RAGIB EL-İSFEHANİ’NİN EL-MÜFREDÂT Fî GARİBî’L-KUR’AN ADLI ESERİNİN RİVAYET TEFSİRİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

Öz

Ragıb el-İsfehani’nin (v. 425/1033) “el-Müfredât fî Ğarîb’il-Kur’ân” adlı eseri, Kur’an kavramlarını dil ve tefsir disiplinleri çerçevesinde ele alan, lafızların semantik tahliline yönelik müstakil çalışmalar arasında müstesna bir yere sahip olmasının yanında İslam düşünce tarihinin en seçkin ve rağbet gören eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Eserin bu denli kıymet görmesinin temel nedeni, Kur’an kavramlarının lugavî, ıstılahî ve bağlamsal anlamlarının sistem-li bir yaklaşımla incelenmesi ve bu kavramların derin bir ilmî vukufiyet ve titizlikle ele alınmış olmasından kaynaklıdır. İsfehani, bu çalışmasında yalnızca bir sözlük müellifi gibi hareket et-memiş; Kur’an’ın kavramsal dünyasını derinlemesine incelemiş ve bu birikimi Kur’an’ın ruhuna hizmet etmeyi bir şeref bilerek bilinçli bir üslupla tefsir disiplini içinde işlemiştir. İsfehani, İslam ilim tarihinde sadece dil alimi değil hadis, ahlak, hikmet ve kelam konula-rında da derinleşmiş, eşsiz bir muhakkik ve mahir bir allâme olarak tanınır. Müellif, el-Müfredât’ta Kur’an kavramlarını anlamak isteyenler için bu bilgiyi, bir bina inşa etmek isteyenin öncelikle temin etmesi gereken "kerpiçlere" benzetmiştir. Ona göre Kur’an lafızlarının gerçek anlamlarını incelemek, şeriat ilimlerinin her biri için temel dayanaktır; zira bu kavramlar Arap kelamının özü ve kaymağıdır. Bu eserin akademik bir makale düzeninde, özellikle rivayet tefsiri perspektifinden ince-lenmesi, bu rivayetleri hangi ölçüde ve yöntemle kullandığını ortaya koyması, naklettiği görüşle-rin mahiyetinin tespit edilmesi ve rivayetleri yorumlama biçimini analiz etmesi bakımından önem arzetmektedir. Ayrıca makale, müellifin "selef" birikimini nasıl bir yöntemle stabilize ettiğini de ortaya koyacaktır. İsfehani, kavramların anlam alanlarını Kur’an bütünlüğü içerisinde ele almış ve kullanımları arasındaki farklılıkları incelemiştir. Bu ayırımı yaparken de mükemmel bir hiye-rarşi izlemiş, Kur’an’ı önce Kur’an ve Sünnet ile, ardından Sahâbe ve Tâbiîn’in görüşleriyle şerh etmiştir. Müellif, bu rivayet sürecinde İbn Abbâs, İbn Mes’ûd, Hz. Ali, Mücâhid ve Katâde gibi tefsir otoritelerinin nakillerine geniş yer vererek eseri zengin bir rivayet hazinesine dönüştürmüş-tür. Eserin telifinde Yahya bin Ziyâd el-Ferrâ (ö. 207/822), Ebu İshak İbrahim bin es-Serî bin Sehl ez-Zeccac el Bağdadi (311/923), Ebu Muhammed Abdullah bin Müslim İbn Kuteybe Dîneverî (ö. 276/889) gibi dil ve tefsir imamlarının rivayetlerinden yoğun şekilde faydalanılmış olması, çalışmanın tefsir literatürü içindeki konumunu daha net biçimde belirlemekte ve rivayet geleneği içindeki sarsılmaz yerini pekiştirmektedir. İsfehani’nin rivayet görüşlerini bu denli kul-lanması onun tefsir anlayışını ve ilmî kimliğini anlamada önemli bir anahtar sunmaktadır. Dola-yısıyla bu makale, el-Müfredât’ın sadece filolojik bir sözlük değil, Kur’an lafızlarını selefin dili ve nakliyle açıklayan zengin bir tefsir disiplini ürünü olduğunu kanıtlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur'an,
• Tefsir
• Me'sur
• Müfredat
• Ragıp

An Examination of Râghıb Al-Isfahânî’s Al-Mufradât Fî Gharîb Al-Qurʾân From The Perspective of Tafsîr bî Al-Ma’thûr

