ORTA ANADOLU KIRSALINDA YERLEŞİM SÜREKLİLİĞİ: BİZANS’TAN GÜNÜMÜZE BİR YERLEŞİMİN TARİHSEL SÜRECİ (NİĞDE-MURTAZA KÖYÜ, TÜRKİYE)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 14, 245 - 270, 31.05.2025

Burak Falay

https://doi.org/10.53718/gttad.1597990

https://izlik.org/JA76EM22SF

Öz

Kırsal yerleşimler, Anadolu'nun yerleşim tarihini anlamada kritik bir role sahip olmalarına rağmen, tarihsel ve arkeolojik çalışmalar genellikle bu alanları ihmal etmiş ve daha çok kentsel merkezlere odaklanmıştır. Anadolu kırsalının, tarih boyunca değişen siyasi rejimlere, çevresel koşullara ve sosyo-ekonomik dönüşümlere nasıl uyum sağladığı ve bu süreçlerin kültürel sürekliliği nasıl etkilediği büyük ölçüde bilinmemektedir. Bu bağlamda, Orta Anadolu'nun Melendiz bölgesinde yer alan Murtaza Köyü'nün tarihsel gelişimi ve mekânsal hafızası incelenerek, Anadolu’daki kırsal yerleşimlerin tarihsel, çevresel ve kültürel etkileşimlerle şekillenen dinamiklerinin anlaşılmasına ve bu alandaki bilgi boşluğunun doldurulmasına katkı sağlanması hedeflemektedir. Çalışma, Murtaza Köyü'nün Bizans döneminde askeri ve savunma amaçlı bir yer olarak stratejik önemini vurgulamaktadır. Bölgede yapılan arkeolojik yüzey araştırmaları, tarihi belgeler, Bizans dönemi kale kalıntıları ve yerel anlatılar bölgenin doğu istilalarına karşı bir tampon bölge olarak işlev gördüğünü göstermektedir. Bol su kaynakları ve otlaklar, yerleşimin sürdürülebilirliğini destekleyerek, köyde hayvancılığın gelişmesine olanak sağlamıştır. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde ise köy, Türk göçebe grupların gelişiyle demografik ve kültürel bir dönüşüm geçirmiştir. Osmanlı kadastro kayıtları, yerleşimin sürekliliğine ve Türk grupların Rum topluluklarıyla bütünleştiklerine işaret etmektedir. Günümüzde Murtaza Köyü, tarihi geçmişinin mekânsal ve kültürel belleğini taşımaya devam etmektedir. Geleneksel su yönetimi sistemlerinin modern tarımsal ihtiyaçlara uyarlanması ve pastoral uygulamaların sürdürülmesi, tarihsel süreçlerin günümüz köy yaşamına olan etkisini göstermektedir. Rum ve Türk yapı ustalarının etkileşimin yansıtan kemerli yığma yapılar ile ortaya çıkan mimari doku özellikle dikkat çekicidir. Bu mimari özellikler, tarihsel etkileşimler, çevresel koşullar ve kırsal yaşamın pratik ihtiyaçları tarafından şekillendirilen yerel zanaatkârlığı göstermektedir. Topluluğun tarihsel kökleriyle olan bağı, sözlü geleneklerin sürdürülmesi ve eski yer adlarının sürekli kullanılmasıyla da kanıtlanmaktadır. Bu çalışma, Murtaza Köyü’nün, kırsal yerleşimlerin kültürel sürekliliklerini korurken çevresel ve sosyo-ekonomik değişimlere nasıl uyum sağladığına dair dikkate değer bir örnek yerleşmedir. Bu tür çalışmalar, Melendiz bölgesinin tarihsel dinamiklerini ve Anadolu’nun kırsal geçmişine dair daha geniş bir perspektif geliştirilmesini sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Orta Anadolu , Kırsal Anadolu , Melendiz Bölgesi , Mekânsal Bellek ve Yerleşim Adaptasyonu

SETTLEMENT CONTINUITY IN RURAL CENTRAL ANATOLIA: THE HISTORICAL PROCESS OF A SETTLEMENT FROM BYZANTIUM TO THE PRESENT (NİĞDE-MURTAZA VILLAGE, TÜRKİYE)

