Examination Of Spatial Reading and Analysis Methods in Urban Development Areas

Öz

The transformation of urban spaces over time is shaped by social, economic, cultural, and political decisions. Spatial identity evolves through these patterns of change, while individuals’ relationships with space influence its interpretation and meaning. Spatial analysis, which examines the development, causes, and social implications of places, provides valuable insights for anticipating future urban transformations. This process plays a crucial role in urban planning, design, and management by guiding the development of sustainable strategies. Spatial reading contributes to the efficient use of natural resources, energy conservation, and reduction of environmental impacts, while also enhancing public participation by fostering community awareness and involvement in planning processes. Urban spatial analysis ensures equitable access to spaces across socio-economic groups, supporting spatial justice and sustainable urban development. It also identifies economically promising areas, thereby assisting in the assessment of investment and commercial opportunities. Spatial mobility analyses help to understand patterns of movement, interaction, and use, shedding light on accessibility, density, and real estate value changes. Such analyses indicate that regions with sustainable transport infrastructure tend to experience value appreciation, and that social and cultural diversity can influence property values. Ultimately, spatial identity–based approaches are essential for generating forward-looking insights and promoting sustainable spatial forms. The study emphasizes the significance of spatial reading as a methodological tool for achieving urban justice, sustainability, and the development of alternative, future-oriented planning frameworks.

Anahtar Kelimeler

• Sustainable Urban Development
• Urban Memory and Identity
• Spatial Justice
• Spatial Analysis
• Spatial Structure

Mekan Okuma ve Analiz Yöntemlerinin Kentsel Gelişim Alanlarında İncelenmesi

Öz

Mekânların zaman içindeki dönüşümü; sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasal kararlarla şekillenmektedir. Mekân kimliği, bu değişimlerin oluşturduğu örüntüler aracılığıyla gelişir ve bireylerin mekânla kurduğu ilişkiler, onun anlamını belirler. Mekân okumaları, mekânın gelişimi, nedenleri ve sosyal etkilerini analiz ederek geleceğe yönelik öngörüler sunar. Bu süreç, kentsel planlama, tasarım ve yönetimde temel bir araç olup sürdürülebilir gelişim stratejilerinin belirlenmesine katkı sağlar. Mekân okuma, doğal kaynakların verimli kullanımı, enerji etkinliği ve çevresel etkilerin azaltılması açısından önem taşırken; toplumsal katılımı da güçlendirerek bireylerin kendi çevrelerine dair farkındalık ve katılım düzeyini artırır.Kentsel mekân analizi, sosyo-ekonomik grupların mekânlara eşit erişimini sağlayarak kentsel adaletin ve sürdürülebilir gelişimin desteklenmesine yardımcı olur. Aynı zamanda ekonomik potansiyeli yüksek bölgeleri belirleyerek yatırım ve ticaret olanaklarını değerlendirmeye imkân tanır. Mekânsal hareketlilik analizleri, insanların kullanım ve etkileşim desenlerini inceleyerek yoğunluk, ulaşılabilirlik ve gayrimenkul değer değişimlerini anlamaya katkıda bulunur. Bu analizler, sürdürülebilir ulaşım altyapısına sahip bölgelerde değer artışına ve sosyal-kültürel çeşitliliğin gayrimenkul piyasalarına yansımasına işaret eder. Sonuç olarak, mekân kimliğine dayalı çözümlemeler, geleceğe dönük öngörüler ve sürdürülebilir mekânsal formların geliştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Çalışma, mekân okumalarının kentsel adalet, sürdürülebilirlik ve alternatif planlama yaklaşımlarının geliştirilmesinde merkezi bir rol oynadığını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sürdürülebilir Kentsel Gelişim
• Kentsel Bellek ve Kimlik
• Mekânsal Adalet
• Mekânsal Analiz
• Mekânsal Yapı

