Aktör Ağ Teorisi ile Kültürpark’ı Okumak: 1990 Yılında Başlayan Yarışma Süreci ve Sonrası

Öz

Kültürpark, 1922 İzmir Yangını sonrasında, Cumhuriyet’in modernleşme vizyonunun temsili mekânlarından biri olarak tasarlanmış, zamanla uluslararası fuar kimliğiyle kentin önemli kamusal alanlarından biri haline gelmiştir. Ancak 1960’lardan itibaren artan eğlence kültürü ve 1980’lerdeki toplumsal dönüşümler, parkın kuruluş ideolojisinden uzaklaşmasına neden olmuştur. Bu bağlamda 1990 yılında “İzmir Fuarı Kültürpark Çevre Düzenlemesi ve Fuar Kompleksi Mimari Proje Yarışması” düzenlenmiş; yarışmanın etkileri günümüze kadar süregelen tartışmalara konu olmuştur. Bu çalışma, söz konusu yarışmayla başlayan ve günümüze uzanan süreçte farklı aktörlerin ilişkilerini, yarışmayı kazanan Şükrü Kocagöz ve ekibinin tasarım tahayyülünü dönüştüren müdahaleleri ve bu müdahalelerin sonuçlarını Aktör Ağ Teorisi çerçevesinde incelemektedir. Bu teori, mekânın üretim sürecine dahil olan canlı ve cansız tüm aktörleri dikkate alarak çok katmanlı bir analiz imkânı sunmaktadır. Çalışma sonucunda, yarışma projesinin kısmen uygulanabildiği, farklı aktörlerin müdahaleleriyle tasarım vizyonunun önemli ölçüde değiştiği ortaya konulmaktadır. Kültürpark’ın 1990 yılı yarışma projesinin ardından uygulama süreci, kentsel mekânların tek bir öznenin ürünü olmaktan ziyade, farklı aktörler, politikalar, mekânsal bellek ve doğal unsurlar gibi insan olmayan aktantların karşılıklı etkileşimiyle şekillenen dinamik ve ihtilaflı ağların ürünü olduğunu göstermektedir. Bu çok aktörlü müzakere sürecinin, gelecekte Kültürpark’ın korunması ve dönüştürülmesine dair kararların daha katılımcı ve kapsayıcı bir çerçevede ele alınmasına katkı sunması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 1990 Yeniden Düzenleme Yarışması
• Aktör Ağ Teorisi
• Kültürpark
• Şükrü Kocagöz

Reading Kültürpark with Actor Network Theory: The Competition Process Beginning in 1990 and Beyond

Abstract

Kültürpark, designed as one of the symbolic spaces of the Republic’s modernization vision after the Great Fire of Izmir in 1922, later became a major public venue with its international fair identity. From the 1960s onwards, however, the rise of entertainment culture and the social transformations of the 1980s distanced the park from its founding ideology. In 1990, the “Architectural Competition for the Izmir Fair Kültürpark Environmental Design and Fair Complex” was organized, the effects of which have continued to spark debate. This study examines, within the framework of Actor-Network Theory, the relationships among different actors in the process initiated by this competition and extending to the present day, the interventions that transformed the design vision of Şükrü Kocagöz and his team, and the consequences of these interventions. The theory provides a multi-layered analytical framework by considering all human and non-human actors involved in the production of space. Findings show that the project was only partially realized and significantly altered by various actors. The process demonstrates that urban space is shaped not by a single subject but by contested networks of human and non-human actors, and highlights the need for more participatory and inclusive approaches to Kültürpark’s future transformation.

Keywords

• Kültürpark
• 1990 Reorganizaton Competition
• Actor Network Theory
• Şükrü Kocagöz

