KIRGIZ HALKININ ÖRFÎ HUKUK KODİFİKASYONU DENEMESİ OLARAK “ERECELER” VE İSLAM HUKUKU AÇISINDAN ANALİZİ
Öz
Öz
Araştırma konusu edindiğimiz bu makalede, özetle Milattan öncesine kadar uzanan tarihî geçmişe sahip olan Kırgız halkının, kırsal bölgelerde ikâmet etmelerinden ötürü zamanla oluşturdukları örfî hukuk sisteminin, daha doğrusu 17.-19. asırlara gelindiğinde taknin ve tedvin çalışmaları ile başlattıkları girişimlerinin sonucunda meydana gelen “Erece-6” örfî hukuk kodifikasyon denemesi ile İslam hukuku mukayese edilmiştir. Giriş kısmında Kırgız halkının kısaca tarihine değindikten sonra, özellikle 1212 senesinden sonra bölgede hüküm süren Cengiz Han ve 1865 senesinden sonra da işgalci Çarlık Rusya politikasından ötürü, Kırgızların askerî cihetten önemli olan kırsal ve dağlık bölgelere çekilmeleri, bu çekilişle beraber 8. asırdan 18. asırlara kadar teşekkül eden örfî hukuk ile ilgili teâmülleri, bu örf-adetlerin oluşmasına etki eden faktörler, örfî hukuk sisteminin gündelik hayattaki yeri gibi konular ele alınmıştır. Sonrasında, Kırgız halkının hukuk algısı ve buna bağlı olarak, kendilerinin göçebe hayat şartlarına göre tesis ettikleri yargı sistemi, bu yargı sisteminin yapısı ve işleyişi, bu sistemde yer alan mahkeme organları, onların tayini, azli, maaşı, yargı sistemindeki hüküm çıkartma mekanizmi, mahkemelerde görülen konular işlenmiştir. Ardından, her toplumun düzeninin sağlanması için kaçınılmaz olan, yazılı olmayan ve kanun anlamı ifade eden örf-adetler esasında, hukuk kodifikasyonu denemesi olarak mezkur örf-adetlerin yazılara dökülmesi, “Erece” adı verilen bu maddelerin kendi içinde kategorize edilişi, maddeler arası açıklamalar ve yorumlama işlemi gibi konular araştırılmıştır. Ayrıca, Kırgız halkının başında bulunan ve yargı yetkisine sahip olan biy ve manapların, yukarıda adı geçen maddeleri zamanın ve mekanın değişkenliği ve hukuk felsefesi gereği olarak, bazen bir araya geldikleri kurultaylarda değiştirebilmeleri ve bunun sebepleri incelemeye çalışılmıştır. En son olarak, 1907 senesinde günümüz Kırgızistan’ının Karakol (Prejevalskiy) şehrinde kabul edilen “Erece-6” hukuk kodifikasyonu denemesi, hukuksal anlamda ne tür karaktere sahip olduğu ve önemi üzerine durulmuş, Kırgız toplumundaki örf-adetlerin örfî hukuk karakterine bürünmesi, bu aşamada kanun hâmîleri olan biy ve manapların İslam hukukuna riayeti ölçüsü gibi konular, detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Özet şeklinde dahi olsa, bu anlamda “Erece-6” hukuk tasarısında yer alan kırk maddenin her birinin İslam hukukundaki yeri tespit edilmeye çalışılmış, bütün hukuk dallarını içeren bu maddelerin hukuksal anlamda, yerine göre İslam hukukundan daha sağlam bir sisteme sahip olduğu müşahede edilmiştir. Bu maddelerden hareketle, Kırgızların Müslüman olmalarına rağmen mezkur maddelerde bazen İslam hukukunun genel prensiplerinin dışına çıktıkları, hatta insan merkezli çalışan bir örfî hukuk sistemini ön planda tuttukları gözlemlenmiştir. Kısaca, makalemizde Türk hukuk tarihinde önemli anlam ifade eden Türk boylarının örfî ve şerî hukuk anlayışının bir arada mezcedilmesi, hayatın her alnında bu ikili hukuk sisteminin birlikte tatbik edilebilmesi konusunda, bu alandaki boşluğu dolduracak önemli bulgu ve kurgular elde edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku, Kırgız, Erece, Örfî Hukuk, Tarih.
Anahtar Kelimeler
“EREJELER” AS AN ATTEMPT OF CUSTOMARY LAW CODIFICATION OF THE KYRGYZ PEOPLE AND ITS ANALYSIS FROM THE PERSPECTIVE OF ISLAMIC LAW
Öz
Annotation
In this article, the customary law that named “Ereje-6” of the Kyrgyz people who had to the so old history to the Christ, was discussed in the perspective of the Islamic Law. Exactly, the customary law that consisted in the rural and mountain region after the legalization that had the Kyrgyz people to settlement of the date 17-19 cc. After the giving a short portrait of the history of the Kyrgyz people, we had talk about their retreating to the rural and mountains territories from the Chinqiz Khan’s damination that happened after the 1212 and after the Tsarist Russian Empire’s occupation, also after these progress we talked on the customary law customs that constitutived from the 8 cc. to the 18 cc., and their factors witch effected for the institutionalize of the customary law, and its importance in the all steps of the life in the society. After the all these themes, we had to talk on the Kyrgyz people’s perception of a law and the judicial system that established according to their nomadic life conditions, and the structure of this judical system and the functioning, and officials who were working in this structure, and their designation, dismissal, salary, and the judgment mechanism, and the matters that discussed in the courts. And we had to give the short portrait of the “Erece”. The “erece” is meaning social character that all society needs to it and its inevitable subject as a part of the law. Actually, we talked the themes of the “Erece” like; the transcribing of this “Erece”, and its customs that accepted as a code of the law, and its interpretation between the paragraphs. Therefore, we talked on the biys and manaps who directed the all Kyrgyz people and on their chanching the some paragraphs of this codificasion in the kurultay as a appropriate to the Kyrgyz society, and its chanching philosophy and its factors. Finally, we discussed the biys and manaps authority on the “Erece-6” that written in the Karakol in 1907, also we talked on the changing of the Kyrgyz customs to the code of the law, and biys and manaps comply to Islamic law while they making the custom to the code of the law. Actually, we focused the portrait of fourty items of the “Erece-6” that compared with the Islamic law, and all these items of “Ereje-6” was discussed as a part of law, finally we had to knowledge its quality in the some subjects. Therefore, the Kyrgyz people were disregard the Islamic law although after they accepted the Islam and they were prioritizing the customary law that was working for the interests of the people. In fact, they were to care about the law system that keeping the person in the center all time. Shortly, we have to discuss on the intermingling character of the customary and Islamic law system, and this so important for the Turkic people as a historical mirror. And in the context of this idea, we have to witness of the implementation of the two law system in the all period of life, and we achieved to the so more important fictions and results.
Keywords: Islamic Law, Kyrgyz, Ereje, Customary Law, History.
Anahtar Kelimeler