Kaynakça

1. Ağcasulu, H. (2018). Sosyal Bilimlerde İlişkileri İnceleyen Bir Yöntem: Sosyal Ağ Analizi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 22(Özel Sayı), 1915-1933.
2. Alkan, T. & Durduran, S. Ş. (2021). Turizm Kentlerinde Taşınmaz Değerlemenin CBS ve AHP yöntemi yardımıyla incelenmesi: Alanya Kenti Örneği. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, Mühendislik Bilimleri Dergisi. 10 (1). 178-187.
3. Alvarez, F., Morandi, P. S., Marimon-Junior, B. H., Exavier, R., Araújo, I., Mariano, L. H., Muller, A. O., Feldpausch, T. R., & Marimon, B. S. (2022). Climate defined but not soil-restricted: The distribution of a Neotropical tree through space and time. Plant and Soil, 471, 175–191.
4. Aral, N. & Aytaç, M. (2018). Türkiye’de İşsizliğin Mekânsal Analizi. Marmara Üniversitesi Öneri Dergisi. 13 (49), 1-20.
5. Arıkan, B. (2013). Kentsel Mekanın Değişimi ve Konut Dokusunda Katmanlaşma: Feneryolu Mahallesi Örneği. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimari Tasarım Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
6. Atalay, M. & Çelik, E. (2017). Büyük Veri Analizinde Yapay Zekâ ve Makine Öğrenmesi Uygulamaları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 9 (22). 155-172.
7. Aydın, M. B. & Kahraman, E. D. (2019). Kompakt Kent Ölçütlerinden Biri Olan Yoğunluk Tespiti ve Değerlendirmesi: Türkiye Kentleri (İl Merkezleri) Örneği. Planlama Dergisi. 29 (2). 171-193.
8. Aydın, N. & Polat, E. (2021). Kentin Organik Dokusunun Değişiminin Yapılan Planlama Çalışmaları ile Karşılaştırılarak İncelenmesi, Isparta Örneği. Planlama Dergisi. 31 (3). 530-545.