Öz

Abstract Râghib al-Isfahânî’s (d. 425/1033) al-Mufradât fî Gharîb al-Qurʾân occupies a distinguished position among the independent works devoted to the semantic analysis of Qurʾânic vocabulary within the disciplines of Arabic linguistics and Qurʾânic tafsîr. It is also regarded as one of the most celebrated and influential contributions in the intellectual history of Islam. The enduring scholarly value of the work stems primarily from its systematic examination of the lexical (lughawī), terminological (istilâh), and contextual meanings of Qurʾânic concepts, which are analyzed with remarkable erudition and methodological precision. In this work, al-Isfahânî does not merely function as a lexicographer; rather, he explores the conceptual universe of the Qurʾân in depth and, with a conscious commitment to elucidating the divine message, presents his discussions within the framework of the discipline of tafsîr. Within the Islamic scholarly tradition, al-Iṣfahânî is recognized not only as a distinguished philologist but also as an accomplished muḥaqqiq (critical scholar) whose expertise extended to the fields of ḥadîth, ethics, ḥikmah (wisdom), and kalâm (Islamic theology). In the introduction to al-Mufradât, he likens the knowledge required for understanding Qurʾânic concepts to the bricks that must first be secured before constructing a building. According to him, investigating the true meanings of Qurʾânic lexical items constitutes the essential foundation of all the Islamic religious sciences, for these expressions represent the essence and the finest eloquence of the Arabic language. Examining al-Mufradât from the perspective of tafsîr bi al-maʾsûr is of particular significance, as it makes it possible to determine the extent to which al-Iṣfahânî relied upon transmitted reports, the methodological principles governing his use of such material, the nature of the reports he transmitted, and his manner of interpreting them. Furthermore, such an investigation sheds light on the methodological framework through which he systematized the intellectual legacy of the Salaf. Al-Iṣfahânî approaches the semantic fields of Qurʾânic concepts within the holistic framework of the Qurʾân and carefully examines the nuances among their various contextual usages. In doing so, he follows a well-defined hierarchical method, interpreting the Qurʾân first through the Qurʾân itself and the Sunnah, and subsequently through the opinions and transmitted reports of the Ṣaḥâbah (Companions) and the Tâbiʿûn (Successors). Throughout this process, he extensively cites the interpretations transmitted from leading exegetical authorities such as Ibn ʿAbbâs, Ibn Masʿûd, ʿAlî b. Abî Ṭâlib, Mujâhid, and Qatâdah, thereby transforming his work into a rich repository of exegetical traditions. The fact that al-Isfahânî drew extensively upon the transmitted scholarship of eminent authorities in Arabic language and tafsīr, including Yaḥyâ b. Ziyâd al-Farrâʾ (d. 207/822), Abû Isḥâq Ibrâhîm b. al-Sarî al-Zajjâj (d. 311/923), and Abū Muḥammad ʿAbd Allâh b. Muslim Ibn Qutaybah al-Dînawarî (d. 276/889), further clarifies the position of al-Mufradât within the tafsîr tradition and reinforces its firmly established place within the heritage of transmitted exegesis. Al-Iṣfahânî’s extensive reliance on transmitted reports provides an important key to understanding both his exegetical methodology and his scholarly identity. Accordingly, this article aims to demonstrate that al-Mufradât is not merely a philological dictionary, but rather a substantial work of tafsîr that explicates Qurʾânic vocabulary through the linguistic heritage and transmitted knowledge of the Salaf, thereby occupying a significant place within the tradition of tafsîr bi al-maʾsûr.

Anahtar Kelimeler

• Qur'ân
• Tafsîr
• Ma'sûr
• Mufredât
• Râghip

Kaynakça

1. al-Dhahabî Muḥammad Ḥusayn. Al-Tafsîr wa al-Mufassirûn. trans. Halil Aldemir, İstanbul: Beka Publications, 2018.
2. al-Farrâ’, Abû Zakariyyâ Yaḥyâ b. Ziyâd. Maʿânî al-Qurʾân. ed. Muḥammad Yûsuf Najâtî-Muḥammad ʿAlî’al-Najjâr. Cairo: Dâr al-Kutub al-Miṣriyyah, 1972.
3. al-Isfahâni, al-Râghib. Al-Muʿjam al-Mufradât li-Alfâẓ al-Qurʾân. Beirut/Lebanon: Dâr al-Fikr, n.d. al-Isfahânî, al-Râghib. Mufradât: Dictionary of Qurʾânic Concepts. trans. Güneş Abdulbaki-Mehmet Yolcu, Istanbul: Çıra Publications, 2010.
4. al-Jawharî, Ismâʿîl b. Ḥammâd. Tâj al-Lugha wa Ṣiḥâḥ al-ʿArabiyya (al-Ṣiḥâḥ). Beirut: Dâr al-ʿIlm li'l-Malâyîn, 1979.
5. al-Qaṭṭân, Mannâʿ Khalîl. Mabâḥith fî ʿUlûm al-Qurʾân. trans. Arif Erkan. Istanbul: Timaş Publications, 1997. al-Sâbûnî, Muḥammad Alî. Al-Tibyân fī ʿUlûm al-Qurʾân. Istanbul: Maktabat al-Sirâj, n.d.
6. al-Suyûṭî, Jalâl al-Dîn. Al-Itqân fî ʿUlûm al-Qurʾân. trans. Sakıp Yıldız-Hüseyin Avni Çelik. Istanbul: Hikmet Neşriyat, 1987.
7. al-Shâṭibî Abû Isḥâqi. Al-Muwâfaqât fî Usûl al-Sharîah. Egypt: n.p, n.d.
8. al-Zamakhsharî, Abû’l Qâsım Jârullah Maḥmûd b. Umar Ahmad. Asâs al-Balâghah. Beirut: Dâr Sâdr, 2009. al-Zarkashî, Badr al-Dîn, Al-Burhân fī Ulûm al-Qurʾân, ed. Muḥammad Abû al-Faḍl Ibrâhîm, Beirut: Dâr Iḥyâ al-Kutub al-Arabiyyah, 1957.

