MOĞOLLARIN ORTADOĞU’DAKİ İLK NOYANI CORMAGUN

Öz

Cengiz Han'ın 1227'de ölümünden sonra tahta çıkan Ögedey Kaan zamanında Moğol İmparatorluğu’nun oldukça hızlı bir şekilde genişlediği görülmektedir. 1241'de imparatorluğun sınırları Doğu Çin denizinden Orta Avrupa’ya kadar uzanıyordu. Rusya’nın zaptının çağdaş tarihçilerin dikkatini çekmesine rağmen, İran ve Kafkasya’ya bir başka Moğol ordusunun yerleşmesinin aynı derecede önemsenmediği malûmdur. Bu çalışmada Ögeday Kaan devrinde 1232 tarihinden başlayarak 1241’e kadar Moğol ordusuyla Ermenistan, Gürcistan ve Kafkasya’yı zapt etmeğe muvaffak olan Carmagun Noyan ele alınmıştır. İlk olarak Cengiz Han ile ilişkisi, neden Ortadoğu’ya gönderilmek üzere seçildiği ve Moğol ordusu içindeki konumu da dâhil olmak üzere Cormagun’un soyu açıklanmağa çalışılmıştır. Daha sonra İran’ın istilâsı ve son Harezmşâh Sultan Celâleddîn ile münasebetler anlatılmakta, ayrıca Moğolların yeni zapt edilen ülkelerde kurdukları idari yapılanmalara değinilmektedir. Moğol istilâları kapsamında Kafkasya’nın zaptı ayrıca incelenmiştir. Cormagun’un askeri hâkimiyetini nasıl tesis ettiği ve nasıl uyguladığı araştırıldığında askeri güçten sivil kontrole kademeli bir geçiş olduğu görülmektedir. Bu çalışmada son olarak Cormagun’un seferlerinin ve Moğolların istilâ stratejisinin bir özeti verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Cengiz Han,Ögedey Kaan,Cormagun,İran,Selçuklular

THE MONGOLIAN’S FIRST NOYAN in THE MIDDLE EAST CORMAGUN

Öz

The Mongol Empire expanded quite rapidly during the time of Ögedei Khan who claimed the throne after the death of Genghis Khan in 1227. In 1241, the borders of the empire extended from the East China Sea to Central Europe. Although the occupation of Russia drew attention of the contemporary historians, the settlement of another Mongolian army in Iran and the Caucasus is ignored. This study focuses on Carmagun Noyan, who succeeded to seize Armenia, Georgia, and the Caucasus by the Mongolian army from 1232 to 1241 during the reign of Ögedei Khan. First of all, this work attempts to explain Cormagun's relationship with Genghis Khan, including his position in the Mongol army, why he was elected to be sent to the Middle East, and as well as his descent. Furthermore, it focuses on Iran's invasion, Cormagun's relations with Harezmshah Sultan Celaleddin, and the administrative structures that the Mongols establish in the newly seized countries. In addition, the Caucasus was examined within the context of the Mongol invasions. When it is investigated how Cormagun established and exercised military dominance, it appears that there was a gradual transition from military force to civilian control. In this work, a summary of the campaigns of Cormagun and the invasion strategy of the Mongols is given.

Kaynakça

1. Aknerli Grigor (1954), Moğol Tarihi, Çev. H. D. Anreasyan, İstanbul: Osman Yalçın Matbaası.
2. Benaketî (1348), Târîh-i Benaketî, Neşr. Câfer Şiâr, Tahran: Çâphâne-i Dâverpenâh.
3. Benson, D.S. (1991), The Mongol Campaigns In Asia: A Summary History Of Mongolian Warfare With The Governments of Eastern And Western Asia In The 13th Century, Chikago.
4. Cüveynî (1998), Tarih-i Cihangüşa, Çev. Mürsel Öztürk, Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
5. Cüzcânî, Tabakât-ı Nâsırî, Trans. H. G. Raverty, Gilbert&Rivington, London 1881.
6. Ebülferec-İbnülibrî (1941), Tarihi Muhtasarüddüvel, Çev. Şerafeddin Yaltkaya, İstanbul: Maarif Matbaası.
7. Gregory Abû'l-Farac (1987), Abû'l-Farac Tarihi, Ö. Rıza Doğrul, Ankara: TTK.
8. Grousset, R. (1993), Bozkır İmparatorluğu, Çev. Reşat Uzmen, İstanbul: Ötüken Yayınevi.