9. Aydın, O. (2015). Karmaşık Kent Sistemi, Kentsel Büyüme Kavramlarının Anlaşılması ve Kent Modelleme Teknikleri. Türk Coğrafya Dergisi. (64). 51-60.
10. Aydın, O. Aslantaş Bostan, P. & Özgür, E. M. (2018). Mekânsal Veri Analizi Teknikleriyle Türkiye’de Toplam Doğurganlık Hızının Dağılımı ve Modellenmesi. Coğrafya Dergisi. 37. 27-45.
11. Aytaç, Ö. (2013). Kent Mekanları ve Kim/Farklılık Sorunu. İdealKent Dergisi. (9). 138-169.
12. Ball, P. (2004). Critical Mass: How One Thing Leads To Another, London: Arrow Books.
13. Balta, M. Ö. (2022). Kentsel Dönüşüm Alanlarının Analitik Hiyerarşi Süreci Yöntemi ile Belirlenmesi. Kent Akademisi Dergisi. 15 (3). 1293-1309.
14. Bayraktar, N. (2013). Tarihe Eş Zamanlı Tanıklık: Ulus ve Kızılay Meydanlarının Değişim Süreci. Ankara Araştırmaları Dergisi. 1 (1). 20-35.
15. Batty, M. (2005). Cities and Complexity, Cambrige: The MIT Press. Batty, M., Besussi, E. and Chin, N. (2003). Traffic, Urban Growth and Suburban Sprawl. CASA Working Papers, London: Centre For Advanced Spatial Analysis (UCL), UK
16. Batty, M. & Xie, Y. (1994). Preliminary Evidence for a Theory of the Fractal City, Environment and Planning, (28), 1730-1745.
17. Bekar, İ. Konakoğlu, Z. N. & Bulut, B. (2021). Cognitive Maps and Equipment in Urban Spaces: The Case of Trabzon Meydan Park. Kent Akademisi Dergisi. 14 (4). 1100-1116.
18. Bivand, R. Müller, W. G. & Reder, M. (2009). Power Calculations for Global and Local Moran’s. Journal of Computational Statistics & Data Analysis. 53 (8). 2859-2872.
19. Boz, N. (2021). Örgütsel Hafıza ve Örgütsel Değişim İlişkisine Yönelik Bir Araştırma. Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Yönetim ve Organizasyon Programı. Yüksek Lisans Tezi. Denizli.
20. Campbell, J., & Shin, M. (2011). Essentials of geographic information systems (Version 1.0). FlatWorld Knowledge.
21. Chen, Y. (2010). Exploring The Fractal Parameters Of Urban Growth and Form With Wave-Spectrum Analysis, Discrete Dynamics İn Nature and Society, 10.1155/2010/974917.
22. Çamlıbel Diker, N. (2003). Belirsizlik Ortamında Planlama Düşüncesi ‘Sinerjetik Toplum - Sinerjik Yönetim ve Sinerjist Planlama Modeli Örnek Olay: 17 Ağustos - 12 Kasım 1999 Depremleri Sonrası Kaos ve Kendi - Kendine Organizasyon Süreci. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı Şehir Planlama Programı Doktora Tezi. İstanbul.
23. Çavuş, C. Z. & Uysal A. B. (2018). Çanakkale’de Kentsel Gelişme, Yayılma ve Kırsal Alanlarla Etkileşim. Planlama Dergisi. 28 (1). 105-117.
24. Çelik, K. (2021). Gayrimenkul Değerlemesinde Geleneksel Yöntemler, Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 12 (1), 246-259.
25. Çil, E. (2006). Bir Kent Okuma Aracı Olarak Mekan Dizim Analizinin Kuramsal ve Yöntemsel Tartışması. Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi Megaron E-Dergisi, 1(4), 218-135.
26. Demir, S. (2019). Adaptive Kernel Density Estimation With Generalized Least Square Cross-Validation. Hacettepe Journal of Mathematics and Statistics Volume, 48 (2), 616–625.
27. Demirei, B. Yelek, A. Alağaş, H. M. & Eren, T. (2018). Taşınmaz Değerleme Kriterlerinin Belirlenmesi ve Kriterlerin Önem Derecelerinin Çok Ölçütlü Karar Verme Yöntemi İle Hesaplanması. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (KÜSBD). 8 (2). 665-682.
28. Erdoğan. G. (2015). Kent Makroformlarının Mekanı Kullanma Verimliliklerinin Fraktal Boyut ile İncelenmesi: Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Şehir ve Bölge Planlama Programı, İzmir.
