Internal and external factors affecting profitability: BIST bank index case

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 176 - 190, 28.06.2025

Ersan Özgür

https://doi.org/10.30855/gjeb.2025.11.2.006

Öz

Banks play a crucial role in the development and growth of the country's economy due to their financial intermediation operations. Based on this idea, this paper evaluates the outputs of a panel data analysis application to determine the internal and external factors affecting the return on assets and return on equity of banks, in terms of their contribution to the Turkish financial system. In this study, 11 banks whose shares are traded at the Borsa Istanbul stock market were used as a sample, and the analyzed time window is from 2010 to 2023. In ferring from the analysis results, it is seen that the models established with both asset profitability and return on equity as dependent variables are statistically significant at the five percentage significance level, and in terms of the effect of the factors in terms of both models; it has been determined that while the interest income rate, which is one of the internal variables, and inflation rate and gross domestic product per capita, one of the external variables, the asset profitability and return on equity of the banks are also increasing, interest expenses to total assets ratio, which is the internal variable, and the dollar exchange rate, which is the external variable, is decreasing, while the asset profitability and return on equity of the banks are decreasing. This study is novel in researching and determining the factors affecting profitability in the banking sector.

Anahtar Kelimeler

Profitability , banks , panel data analysis , stock market Istanbul

Kârlılığa etki eden içsel ve dışsal faktörler: BIST banka endeksi örneği

Öz

Bankalar, finansal aracılık işlemleri dolayısıyla ülke ekonomisinin kalkınması ve büyümesi için önemli bir konuma sahiptirler. Bu düşünceden hareketle, Türkiye finans sistemine verdiği katkı itibarıyla bankaların aktif kârlılığına ve özkaynak kârlılığına etki eden içsel ve dışsal faktörlerin belirlenmesi amacıyla panel veri analizi uygulanmıştır. Bu çalışmada, Borsa İstanbul’da işlem gören 11 banka örneklem olarak kullanılmış olup, dönemsel olarak 2010-2023 yılları itibarıyla analiz gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular ışığında, gerek aktif kârlılığı gerekse de özkaynak kârlılığı bağımlı değişken olarak kurulan modellerin % 5 anlamlılık düzeyinde istatistiki yönden anlamlı olduğu, her iki model açısından faktörlerin etkisi itibarıyla; içsel değişkenlerden faiz geliri oranı, dışsal değişkenlerden ise kişi başı gayri safi yurt içi hasıla ile enflasyon artarken bankaların aktif kârlılıkları ve özkaynak kârlılıkları da artmakta olduğu, içsel değişkenlerden faiz giderleri/toplam aktifler oranı dışsal değişkenlerden de dolar kuru artarken bankaların aktif kârlılığı ve özkaynak kârlılığının azalmakta olduğu belirlenmiştir. Yapılan bu çalışma bankacılık sektörü ile ilgili kârlılığa etki eden faktörlerin tespit edilmesine ilişkin özgün bir araştırmadır.

