “love” is in all life studies curricula except for the 1926 program; “patriotism” is in the 1924, 1936, 1968, 2009, 1998, 2018, 2024 curricula; “respect” is in the 1924, 1948, 1968, 1998, 2009, 2018, 2024 curricula; The value of "helpfulness" is included in the 1924, 1926, 1948, 2009, 2018, and 2024 curricula. The values and root values included in the life sciences curriculum are largely similar in the 2009, 2018, and 2024 curricula compared to other curricula.

Anahtar Kelimeler

Life sciences program , Historical development , Philosophical approach , Core values

Kaynakça

• Aktay, S., & Çetin, H. S. (2019). 2015, 2017 ve 2018 Hayat bilgisi dersi öğretim programları. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 20 (Özel sayı), 577-600. https://10.17494/ogusbd.548537
• Akyüz, Y. (2019). Türk eğitim tarihi MÖ 1000-MS 2019. (32. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Alaca, E., & Yıldırım, T. (2022). Hayat bilgisi öğretim programları-1926’dan günümüze. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Aşçı, M., & Kısakürek, M. A. (2021). Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, İngiltere ve Türkiye’de genel lise sosyal bilimler programlarının karşılaştırılması. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 25-41. https://10.18026/cbayarsos.489597
• Atik, S., & Aykaç, N. (2019). Hayat bilgisi öğretim programlarının değerlendirilmesi (1926-2018). Trakya Eğitim Dergisi, 9(4), 708-722. https://10.24315/tred.520314
• Avcı, E. K., & Kayabaşı, Z. E. (2018). Hayat bilgisi dersi öğretim programlarının amaçlarındaki değerlerin içerik analizi (1936-2018). Değerler Eğitimi Dergisi, 16(35), 27-56. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/515326
• Aykaç, N. (2011, Ocak). Hayat bilgisi dersi öğretim programında kullanılan yöntem ve tekniklerin öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi (Sinop İli örneği). 19(1), Kastamonu Eğitim Dergisi, 113-126. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/817550
• Baltacıoğlu, İ. H. (1938). Öğretmen kitapları- toplu tedrisat. İstanbul: Sebat Basımevi.
• Bayrak, B. (2024). Toplumsal değişim süreçlerinin Cumhuriyet dönemi ilkokul programlarına (1924-2024) etkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(3), 2137-2188. https://doi.org/10.17152/gefad.1494941
• Bektaş, M., Sellum, F. S., & Polat, D. (2018). Hayat bilgisi dersi öğretim programının 21. yüzyıl öğrenme ve yenilikçilik becerileri açısından incelenmesi. Sakarya University Journal of Education, 9(1), 129-147. https://10.19126/suje.537104
• Beyaztaş, D. İ., Kaptı, S. B., & Senemoğlu, N. (2013). An analysis of elementary school curricula since the foundation of Republic of Turkey. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 46(2), 319-344. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001308
• Binbaşıoğlu, C. (2005). Türk eğitim düşüncesi tarihi “Araştırmalar”: Eğitim kavram ve uygulamalarının tarihsel gelişimi. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Birinci, N. (2025). Geçmişten günümüze Türk eğitim tarihine toplu bir bakış. Aydın Türklük Bilgisi, 10(2), 199-306. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4460679
• Cicioğlu, H. (1985). Türkiye Cumhuriyeti’nde ilk ve orta öğretim. Ankara: A.Ü. Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Çakır, O. (2025). 2024 Hayat Bilgisi Dersi Öğretim Programı öğrenme çıktılarının 21. yüzyıl becerileri bağlamında değerlendirilmesi. Milli Eğitim Dergisi, 54(246), 837-878. https://10.37669/milliegitim.1565831
• Demirel, Ö. (2012). Eğitimde program geliştirme (18. baskı). Ankara: Pegem Yayıncılık.
• Dereli, A. B. (2023). Nitel veri analizi üzerine bir keşif: Veriyi anlamlandırmak. A. B. Erdem Taşdemir (Ed.), İletişim bağlamında nitel araştırma: Desenler ve veri analizi (ss. 45-63). Palet Yayınları. Konya.
• Fuat, A. (1935). Toplu tedrisat- nazariyat ve tatbikatı (9 b.). İstanbul: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi.
• Güneş, G., & Yıldırım, Y. (2024). 2018 ve 2024 Hayat Bilgisi Dersi Öğretim Programları’nın değerler eğitimi açısından incelenmesi: 2018 ve 2024 Hayat Bilgisi dersi öğretim programı. International Journal of Education and Science Research, 1(1), 66–84. https://doi.org/10.5281/zenodo.14014499