Kaynakça

1. Alpaslan, H. I. (2017). Kültürpark’ın ‘park’ına dikilen gözler. Mimarlık Dergisi, 393.
2. Altan, E. T. (2015). İzmir Fuarı, Kültürpark ve Türkiye’nin inşası. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler (s. 165-212). İletişim Yayınları.
3. Amygdalou, K. (2015). Modern ve ulusal bir kimlik arayışında değişen formlar ve anlamlar: 1930’larda İzmir’in Kültürpark’ı ve çevresi. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler. (ss. 77–97). İletişim Yayınları.
4. Bancı, S. (2023). Kurmacayla tarihyazımı arasında Türkiye’de mimarların yaşam anlatıları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 21(41), 21–50. https://doi.org/10.55842/talid.1346441
5. Baydar, G. (2023). Karşı-tarihler, karşı-bellekler: İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), Temsiller, mekânlar, aktörler (s. 371-378).İletişim Yayınları. Bilsel, C. (2009). İzmir’de Cumhuriyet dönemi planlaması (1923-1965): 20. yüzyıl kentsel mirası. Egemimarlık, 71, 12-17.
6. Bosco, F. C. (2006). Actor-Network Theory, networks, and relational approaches in human geography. In S. Aitken & G. Vallentine (Eds.), Approaches to Human Geography ,136-147.
7. Callon, M. ve Latour, B. (1981). Unscrewing the big Leviathan: How actors macro-structure reality and how sociologists help them to do so. In K. Knorr Cetina & A. Cicourel (Eds.), Advances in social theory and methodology: Toward an integration of micro and macro-sociologies , 277-303.
8. Cumhuriyet. (1990, 8 Nisan). Basın açıklaması. Cumhuriyet gazetesi arşivi. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/yayinlar