Anahtar Kelimeler

Kârlılık , bankalar , panel veri analizi , borsa İstanbul

Kaynakça

• Akbaş, H. E. (2012). Determinants of bank profitability: an investigation on Turkish banking sector. _Öneri_, _10_(37), 103-110.
• Akgüneş, A. O. (2021). Finansal risklerin banka kârlılığı üzerine etkisi: BİST banka endeksi üzerine bir uygulama. _Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi_, _23_(3), 556-576. Doi: [https://doi.org/10.31460/mbdd.833699](https://doi.org/10.31460/mbdd.833699)
• Ata, A. (2009). Kriz sonrası Türkiye’de mevduat bankaları kârlılığına etki eden faktörler. _İşletme Fakültesi Dergisi_, _10_(2), 137-151.
• Atasoy, H. (2007). _Türk bankacılık sektöründe gelir-gider analizi kârlılık performansının belirleyicileri_ (Yayınlanmamış uzmanlık yeterlilik tezi). TCMB Bankacılık ve Finansal Kuruluşlar Genel Müdürlüğü, Ankara
• Athanasoglou, P., Brissimis, S., ve Delis, M. (2008). Bank-Specific, industry-specific and macroeconomic determinants of bank profitability. _Journal of International Financial Markets, Institutions & Money_, 121-136. Doi: [https://doi.org/10.1016/j.intfin.2006.07.001](https://doi.org/10.1016/j.intfin.2006.07.001)
• Aydın, Y. (2019). Türk bankacılık sektöründe kârlılığı etkileyen faktörlerin panel veri analizi ile incelenmesi. _Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi_, _10_(1), 181-189.
• Ayaydın, H. ve Karakaya, A. (2014). The effect of bank capital on profitability and risk in Turkish banking. _International Journal of Business And Social Science_, _5_(1), 252-271.
• Çakırcalı, A. E. (2015). _Kârlılık Analizi ve Makroekonomik Değişkenlerle İlişkisi Üzerine Banka Sektöründe Bir Araştırma_ (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul
• Çerçi, G. (2011). _Bankalarda kârlılık analizi: Türk bankacılık sektörü üzerine bir uygulama_ (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana
• Çınar, M. (2021), _Panel veri ekonometrisi,_ Bursa: Ekin Kitapevi.
• Demirel, B. L., Koçyiğit, S. Ç., ve Kevser, M. (2021). Makroekonomik değişkenler ve içsel faktörler ile bankaların finansal performansı arasındaki ilişki: Türkiye için ampirik bir araştırma. _Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi_, _14_(2), 598-611. Doi: [https://doi.org/10.25287/ohuiibf.754245](https://doi.org/10.25287/ohuiibf.754245)
• Dizgil, E. (2017). Türkiye’deki mevduat bankalarının karlılığını etkileyen mikro düzeyli faktörler üzerine ampirik bir araştırma. _BDDK Bankacılık Ve Finansal Piyasalar Dergisi_, _11_(2), 31-52.
• Erbir, M. (2020). Özel sermayeli mevduat bankalarında karlılığa etki eden faktörler. uluslararası finansal _Ekonomi ve Bankacılık Uygulamaları Dergisi_, _1_(2), 43-62
• Gülen, M. (2015). _Bankacılık sektöründe kamu ve özel bankaların finansal performanslarının karşılaştırılması_ (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hitit Üniversitesi, Çorum
• Güler, S. (2019), Banka kârlılık oranlarının panel veri analizi ile değerlendirilmesi: Türkiye’de faaliyet gösteren mevduat ve katılım bankalarının karşılaştırılması. _İzmir Democracy University Social Sciences Journal_. _2_(2), 173-190.
• Gündoğdu, F. ve Aksu, H. (2011). Mevduat bankacılığında kârlılık ve makroekonomik değişkenler ilişkisi Türkiye üzerine bir uygulama. _Atatürk Üniversitesi İİBF Dergisi Ekonometri ve İstatistik Sempozyumu Özel Sayısı_, 243-270.
• Gökbulut, R. İ. (2009). _Hissedar değeri ile finansal performans ölçütleri arasındaki ilişki ve İMKB üzerine bir araştırma_ (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul
• Islam, M. S. ve Nishiyama, S. I. (2016). The determinants of bank profitability: dynamic panel evidencefrom south asian countries. _Journal of Applied Finance and Banking_ _6_(3), 77-93.
• Karakuş, R. ve Küçük, Ş. Y. (2016). Katılım bankalarında kârlılığın belirleyicileri: Türkiye örneği için bir panel veri analizi. _Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi,_ _9_(2), 119-133.