https://izlik.org/JA76EM22SF

Öz

Although rural settlements play a crucial role in understanding the settlement history of Anatolia, historical and archaeological studies have generally neglected these areas and focused more on urban centers. How rural Anatolia adapted to changing political regimes, environmental conditions, and socio-economic transformations throughout history, and how these processes affected cultural continuity, remains largely unknown. In this context, by examining the historical development and spatial memory of the village of Murtaza in the Melendiz region of Central Anatolia, the study aims to contribute to the understanding of the dynamics of rural settlements in Anatolia shaped by historical, environmental, and cultural interactions and to fill the knowledge gap in this field. The study emphasizes the strategic importance of the village of Murtaza as a military and defensive settlement during the Byzantine period. Archaeological surveys, historical documents, Byzantine castle ruins, and local narratives indicate that the region functioned as a buffer zone against eastern invasions. Abundant water resources and pastures supported the sustainability of the settlement and enabled the development of animal husbandry in the village. During the Seljuk and Ottoman periods, the village underwent a demographic and cultural transformation with the arrival of Turkish nomadic groups. Ottoman cadastral records show the continuity of settlement and the integration of Turkish groups with Greek communities. Today, the village of Murtaza continues to carry the spatial and cultural memory of its historical past. The adaptation of traditional water management systems to modern agricultural needs and the continuation of pastoral practices demonstrate the impact of historical processes on contemporary village life. Particularly striking is the architectural texture that has emerged with vaulted masonry structures that reflect the interaction of Greek and Turkish builders. These architectural features demonstrate local craftsmanship shaped by historical interactions, environmental conditions, and the practical needs of rural life. The community's connection to its historical roots is also evidenced by the maintenance of oral traditions and the continued use of old place names. This study shows that Murtaza village is a remarkable case study of how rural settlements adapt to environmental and socio-economic changes while maintaining cultural continuity. Such studies will provide a broader perspective on the historical dynamics of the Melendiz region and the rural past of Anatolia.

Anahtar Kelimeler

Rural Settlements in Central Anatolia , Cultural Continuity in Rural Anatolia , Historical Dynamics of the Melendiz Region , Spatial Memory and Settlement Adaptation.

Etik Beyan

It is exempt from the Ethics Committee Approval

Destekleyen Kurum

The study received no financial support from any institution or project.