9. Grousset, R. (2001), Cihan Fatihi Cengiz-Han, Çev. İzzet Tanju, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
10. Hamdullah Müstevfî-i Kazvînî (1913), Târîh-i Güzîde, İng. terc. E. G. Browne, London: GMS.
11. Chamich, M. (1827), History of Armenia, Trans. Johannes Avdall, Calcutta: Bıshop's College Press.
12. Howorth, H. H. (1880), History Of The Mongols, London. Longmans Green And Co.
13. İbn Kesîr (1995), el-Bidâye ve’n-Nihâye, Türkçe terc. Mehmet Keskin, İstanbul: Çağrı Yayınları.
14. İbn-i Bibi (1996), el-Evâmirü’l-Alâiye fi’l-Umuri’l-Alâiye, Haz. Mürsel Öztürk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
15. İbnü’l-Esîr (1987), el Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi, Çev. Abdülkerim Özaydın, İstanbul: Bahar Yayınları.
16. Johann de Plano Carpini (2000), Moğol Tarihi ve Seyahatnâme, Çev. Ergin Ayan, Trabzon: Derya Kitabevi.
17. Kiragos Gandzaketsi (1986), History of the Armenians, Trans Robert Bedrosian, New York: Sources of the Armenian Tradition.
18. May, T. (1996), Chormaqan Noyan: The First Mongol Military Governor In The Middle East, Indiana Üniversitesi Master Tezi.
19. Mirhond (1358), Ravzatu’s-safâ, Neşr. Abbâs Zeryâb, Tahran: Çâphâne-i Mehâret.
20. Moğolların Gizli Tarihçesi (2015), Tercüme ve notlar Mehmet Levent Kaya, İstanbul: Kronik Yayınları.
21. Moğolların Gizli Tarihi (1995), Çev. Ahmet Temir, Ankara: TTK. Müneccimbaşı (2001), Câmiü’d-Düvel, Haz. Ali Öngül, İzmir: Akademi Kitabevi.
22. Müverrih Vardan (1937), Türk Fütuhatı Tarihi (889-1269), Çev. Hrant D. Andreasyan, İstanbul: İstanbul Milli Mecmua Basımevi.
23. Nesevî (1384), Sîret-i Celâleddîn Mengübirnî, Neşr. Müctebâ Mînovî, Tahran: Şirket-i İntişârât-i İlmî u Ferhengî.
24. Poppe, N. (1992), Moğol Yazı Dilinin Grameri, Çev. Günay Karaağaç, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
25. Purgstall, H. (1852), Geschichte der Ilchane, Darmstadt: Carl Wilhelm Leske Verlag.
26. Rashîd Al-Dîn (1971), The Successors Of Genghis Khan, Trans. J. Andrew Boyle, New York-London: Columbia University Press.
27. Reşîdüddîn Fazlullah (1373 hş.), Câmiü’t-tevârîh, Neşr. Muhammed Rûşen-Mustafa Mûsevî, Tahran: Çâphâne-i Kuteybe.
28. The Secret History of the Mongols (2015), Trans. Igor De Rachewiltz, Canberra: The Australian National University.
29. Vladimirtsov, B. Y. (1987), Moğolların İçtimaî Teşkilâtı, Çev. Abdülkadir İnan, Ankara: TTK.
30. Yakubovskiy (1992), A. Y., Altın Ordu ve Çöküşü, Çev. Eren Hasan, Ankara: TTK.
31. Yazıcızâde Ali (2009), Tevârîh-i Âl-i Selçuk, Haz. Abdullah Bakır, İstanbul : Çamlıca Basım Yayın.
32. Zehebî (1418), Târihü’l-İslâm, Tahkik Ömer Abdüssleâm Tedmürî, Beyrut-Lübnan: Dârü’l-kitâbü’l-Arabî.