• Karlsson, S. ve Lothgren, M. (1999). On the Power and Interpretation of Panel Unit Root Test. _Working Paper Series in Economics and Finance_, (299), 1-10.
• Kaya, Y.T. (2002). _Türk bankacılık sektöründe kârlılığın belirleyicileri 1997-2000_. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, MSPD Çalışma Raporları:2002/1.
• Kırkiç, B. (2018). _Türk bankacılık sisteminde kârlılık analizi_. İstanbul Ticaret Üniversitesi, Finans Enstitüsü Working Paper Series, WPS NO/ 178 / 2018-05
• Küçükbay, F. (2017). Banka kârlılığını etkileyen faktörler: Avrupa Birliği bankaları ve Türk bankaları arasında bir karşılaştırma. _Yönetim ve Ekonomi Dergisi_, _24_(1). Doi: [https://doi.org/10.18657/yonveek.295445](https://doi.org/10.18657/yonveek.295445)
• Riaz, S. ve Mehar, E. (2013). The impact of bank specific and macroeconomic indicators on the profitability of commercial banks. _The Romanian Economic Journal_, 16, 91-110.
• Samirkaş, M. C., Evci, S. ve Ergün, B. (2014). Türk bankacılık sektöründe kârlılığın belirleyicileri. _Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi_, _5_(8), 117-134. Doi: [https://doi.org/10.18025/kauiibf.60856](https://doi.org/10.18025/kauiibf.60856)
• Sarıtaş, H., Uyar, S.G.K. ve Gökçe, A. (2016). Banka kârlılığı ile finansal oranlar ve makroekonomik değişkenler arasındaki ilişkilerin sistem dinamik panel veri modeli ile analizi: Türkiye araştırması. _Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İ.İ.B.F Dergisi_, _11_(1), 87–108.
• Sönmez, F., Zontul, M., ve Bülbül, Ş. (2015). Mevduat bankalarının kârlılığının yapay sinir ağları ile tahmini: bir yazılım modeli tasarımı. _BDDK Bankacılık ve Finansal Piyasalar Dergisi_, _9_(1), 9-46.
• Sufian, F., ve S., H. M. (2009). Determinants of bank profitability in a developing economy: empirical evidence from Bangladesh. _Journal of Business Economics and Management_, 207-217. Doi: [https://doi.org/10.3846/1611-1699.2009.10.207-217](https://doi.org/10.3846/1611-1699.2009.10.207-217)
• Trujillo‐Ponce, A. (2013). What determines the profitability of banks evidence from Spain. _Accounting & Finance_, _53_(2), 561-586. Doi: [https://doi.org/10.1111/j.1467-629X.2011.00466.x](https://doi.org/10.1111/j.1467-629X.2011.00466.x)
• Tatoğlu, F.Y. (2013). _İleri panel veri analizi_. İstanbul: Beta Yayınları.
• Tatoğlu, F.Y. (2016). _Panel veri ekonometrisi._ İstanbul: Beta Yayınları.
• Tatoğlu, F.Y. (2021). _Panel veri analizi_. İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi Ders Notları. [http://Auzefkitap.İstanbul.Edu.Tr/Kitap/Ekonometri_Ue/Panelverianalizi.Pdf](http://Auzefkitap.İstanbul.Edu.Tr/Kitap/Ekonometri_Ue/Panelverianalizi.Pdf), (Erişim Tarihi: 10/01/2021).
• Türkiye Bankalar Birliği (2025) Bankalarımız 2024, Yayın No: 358, TBB Yayıncı Sertifika No: 52317, [https://www.tbb.org.tr/sites/default/files/raporlar/54434/ekler/bankalarimiz-2024.pdf](https://www.tbb.org.tr/sites/default/files/raporlar/54434/ekler/bankalarimiz-2024.pdf) (Erişim Tarihi: 30.05.2025)
• Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, [https://tcmb.gov.tr](https://tcmb.gov.tr/) (Erişim Tarihi: 05.01.2025)
• Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası , [https://evds2.tcmb.gov.tr](https://evds2.tcmb.gov.tr/) (Erişim Tarihi: 05.01.2025)
• Türkiye İstatistik Kurumu, [https://tuik.gov.tr](https://tuik.gov.tr/) (Erişim Tarihi: 05.01.2025)
• Yıldız, Ö.D. (2018). _Panel veri analizi ile Türk ticari bankacılık sektöründe kârlılık_ (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Ticaret Üniversitesi, İstanbul
• Yüksel, S., Muhtarov, S., Mammadov, E. ve Özsari, M. (2018). Bankacılık sektöründe kârlılığın belirleyicileri: Sovyet sonrası ülkelerin analizi. _Ekonomi Dergisi_, _6_(3). Doi: [https://doi.org/10.3390/Economies6030041](https://doi.org/10.3390/Economies6030041)