Kaynakça

• Açıkgöz, Fazıl, Fariz Demir, Mustafa Eryaman, and Murat Tektaş, eds. Niğde Kültür Envanteri 2009. Niğde: Tekten Basın Yayın, 2009.
• Beihammer, Alexander. "From Byzantium to Muslim-Turkish Anatolia Transformation, Frontiers Diplomacy, and Interaction, Eleventh to Twelfth Centuries." In 24th International Congress of Byzantine Studies 1, edited by Emiliano Fiori and Michele Trizio, 491-514, 2022.
• Bildirici, Mehmet. Tarihi Su Yapıları. Ankara: T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, 2009.
• Cassis, Marica, Owen Doonan, Hugh Elton, and James Newhard. "Evaluating Archaeological Evidence for Demographics, Abandonment, and Recovery in Late Antique and Byzantine Anatolia." Human Ecology 46, no. 3 (2018): 381-98.
• Cassis, Marica, Anthony J. Lauricella, Katie Tardio, Madelynn von Baeyer, Scott Coleman, Sarah E. Adcock, Benjamin S. Arbuckle, and Alexia Smith. "Regional Patterns of Transition at Çadır Höyük in the Byzantine Period." Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies 7, no. 3 (2019): 321-49.
• Cooper, J. Eric, and Michael J. Decker. Life and Society in Byzantine Cappadocia. UK: Palgrave Macmillan, 2012.
• Çelebioğlu, Banu, and İsmet Ağaryılmaz. "Kapadokya'da Kızıl Kilise." Megaron 3, no. 2 (2008): 155-61.
• D'Alfonso, Lorenzo. "Archaeological Survey in Northern Tyanis: Preliminary Report of the First Campaign (2006) of the University of Pavia." In 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1-12. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı DÖSİMM Basımevi, 2008.
• ———. "Archaeological Survey in Northern Tyanis: Preliminary Report of the Second Campaign." In 26. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 161-72. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
• ———. "Archaeological Survey in Northern Tyanitis Final Report." In 28. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 231-42. Ankara: Allame Tanıtım & Matbaacılık Hizmetleri, 2011.
• Dodgeon, Michael H., and Samuel N.C. Lieu, eds. The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars Ad 226-363: Taylor & Francis e-Library, 2005.
• England, Ann, Warren J. Eastwood, C. Neil Roberts, Rebecca Turner, and John F. Haldon. "Historical Landscape Change in Cappadocia (Central Turkey): A Palaeoecological Investigation of Annually Laminated Sediments from Nar Lake." The Holocene 18, no. 8 (2008): 1229-45.
• Falay, Burak. "Kırsal Bir Yerleşmenin Ortaya Çıkışı Ve Değişim Sürecinin Etnoarkeolojik Bir Yaklaşımla Araştırılması: Niğde- Murtaza Köyü." PhD Thesis, İstanbul Üniversitesi, 2019.
• French, David H. Roman Roads & Milestones of Asia Minor: Vol. 3 Milestones, Fasc 3.3 Cappadocia. Ankara: British Institute, 2012.
• ———. Roman Roads & Milestones of Asia Minor: Vol. 4 the Roads Fas. 4.1 Notes on the Itineraria. Ankara: British Institute, 2016.
• Günen, Serhan. Tepeköy Ve Çınarlı (Niğde, Orta Anadolu Volkanitlerinin Mineralojik, Jeokimyasal Ve Petrolojik Özellikleri. Niğde Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Anabilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Halaçoğlu, Yusuf. Xvi-Xvii. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı Ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Haldon, J. F., and H. Kennedy. "The Arab-Byzantine Frontier in the Eighth and Ninth Centuries: Military Organisation and Society in the Borderlands." In Arab-Byzantine Relations in Early Islamic Times, edited by Michael Bonner, 141-78. Newyork: Routledge, 2017.
• Haldon, John. "Cappadocia Will Be Given over to Ruin and Become a Desert." In Byzantina Mediterranea: Festschrift Für Johannes Koder Zum 65. Geburtstag, edited by Klaus Belke, Ewald Kislinger, Andreas Külzer and Maria A. Stassinopoulou, 215-30, 2007.
• ———. "Euchaïta: from Late Roman and Byzantine Town to Ottoman Village." In Archaeology and Urban Settlement in Late Roman and Byzantine Anatolia: Euchaïta- Avkat- Beyözü and Its Environment, edited by John Haldon, Hugh Elton and James M.L. Newhard, 210-54. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
• Haldon, John, Hugh Elton, and James Newhard. "Euchaïta." In The Archaeology of Byzantine Anatolia from the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks, edited by Philippe Niewöhner, 375-88. Newyork: Oxford University Press, 2017.
• Haldon, John, Hugh Elton, and James M.L. Newhard. "Introduction." In Archaeology and Urban Settlement in Late Roman and Byzatine Anatolia: Euchaita-Avkat-Beyözü and Its Environment, edited by John Haldon, Hugh Elton and James M.L. Newhard, 1-7. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
• Herodianus. Historia Romana. Translated by C.R. Whittaker. Loeb Classical Library, 1920.
• Hild, Friedrich, and Marcell Restle. Tabula Imperii Byzantini 2, Kappadokien: (Kappadokia, Charsianon, Sebasteia Und Lykandos). Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1981.
• Honigmann, Ernst. Bizans Devletinin Doğu Sınırı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1970.
• Hüseyniklioğlu, A., and H. Arslan. "16. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Niğde Kazası Yerleşme Merkezlerinin Tespiti." Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19, no. 2 (2009): 299-314.
• Hüseyniklioğlu, Ayşegül. "Karaman Beylerbeyliği'nde Konar-Göçer Nüfus (1500-1522) (Nomadic Population in the Karaman Province (1500–1522)." PhD, Fırat University, Elazıg, 2008.
• ‘’Itınerarıum Burdıgalense’’ In Vol 1 Itineraria Antonini Augusti et Burdigalense: Accedit tabula geographica edited by Otto Cuntz and Gerhard Wirth, 86-102. Berlin, Boston: B. G. Teubner, 1990.