9. Cumhuriyet. (1990, 11 Mayıs). Kültürpark’ta insan zinciri. Cumhuriyet gazetesi arşivi. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/yayinlar
10. Cumhuriyet. (1990, 6 Haziran). Mimarlardan duyuru. Cumhuriyet gazetesi arşivi. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/yayinlar
11. Drinkwater, B. D. ve Can, I. (2015). Kolektif bellek ve kamusal alan: Kültürpark’ın anımsattıkları ve mekânsal dönüşümü. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler (s. 327-369). İletişim Yayınları.
12. Erkan, G. H. ve Arslan Avar, A. (2017). Kamu hukuku ile özel hukuku çatıştıran protokole bağlı planlama: ‘İzmir Basmane Dünya Ticaret Merkezi’ vakası. Planning, 27(2), 152-168. https://doi.org/10.14744/planlama.2017.80774
13. Fallan, K. (2008). Architecture in action: travelling with actor-network theory in the land of architectural research. Architectural Theory Review, 13(1), 80-96.
14. Feyzioğlu, E. (2006). Büyük bir halk okulu İzmir Fuarı. İzfaş Yayınları.
15. Feyzioğlu, E. (2011). Fuar bizim hayatımız. İzfaş Yayınları.
16. Gönlügür, E. (2015). Soğuk Savaşın Ideolojik Fay Hattında bir Modernlik Sahnesi: 1950’lerde Izmir Fuarı. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), İzmir Kültürpark’ın Anımsa(ma)dıkları: Temsiller/Mekânlar/Aktörler içinde, (s. 99-135), İletişim Yayınları.
17. İzmir Büyükşehir Belediyesi (1990). Uluslararası İzmir Fuarı Kültürpark düzenleme ve mimari proje yarışma şartnamesi. İzmir Büyükşehir Belediyesi.
18. Karaaslan, M., Kocagöz, Ş., ve Günday, M. (1991). İzmir için arındırılmış bir Kültürpark ve “değişir işlevli” bir alan. Arredamento Mimarlık, 2, 184-187.
19. Karaçorlu, F. (1995). Bir kültürel ve doğal miras, bir kentin kolektif belleği: Kültürpark. Planlama, 1995, 1-2. Karpat, G. (2009). İzmir Kültürpark ve fuar alanının tarihsel gelişim sürecinin araştırılması ve geleceğe yönelik tasarım programının oluşturulması. Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
20. Kasapoğlu, A. ve Odabaşı, Y. (2009). Sosyolojik açıdan teknoloji odağında güncel sorunların yorumlanması. Elektrik Mühendisliği, 436(Haziran), 31-33.
21. Kayın, E. (2015). Anımsama ve unutmanın temsilleri: İzmir Enternasyonal Fuarının ve Kültürpark’ın hafıza katmanları. A. Yılmaz, K. Kılınç, ve B. Pasin (Ed.), İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler , içinde (s. 35-76).
22. Kocagöz, Ş. (1991). Kültürpark: Kentlilik Hakkı “Dönüşür İşlevsellik” ve Fuar Üzerine. Ege Mimarlık, 91(2), 11-13. Kültürpark Platformu. (2018). Kültürpark çalıştayı raporu http://www.tmmobizmir.org/wp-content/uploads/2018/07/kulturpark_calistay.pdf
23. Latour, B. (2005). Reassembling the social: An introduction to actor-network theory. Oxford University Press.
24. Latour, B. (2008). Biz hiç modern olmadık (İ. Uysal, Çev.). Norgunk Yayınları.
25. Latour, B. (2021). Toplumsalı yeniden toplama : Aktör-ağ teorisine bir giriş (çev. N. Bingöl). İstanbul: Tellekt.
26. Latour, B. ve Yaneva, A. (2014). Bana Bir Silah Verin, Tüm Binaları Yerinden Oynatayım: Mimarlığa Bir Aktör-Ağ-Kuramı (ANT) Bakışı. 12 Mart 2024, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=392&Re cID=3438.
27. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
28. Miles, J. A. (2016). Yönetim ve organizasyon kuramları (çev: M. Polat & K. Arun). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Öztan, Y., Karaaslan, M., Günday, M. ve Kocagöz, Ş. (1993). İzmir Kültürpark. Mimarlık, (254), 40-42.
30. Paköz, A. E. (2020). Aktör ağ teorisi ile vernakülere bakmak. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7, 9-15.
31. Pasin, B., Kılınç, K., Yılmaz, A. (2016). Herkesin parkı: İzmir Kültürpark için gelecek tahayyülleri. Mimarlık, 387 Seçilmişler, T. (2010). Koruma öncelikli alanlarda aktör ağın çözümlenmesi ve betimlenmesi İstanbul Tarihi Yarımada örneği. Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi.
32. Selçuk, F. (2018). Mekâna içkin iktidar ilişkilerini deşifre etme yöntemi olarak Aktör Ağ Teorisi’ne bir katkı: Kronolojik İlişki Diyagramı. Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
33. Selman, P. (2000). Networks of knowledge and influence: Connecting the planners and the planned. Town Planning Review, 71, 109-121.
34. Serçe, E., Yılmaz, F., Yetkin, S.(2003) Küllerinden Doğan Şehir.İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını, İzmir. Sönmezdağ, U. (1978). Atatürk Ormanı ve Kurtuluş Zafer Abidesi. İzmir Tarihinde Sergi, Panayır, Fuarlar ve Kültürpark. Ege University, İzmir.
35. Tanyeli, U. (2023). Mimarlık düşünmek için verimli arızalar. Fol Kitap.
36. Tekeli, İ. (2018). İzmir Belediyeciliğinde 2004-2018 Dönemi'nin Öyküsü, İzmir Büyükşehir Belediyesi Akdeniz Akademisi, İzmir.
37. TMMOB. (2016). İl Koordinasyon Kurulu Kültürpark Projesi Değerlendirme Raporu. 4 Mart 2025, https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/kulturpark.pdf
38. TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şubesi. (1990, Mart 8). Kültürpark raporu.
39. TMMOB Şehir Plancıları Odası İzmir Şubesi. (2016). Kültürpark İmar Planlarına İlişkin Ek Rapor. (2016). 4 Mart 2025, http://www.spo.org.tr/resimler/ekler/391147812165f81_ek.pdf?tipi=4&turu=H&s ube=6
40. Yaneva, A. (2012). Mapping controversies in architecture. Burlington: Ashgate Publishing.
41. Yeni Asır. (2009, 28 Ağustos). Kültürpark’ta otopark hizmete açıldı. Yeni Asır.
42. Yılmaz, A., Kılınç, K., ve Pasin, B. (Ed.). (2015). İzmir Kültürpark’ın anımsa(ma)dıkları: Temsiller, mekânlar, aktörler. İletişim Yayınları.
43. Yılmaz, A., Kılınç, K., Pasin, B. (2024). Kültürpark’tan öyküler. Ç.Ş. Tezer, E. Yıldız ve P,K, Özkan (Ed.), Kent üzerine: Düş, yer, müşterek ve hareket (ss. 68–89). İzmir: Yakın Kitabevi.