Sinema Salonlarının Kentsel Dokudaki Yolculuğu: Kamusal Odak Noktasından Tüketim Mekânına Mekânsal ve Sosyokültürel Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, sinema salonlarının kentsel mekândaki evrimini, kamusal odak noktası olma niteliğinden alışveriş merkezleri (AVM) içerisindeki kapalı tüketim alanlarına dönüşüm süreci üzerinden incelemektedir. Şehir ve bölge planlama disiplini çerçevesinde, Diyarbakır ve Batman kentleri özelinde sinemanın kentsel doku ile kurduğu simbiyotik ilişki ve bu ilişkinin sosyokültürel yansımaları analiz edilmektedir. Araştırmada, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) destekli tarihsel-mekânsal katmanlaştırma ve "Space Syntax" (Alan Dizimi) yöntemi kullanılarak sinema mekanlarının kentsel bütünleşme (Integration) ve erişilebilirlik (Step Depth) değerleri matematiksel olarak hesaplanmıştır. Modernleşme döneminde kentin prestij odakları olan Diyarbakır Dilan Sineması ve Batman TPAO Site Sineması’nın kurduğu kamusal kurgu, günümüzün neoliberal kentleşme pratikleri sonucunda ortaya çıkan "multiplex" yapılarla karşılaştırılmıştır. Bulgular, sinemanın kentin ana arterlerinden koparak izole tüketim adacıklarına hapsolduğunu ve sokağa açılan "eşik" karakterini yitirdiğini göstermektedir. Nitekim geleneksel sokak sinemalarında 1-2 olan Adım Derinliği (Step Depth) değerinin güncel AVM sinemalarında 12’ye kadar yükselmesi, mekânsal erişilebilirliğin matematiksel olarak kısıtlandığını ve sokağa açılan 'eşik' karakterinin yitirildiğini belgelemektedir. Sorkin (1992) ve Augé (1995) tarafından kuramsallaştırılan "kamusal alanın sonu" ve "yer-olmayan" kavramları, her iki kentteki mekânsal ayrışmayı tanımlar niteliktedir. Sonuç olarak çalışma, kentsel belleğin korunması ve mekânsal adaletin tesisi için sinemanın sokağa açılan bağımsız bir sosyal altyapı öğesi olarak yeniden planlanması gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sinema Salonları
• Tüketim Mekanı
• Kamusallık

Etik Beyan

Çalışma, etik kurul onayı gerektirmemektedir. Çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz, literatür taraması ve benzeri tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davranıldığı, Committee on Publication Ethics (COPE)'in tüm şartları kabul edilerek etik görev ve sorumluluklara riayet edildiği taahhüt edilmiştir.

The Evolution of Movie Theaters in the Urban Fabric: A Spatial and Sociocultural Analysis from Public Hub to Consumer Space

Öz

This study examines the evolution of movie theaters within the urban landscape, focusing on their transformation from public focal points into enclosed consumption spaces within shopping malls. Within the framework of urban and regional planning, the study analyzes the symbiotic relationship between movie theaters and the urban fabric, specifically in the cities of Diyarbakır and Batman, as well as the sociocultural implications of this relationship. In the study, the urban integration and accessibility values of cinema spaces were mathematically calculated using Geographic Information Systems (GIS)-supported historical-spatial layering and the “Space Syntax” method. The public narrative established by the Diyarbakır Dilan Cinema and the Batman TPAO Site Cinema—which served as focal points of prestige during the modernization era—is compared with the “multiplex” structures that have emerged as a result of today’s neoliberal urbanization practices. The findings demonstrate that cinemas have become isolated in consumption enclaves; specifically, the Step Depth (SD) value, which was 1-2 in traditional theaters, increases to 12 in contemporary mall cinemas, providing mathematical proof that they have lost their 'threshold' character and urban accessibility. The concepts of “the end of public space” and “non-place,” theorized by Sorkin (1992) and Augé (1995), validate the spatial fragmentation observed in both cities. In conclusion, the study emphasizes the need to reimagine the cinema as an independent social infrastructure element open to the street in order to preserve urban memory and establish spatial justice.

Anahtar Kelimeler

• Movie Theaters
• Spaces of Consumption
• Publicness

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval. It is hereby declared that all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, literature review, and similar processes, were conducted in accordance with scientific ethical principles and rules, and that all conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE) were accepted, thereby complying with ethical duties and responsibilities.

Kaynakça

1. Augé, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity. London, New York: Verso.
2. Balkan, B. (2011). Consumption of culture: The transformation of cinema spaces in Istanbul (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara, Türkiye.
3. Güler, C. (2025, Ağustos 18). Salonlar bir dönemin sembolüydü. Batman Çağdaş Gazetesi. 3 Mart 2026 tarihinde https://www.batmancagdas.com/salonlar-bir-donemin-semboluydu adresinden erişilmiştir.
4. Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23-40.
5. Hillier, B. (1996). Space is the machine: A configurational theory of architecture. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
6. Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The social logic of space. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
7. Hubbard, P. (2003). A good night out? Multiplex cinemas as sites of embodied leisure. Leisure Studies, 22(3), 255-272. https://doi.org/10.1080/026143603200075461.
8. Klarqvist, B. (1993). A space syntax glossary. Nordisk Arkitekturforskning, 6(2), 11-12.

9. Krier, R. (1979). Urban space. London: Academy Editions.
10. Lefebvre, H. (1968). Le droit à la ville. Paris: Anthropos.
11. Lynch, K. (1960). The image of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
12. Madanipour, A. (2003). Public and private spaces of the city. London: Routledge.
13. Penn, A. (2003). Space syntax and spatial cognition: Or why the axial line? Environment and Behavior, 35(1), 30-65. https://doi.org/10.1177/001391650223886.
14. Rossi, A. (1982). The architecture of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
15. Sorkin, M. (1992). Variations on a theme park: The new American city and the end of public space. New York: Hill and Wang.
16. Şahin, D., Demir, H., Halifeoğlu, F. M., & Işık, N. (2019). Diyarbakır'ın kentsel gelişiminde kent sinemalarının rolü. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(2), 1-7. https://izlik.org/JA72NW28FC.
17. Şahin, D., & Halifeoğlu, F. M. (2021). Cumhuriyet dönemi mimarlığı - Beyazperdeden kente yayılan ışık: Diyarbakır Dilan Sineması. Mimarlar Odası Mimarlık Dergisi, 417, 72-78. http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=432&RecID=5212.
18. Türk, E. (2020). Batman kent araştırmaları. Konya: Çizgi Kitabevi.