• Gözütok, F. D. (2003). Türkiye’de program geliştirme çalışmaları. Milli Eğitim Dergisi, 160(1), 90-102.
• Gözütok, F. D. (2010). Milli Eğitim, çocuklara ulusal değerleri kazandırmaktan neden vazgeçiyor? İlköğretim Online, 9(2), 601-629. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/90764
• Gülcü, N. (2018). Atatürk döneminde Türk Akdeniz'de çıkan “yeni ilkokul programı tatbikatı” başlıklı yazıların incelenmesi. OPUS-Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 9(16), 1733-1749. https://10.26466/opus.480255
• Kültür Bakanlığı (1936). İlkokul programı. İstanbul: Devlet Basımevi.
• Lim, W. M. (2025). What is qualitative research? A comprehensive overview and guidelines. Australasian Marketing Journal, 33(2), 199–229. https://doi.org/10.1177/14413582241264619
• Millî Eğitim Bakanlığı. (1927). İlk mektepler programı. İstanbul.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (1936). İlkokul programı. İstanbul.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (1948). İlkokul programı. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (1968). İlkokul programı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (1998). İlköğretim okulu hayat bilgisi programı (Tebliğler Dergisi, Sayı: 2484). https://dhgm.meb.gov.tr/tebligler-dergisi/1998/2484-ocak1998.pdf
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2009). İlköğretim 1.2.3. sınıflar hayat bilgisi dersi öğretim programı ve kılavuzu. Ankara: MEB.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2014, Temmuz 26). Millî Eğitim Bakanlığı okul öncesi eğitim ve ilköğretim kurumları yönetmeliği (Resmî Gazete No: 29072). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/07/20140726-3.htm
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2017). Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri. Ankara: Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Hayat bilgisi dersi öğretim programı (1, 2 ve 3. sınıflar). Ankara: MEB.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). İlköğretim kurumları (ilkokul ve ortaokul) haftalık ders çizelgesi. Ankara: MEB. https://ttkb.meb.gov.tr/www/haftalik-ders-cizelgeleri/dosya/6
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Hayat bilgisi dersi öğretim programı (İlkokul 1, 2 ve 3. sınıflar) Türkiye yüzyılı maarif modeli. Ankara MEB. https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/hayat-bilgisi-dersi
• Oliva, P. F., & Gordon, V. R. (2018). Program geliştirme (8. baskı). (Çev. Ç. E. Gündoğdu,) Ankara: Pegem Akademi.
• Özkan, U. B. (2019). Eğitim bilimleri araştırmaları için doküman inceleme yöntemi. Ankara: Pagem Akademi.
• Schiro, M. S. (2020). Eğitim programı kuramları (1. Baskı). (Çev. F. Mızıkacı,) Ankara: Pagem Akademi.
• Scott, J. (2014). A matter of record: documentary sources in social research. Polity Press, UK.
• Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. (2005, Ağustos 8). İlköğretim hayat bilgisi dersi (1, 2 ve 3. sınıflar) öğretim programında değişiklik yapılması (Karar Sayısı: 297). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://dhgm.meb.gov.tr/tebligler-dergisi/2005/2575-_austos_2005.pdf#page=42.20
• T.C. Maarif Vekaleti. (1924). İlk mektepler müfredat programı. İstanbul: T.C. Maarif Vekaleti.
• Uçar, K. (2020). Cumhuriyetten günümüze hayat bilgisi dersi öğretim programlarının amaçlarının incelenmesi. Sosyal Bilimler ve Değerler Eğitimi Dergisi, 1(1), 68-86. https://doi.org/10.29329/jsve.2020.298.5
• Vurgun, A., & Akaydın, B. B. (2025). Cumhuriyet’in köy çocuklarına hayat bilgisi öğretimi: 1927 köy mektepleri müfredatında hayat bilgisi dersi. International Journal of Geography and Geography Education, (54), 85-104. https://doi.org/10.32003/igge.1555789
• Yaşaroğlu, C. (2018). Öğretim programlarında değerler: Hayat bilgisi dersi örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 725-733.
• Yazıcıoğlu, Y., & Erdoğan, S. (2011). Bilimsel araştırma yöntemleri (3. baskı). Ankara: Detay Yayıncılık
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, Ş. (2009). Osmanlıdan Cumhuriyete Sıbyan Mekteplerinde yenilik ve gelişmeler. Yüksek lisan tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi İlköğretim Anabilim Dalı.