29. Ergüt, Ö. & Çilingirtürk, A. M. (2022). Türkiye’nin Yaşam Memnuniyetine Mekansal Etkinin Analizi. Journal of Life Economics. 9(2), 65-80.
30. Eryılmaz, H. (2010). Mekansal İstatistikte Nokta Örüntü Teknikleri ve Bir Uygulama. Anadolu Üniversitesi. Fen Bilimleri Enstitüsü. İstatistik Anabilim Dalı. Doktora Tezi. Eskişehir.
31. Faria, P. A., Ferreira, F.A., Jalali, M.S., Bento, P. & Antonio, N. (2018). Combining Cognitive Mapping and MCDA For İmproving Quality of Life in Urban Areas, Journal of Cities, (78), 116-127.
32. Gençer, M. (2017). Sosyal Ağ Analizi Yöntemlerine Bir Bakış. Yıldız Social Review. 3 (2). 19-34.
33. Gerçek, D. & Güven, İ. T. (2016). Kentsel Dirençliliğin Coğrafi Bilgi Sistemleri ile Analizi: Deprem ve İzmit Kenti. Harita Teknolojileri Elektronik Dergisi. 8 (1), 51-64.
34. Gigi, Y. (2009). Tarihi Mekanların Mekân Dizim Yöntemiyle Okunması, Güney Haliç Bölgesi Örneği. Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Bina Araştırma ve Planlama Programı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
35. Göçer, Ö. Torun, A. Ö. & Bakoviç, M. (2018). Thermal Comfort, Behavioral Mapping and Space Syntax Analysis of Outdoor Spaces in A Suburban Campus. Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University. 33 (3). 853-873.
36. Güleç Solak, S. (2017). Mekan-Kimlik Etkileşimi: Kavramsal ve Kuramsal Bir Bakış. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi. 6 (1). 13-37.
37. Gümüş, M.G., Balta, M. Ö. & Durduran, S. Ş. (2019). Coğrafi Bilgi Sistemlerine Dayalı Çok Kriterli Karar Verme Teknikleri ile Alışveriş Merkezi Kuruluş Yeri Seçimi: Niğde Örneği. Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi. 8 (1). 134-146.
38. Gündoğdu, M. (2014). Mekan Dizim Analiz Yöntemi ve Araştırma Konuları. Art-Sanat Dergisi, (2), 251-275.
39. Hillier B. & J. Hanson. (1984). The Social Logic Of Space, Cambridge: Cambridge University Press.
40. Hillier, B. & S, Iida. (2005). Network Effects and Psychological Effects: A Theory of Urban Movement. In Proceedings Space Syntax. 5th International Symposium, Delft, 2005.
41. Hillier, B., J.Hanson, J.Peponıs, J.Hudson & R. Burdet. (1983). “Space Syntax”, Architect J. November, 30:43-83.
42. İnceoğlu, M. & Aytuğ, A. (2009). Kentsel Mekanda Kalite Kavramı. Megaron Dergisi. 4 (3). 131-146.
43. Karasu, B, M. (2022). Hesaplamalı Yöntemlerle Yerleşke Morfolojisini Okumak: Bursa Uludağ Üniversitesi Görükle Kampüsü Örneği. Bursa Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Bursa.
44. Koç, B. & Beyazıt, Y. (2022). Uzaktan Algılama Verilerinden Kentsel Büyüme, Yayılma Analizi ve Nüfus Projeksiyonu: Köyceğiz Örneği, Muğla-Türkiye. European Journal of Science and Technology. (38). 8-15.
45. Korkmazyürek, B. (2018). Kentsel Ulaşım Politikaları Kapsamında Sürdürülebilir Kentsel Hareketliliğin Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi. Isparta.
46. Köprülü, B. & Topçu, M. (2022). Kent Morfolojisinde Kentsel Doku Değişiminin Fraktal Analiz Yöntemi Kullanılarak Değerlendirilmesi: Konya Örneği. Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, (III. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı). 949-981.
47. Köseoğlu, E. & Önder, D.E. (2010). Mekânsal Okunabilirlik Kavramının Çözümlenmesi, Yapı Dergisi, (343), 52-57. Kubat, A. S. (2015). Kentlerin Biçimsel Yapısındaki Sayısal Mantık: Space Syntax. Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, (I. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı), 32–58.
48. Mandelbrot, B. (1977). Fractals: Form, Chance and Dimension. New York: W.H. Freeman and Co.
49. Moudon, A. V. (1997). Urban Morphology as an Emerging Interdisciplinary Field. Urban Morphology, 1, 3-10.
