Manzarayı Seslendirmek: Erzurum Türkülerinde Mekân Temsiline Yönelik Bir Müzik Coğrafyası Analizi

Bu araştırmanın temel amacı, Erzurum yöresine ait türkülerin coğrafi unsurlar açısından içeriğini kapsamlı biçimde analiz etmek ve söz konusu unsurların yöre coğrafyasının ayırt edici özelliklerini ne ölçüde yansıttığını ortaya koymaktır. Nitel araştırma modeli ve betimsel desene uygun olarak yürütülen çalışmada TRT Türk Halk Müziği Sözlü Eserler Antolojisi'nde yer alan 288 Erzurum türküsü, doküman incelemesi ve içerik analizi yöntemleriyle incelenmiştir. Türkülerde tespit edilen coğrafi unsurlar; fiziki coğrafya, coğrafi astronomi, beşerî ve ekonomik coğrafya ile bölgesel coğrafya alt temalarına göre sınıflandırılmış ve frekansları betimsel olarak analiz edilmiştir. Bulgular, Erzurum türkülerinin dağlar, iklim koşulları, bitki örtüsü, hayvanlar, göç, yerleşim birimleri ve ekonomik faaliyetler gibi coğrafyanın çeşitli boyutlarına ilişkin zengin bilgiler içerdiğini göstermektedir. Fiziki coğrafya temalarının yüksek frekansı, Erzurum'un engebeli yapısı, sert karasal iklimi ve step/çayır ağırlıklı doğal ortamıyla belirgin bir paralellik sergilemektedir. Beşerî ve ekonomik coğrafya açısından gelenek-görenek, yemek ve giyim kültürü, nüfus, geçim kaynağı ve mimari yapıya dair temsillerin; bölgesel coğrafya açısından ise Erzurum'un tarihi rolü ve geçiş coğrafyasına ilişkin atıfların türkülere yansıdığı tespit edilmiştir. Araştırma, Erzurum türkülerinin yöre coğrafyasını ve insan yaşamını yansıtan değerli bir sözlü kültürel arşiv olduğunu sistematik verilerle ortaya koymaktadır. Bulgular, müzik coğrafyası, halk bilimi, coğrafya eğitimi ve sosyal bilgiler eğitimi alanları için önemli çıkarımlar sunmakta; türkülerin zengin coğrafi ve sosyo-kültürel içeriği sayesinde bu alanlarda otantik ve etkili bir öğretim materyali olarak değerlendirilebileceğine işaret etmektedir.

This study systematically analyzes the geographical content embedded in folk songs from the Erzurum region of Türkiye, examining the extent to which these elements reflect the area's distinctive geographical characteristics. Employing a qualitative design within a descriptive framework, 288 Erzurum folk songs from the TRT Turkish Folk Music Vocal Works Anthology were examined through document and content analysis. Identified geographical elements were classified under four thematic categories physical geography, astronomical geography, human and economic geography, and regional geography and analyzed descriptively by frequency. The findings reveal rich and multidimensional geographical knowledge encompassing mountains, climatic conditions, vegetation, fauna, migration, settlements, and economic activities. The high frequency of physical geography themes closely mirrors Erzurum's rugged terrain, harsh continental climate, and steppe- and meadow-dominated landscape. Human and economic geography themes reflect local customs, culinary and clothing culture, demographic patterns, livelihoods, and architectural features, while regional geography references highlight Erzurum's historical significance and its role as a transitional corridor. The study demonstrates, through systematic empirical evidence, that Erzurum folk songs constitute a valuable oral cultural archive encoding both the physical landscape and the lived human experience of the region. The findings carry significant implications for music geography, folklore studies, and geography education, suggesting that folk songs may serve as authentic and pedagogically effective instructional materials by virtue of their rich geographical and sociocultural content.