9. al-Zurqânî, Muḥammad Abd al-Aẓîm. Manâhil al-Irfân fī Ulûm al-Qurʾân, trans. Halil Aldemir-Ramazan Şahan, Istanbul: Beka Publications, 2015.
10. es-Sâliḥ, Subḥî. Mabâḥith fî ʿUlûm al-Qurʾân, trans. M. Said Şimşek, Konya: Hibaş Publications, tsz. Aydın, Muhammed. “The Concept of “Tafsîr bi al-Maʾthûr” and the Interpretation of the Qurʾân by the Qurʾân: A Critical Approach.” Journal of the Faculty of Theology, Sakarya University, 11/20 (2009) 1-22.https://www.google.com/url? sa=i&source=web&rct=j&url=https://doi.org/10.17335/suifd.89056&ved=2ahUKEwiw8vb_vb6XAxV8hP0HHe4kLpgQy_kOegYIAAgMEAo&opi=89978449&cd&psig=AOvVaw15qaDX0JulULf56j1fPdfT&ust=1792238276688000 Cerrahoğlu, İsmail. History of Qurʾânic Exegesis (Tefsîr Tarihi). Ankara: Fecr Publications, 2015.
11. Demirci, Muhsin. History of Qurʾânic Exegesis (Tefsir Tarihi). Istanbul: İFAV Publications, 2016.
12. Ibn Kathîr, Abû al-Fidâ Ismâʿîl al-Qurashî. Tafsîr al-Qurʾân al-Aẓîm, Jordan: Maktabat al-Manâr, 1990. Ibn Taymiyyah, Taqî al-Dîn Ahmad İbn ‘Abd al-Halîm İbn ‘Abd al-Salâm Al-Harrânî. An Introduction to the Principles of Tafsîr. trans. Yusuf Işıcık. Istanbul: Hikmetevi Publications, 1997.
13. Ibn Taymiyyah, Taqî al-Dîn Ahmad İbn ‘Abd al-Halîm İbn ‘Abd al-Salâm Al-Harrânî. Muqaddimah fî Usûl al-Tafsîr. Damascus: n.p., 1936.
14. Ibn Taymiyyah, Taqî al-Dîn Ahmad İbn ‘Abd al-Halîm İbn ‘Abd al-Salâm Al-Harrânî. Daqâʾiq al-Tafsîr. ed. Muḥammad al-Sayyid al-Julaynid. Cairo: n.p. 1978
15. Karataş, Ali- Dinç, Ömer. “A Critique of Narration-Based Readings in Tafsîr: An Evaluation of Whether Tafsîr bi al-Maʾthûr Constitutes an Independent Method”. ed. Abdurrahman Ensari, Mardin: Mardin Artuklu University Publications, 2021.
16. Karataş, Ali, “Mâturîdî’s “Taʾwîlât al-Qurʾân” in Terms of the Sources of “Riwâyah” and “Dirâyah”, Ekev Academic Journal, 15/47 (2011).
17. Kaya, Mesut. “The Influence of the Scientific Conditions of an Era on the Qualifications of the Mufassir: A Comparison of the Classical and Modern Periods.” Marife: Religious Studies Journal 13/3 (2013). https://doi.org/10.5281/zenodo.3344452
18. Özdemir, Enes. “Tafsîr al-Qummî” in the Context of “Riwâyah”. Journal of the Academy of Theology, 18, (2023). https://doi.org/10.52886/ilak.1361095
19. Paçacı, Mehmet. “Klasik Tefsir Neydi?”. Journal of Islamic Sciences 1/3 (2007). https://izlik.org/JA93US66XP Yıldız, Sakıp. Molla Gürânî, The Teacher of Sultan Mehmed II (Fatih), and His Tafsîr. Istanbul: Sahaflar Kitap Sarayı, 1988.