50. Neunmann, V. (1966). Theory of Self-Reproducing Automata. A. W. Burks, Chicago: University of Illinois Press.
51. Parzen, E. (1962). On Estimation of a Probability Density Function and Mode. The Annals of Mathematical Statistics. 33 (3). 1065-1076.
52. Polat, H.İ. (2017). Türkiye Kentsel Dönüşüm Uygulamaları için Matematiksel Bir Model Önerisi. Doktora Tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Yapı Bilgisi Programı. İstanbul.
53. Portugali, J. (2000). Self-Organisation and the City. Heidelberg: Springer.
54. Rapoport, A. (1977). Human Aspects of Urban Form: Towards a Man-Environment Approach to Urban Form and Design, Urban and Regional Planning Series 15. Oxford: Pergamon Publishing.
55. Roess, R. P. & Prassas, E. S. (2014). The Highway Capacity Manual: A Conceptual and Research. (5).
56. Serkendiz, H. Tatlı, H. Özcan, H. & Öztürk, B. (2022). Türkiye’deki Kuraklık Yoğunluğunun Mekânsal Özelliklerinin Moran Mekânsal Oto-Korelasyon Katsayısı ile Analizi. TÜCAUM 2022 Uluslararası Coğrafya Sempozyumu, Bildiri Özet Kitabı, 200-210.
57. Seyfettinoğlu, Ğ. & Akın, B. (2020). Türkiye’de Kentsel Büyümenin Mekânsal Olarak Değişen Dinamikleri. Akdeniz İİBF Dergisi. 20 (2). 239-253.
58. Sunbul, F. (2021). Coğrafi Bilgi ve Yönetim Bilgi Sistemleri. Atlas Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi. 5 (6). 1-14.
59. Steinfeld, E. (1998). Example cognitive maps. SUNY Buffalo, Department of Architecture.
60. Stonor, T. (2008). Urban Value Mapping for South East England.
61. Südaş, İ. & Öz, İ. (2018). Davranışsal Coğrafyada Bilişsel Haritalar: Ege Üniversitesi Kampüsü Örneği. Türk Coğrafya Dergisi. (71), 81-92.
62. Şıkoğlu, E. & Arslan, H. (2015). Mekan Dizim Analiz Yöntemi ve Bunun Coğrafi Çalışmalarda Kullanılabilirliği. Türk Coğrafya Dergisi. (65), 11-21.
63. Tanrıvermiş, Y. & Güneş, P. (2022). Mekân Dizimi Analiz Yöntemi (Space Syntax) ile Başkent Ankara’da Merkez Olgusu. 7.Kent Araştırmaları Kongresi "Sürdürülebilir, Yaşanabilir, Erişilebilir Konut ve Yaşam Çevreleri, Ankara, Türkiye, 16 -18 Mayıs 2022.
64. Torun, H. (2004). Bilişsel Haritalandırmada Etkin Parametrelerin Ortaya Konması: İTÜ Ayazağa Kampüsü Örneği. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. İstanbul.
65. Üsküplü, T. & Çolakoğlu, B. (2019). Sosyal Ağ Verileri ve Mekan Dizim Analizlerinin Kentsel Stratejiler Geliştirmede Kullanımı: Kadıköy Örneği. Megaron Dergisi. 14 (2). 269-278.
66. Vallejo-Borda, J., Cantillo, V. & Rodriguez-Valencia, A. (2020). A Perception-based Cognitive Map of the Pedestrian Perceived Quality of Service on Urban Sidewalks. Journal of Transportation Research Part (73), 107-118.
67. Wolfram, S. (1984). Universality and complexity in cellular automata. Physica D, 10 (Ocak), 1-35.
68. Yakut, E., Elmas, B. & Yavuz, S. (2014). Yapay Sinir Ağları Ve Destek Vektör Makineleri Yöntemleriyle Borsa Endeksi Tahmini. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 19 (1). 139-157.
69. Yamu, C. (2014). It is Simply Complex(ity). Modeling and Simulation in the Light of Decision-making, Emergent Structures and a World of Non-linearity. The Planning Review, 50 (4), 43–53.
70. Yıldırım, E. G. & Çağdaş, G. (2018). Gaziantep Geleneksel Mimari Dokusunun Sosyo-Kültürel Bağlamda Mekan Dizimsel Analizi. Gaziantep University Journal of Social Sciences. 17 (2). 508-532.
71. Zhang, J., Chen, Y. Hu, Y. & Lai, L. (2023). Spatial Equality of Urban Care Facilities from the Perspective of Refinement: An Example from Changchun, China. Journal of Land. 12 (9).