• Izdebski, Adam. "Rural Settlements." In The Archaeology of Byzantine Anatolia from the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks, edited by Philippe Niewöhner, 82-89. Newyork: Oxford University Press, 2017.
• Jackson, Mark. "2007–2011 Excavations at Kilise Tepe: A Byzantine Rural Settlement in Isauria." Dumbarton Oaks Papers 69 (2015): 355-80.
• Kaptijn, Eva, and Marc Waelkens. "Before and after the Eleventh Century Ad in the Territory of Sagalassos: Settlement Evolution." In Social Change in Town and Country in Eleventh-Century Byzantium, edited by James Howard-Johnston, 76-97. Newyork: Oxford University Press, 2020.
• Karaca, H. Ceylan. "Ortaçağ Kırsalında Savaş, Askerler Ve Yerleşimler." Sanat Tarihi Dergisi 31, no. 1 (2022): 297-319.
• Kaya, Tülin. "Understanding the Use of Byzantine Routes in Central Anatolia (Ca. 7th–9th Centuries)." Studia Ceranea 9 (2019): 259-78.
• Mathews, Thomas F., Annie Christine, and Daskalakis Mathews. "Islamic-Style Mansions in Byzantine Cappadocia and the Development of the Inverted T-Plan." Journal of the Society of Architectural Historians 56, no. 3 (1997): 294-315.
• Metin, Rafet. "Xvi. Yüzyilda Orta Anadoluda Nüfus Ve Yerleşme (Bozok, Kırşehir, Niğde, Nevşehir Ve Keskin Örneği) (in 16 Th Century, Populatıon and Occopation in Middle Anatolia (Example; Bozok, Kırşehir, Niğde, Nevşehir and Keskin)." PhD, Gazi University, Ankara, 2007.
• Mouralis, Damase, Erkan Aydar, Ahmet Türkecan, and Catherine Kuzucuoğlu. "Quaternary Volcanic Landscapes and Prehistoric Sites in Southern Cappadocia: Göllüdağ, Acıgöl and Hasandağ. Landscapes and Landforms of Turkey." In Landscapes and Landforms of Turkey, edited by Catherine Kuzucuoğlu, Attila Çiner and Nizamettin Kazancı, 551-63: Springer, 2019.
• Necipoğlu, Nevra. "Turks and Byzantines (Eleventh - Twelfth Centuries)." In In the Turkic Speaking Peoples: 2,000 Years of Art and Culture from Inner Asia to the Balkans, edited by Ergun Çağatay and Doğan Kuban, 254-65. NewYork: Prestel Verlag, 2009.
• Neville, Leonora. Authority ın Byzantine Provincial Society, 950-1100. Cambridge University Press, 2004.
• Niewöhner, Philipp. "What Went Wrong? Decline Adn Ruralization in Eleventh-Century Anatolia: The Archaeological Record." In Social Change in Town and Country in Eleventh-Century Byzantium, edited by James Howard-Johnston, 98-132. Newyork: Oxford University Press, 2020.
• Oflaz, Mustafa. "16.Yüzyılda Niğde Sancağı (Nigde Sanjak in the 16th Century)." PhD, Ankara University, 1992.
• Ostrogorsky, George. History of the Byzantine State. Translated by Joan Hussey. Oxford: Basil Blackwell, 1968.
• Özcan, Koray. "Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yerleşme Tipolojileri Ii: Karahisarlar." Milli Folklor, no. 77 (2008): 89-101.
• ———. "The Anatolian Seljuk City an Analysis on Early Turkish Urban Models in Anatolia." Central Asiatic Journal 54, no. 2 (2010): 273-90.
• Öztürk, Fatma Gül. "A Comparative Architectural Investigation of the Middle Byzantine Courtyard Complexes in Açiksaray - Cappadocia: Questions of Monastic and Secular Settlement." 2010.
• ———. "Rock-Cut Architecture." In The Archaeology of Byzantine Anatolia from the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks, edited by Philippe Niewöhner, 148-59. Newyork: Oxford University Press, 2017.
• Pekak, M. Sacit. "Kappadokia'da Bizans Dönemine Ait Haç Planlı İki Kilise." Sanat Tarih Dergisi XVII, no. 2 (2008): 85-113.
• Ramsay, W. M. The Historical Geography of Asia Minor. Royal Geographical Society. Supplementary Papers. London: John Murray, 1890.
• Roberts, Neil, Marica Cassis, Owen Doonan, Warren Eastwood, Hugh Elton, John Haldon, Adam Izdebski, and James Newhard. "Not the End of the World? Post-Classical Decline and Recovery in Rural Anatolia." Human Ecology 46, no. 3 (2018): 305-22.
• Salway, Bemet. "Travel, Itineraria and Tabellaria." In Travel and Geography in the Roman Empire, edited by Colin Adams and Ray Laurence, 22-66: Taylor and Francis e-Library, 2005.
• Schneider, Eugenia Equini. "Classical Sites in Anatolia: 1993 Archaeological Survey in Cappadocia." In Xii. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 429-40. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, 1995.
• ———. "Classical Sites in Anatolia: 1994 Archaeological Survey in Cappadocia." 15-34. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, 1996.
• Smyrlis, Kostis. "Social Change in the Countryside of Eleventh-Century Byzantium." In Social Change in Town and Country in Eleventh-Century Byzantium, edited by James Howard-Johnston, 62-75. Oxford: Oxford University Press, 2020.
• Talbert, Richard J.A. Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-Map Directory. Princeton University Press, 2000.
• Tekinalp, Macit. "Palace Churches of the Anatolian Seljuks: Tolerance or Necessity?". Byzantine and Modern Greek Studies 33, no. 2 (2009): 148-67.
• Turchetto, Jacopo, and Giuseppe Salemi. "Hide and Seek. Roads, Lookouts and Directional Visibility Cones in Central Anatolia." Open Archaeology 3, no. 1 (2017).
• Tütüncü, Filiz. "The Land of Beautiful Horses: Stables in Middle Byzantine Cappadocia." Master's Thesis, Bilkent University, 2008.
• Umar, Bilge. Türkiye'deki Tarihsel Adlar. İstanbul: İnkilap Kitabevi, 1993.
• Winther-Jacobsen, Kristina, and Latife Summerer. Landscape Dynamics and Settlement Patterns in Northern Anatolia during the Roman and Byzantine Period. BiblioScout, 2015.