ARCHİTECTURAL HERİTAGE İN THE CİTİES OF THE GOLDEN HORDE: A STUDY ON RELİGİOUS, MONUMENTAL, AND CİVİL STRUCTURES

Abstract

In the mid-13th century, following the conquests carried out by Mongol armies under the command of Batu and Subutai, the Golden Horde, one of the largest political entities of the Middle Ages, was established. This state ruled over a vast territory stretching from the Irtysh River to the Dniester and Danube rivers. The governance of the newly established state and the effective control of its expansive territories necessitated the development of pre-Mongol settlement centers and the construction of new cities. The Mongol leaders realized that the lands of the Golden Horde had great potential not only for nomadic life but also for trade and a sedentary lifestyle. Accordingly, urbanization accelerated during the Golden Horde period with the support of the khans; settlements damaged during conquests were rebuilt, and new cities were established in both the steppes and settled regions. By the late 13th century, the center of the Golden Horde had shifted to the Lower Volga region, marking the beginning of an intensive urbanization process in the steppe areas. This article examines the various categories of architectural structures in the Golden Horde. Buildings such as mosques, minarets, mausoleums, baths, and mansions reflect the urban culture of the Golden Horde and the influence of diverse traditions. Mosques and minarets influenced by Anatolian Seljuk architecture shaped the region’s religious structures, while mausoleums represent outstanding examples of monumental architecture. Baths and mansions, on the other hand, stand out as elements of civil architecture that combine functionality and aesthetics. Baths are notable for their underground construction, plain exteriors, and richly decorated interiors, while mansions reflect social status through central structures and auxiliary buildings, serving as a spatial representation of the Golden Horde’s social order. Despite the presence of diverse construction traditions and innovative designs, the planning principles of buildings throughout the Golden Horde were built on a common foundation. This consistency indicates the development of a unified architectural style, even though eclectic features were evident in the details. It is known that the Mongols utilized the centuries-old experience of the conquered peoples and employed forced labor when building their cities. The new cities were constructed with the labor of craftsmen brought from Khwarezm, the Caucasus, Crimea, the Volga region, and Russian principalities. The cities in different regions of the Golden Horde varied in terms of construction materials and architectural techniques. In the steppe regions, construction was carried out using mudbrick and fired brick, similar to the Central Asian tradition. For decoration, glazed tiles, glazed majolica, mosaics, and carved figurative bricks were widely used. In the Dniester basin, Crimea, and the lands of the Volga Bulgars, monumental structures were built using a technique that combined stone and brick, with architectural decoration largely based on stonework. In the North Caucasus, mixed construction techniques were applied. On a general scale, it can be said that the cities of the Golden Horde bore the distinctive characteristics of Eastern architecture under the influence of Islam, reflecting the architectural traditions of Muslim countries and forming a unique urban appearance.

Keywords

• Golden Horde State
• Urbanization
• Religious Architecture
• Monumental Architecture
• Civil Architecture

ALTIN ORDA ŞEHİRLERİNDE MİMARİ: DİNÎ, ANITSAL VE SİVİL YAPILAR ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

XIII. yüzyılın ortalarında Batu ve Subutay komutasındaki Moğol ordularının gerçekleştirdiği fetihler sonucunda Orta Çağ’ın en büyük siyasi oluşumlarından biri olan Altın Orda Devleti kurulmuştur. Bu devlet, İrtiş Nehri’nden Dinyester ve Tuna nehirlerine kadar uzanan geniş bir coğrafyada hüküm sürmüştür. Yeni kurulan devletin yönetimi ve geniş toprakların etkin bir şekilde kontrol edilebilmesi, Moğol öncesi döneme ait yerleşim merkezlerinin geliştirilmesini ve yeni şehirlerin inşa edilmesini gerekli kılmıştır. Moğol liderleri, Altın Orda topraklarının yalnızca göçebe yaşam için değil, aynı zamanda ticaret ve yerleşik hayat için büyük bir potansiyele sahip olduğunu fark etmiştir. Bu doğrultuda, Altın Orda döneminde şehirleşme hanların desteğiyle hız kazanmış; fetihler sırasında zarar gören yerleşim yerleri yeniden inşa edilmiş ve bozkır ile yerleşik bölgelerde yeni şehirler kurulmuştur. XIII. yüzyılın sonlarına doğru Altın Orda’nın merkezi Aşağı İtil bölgesine kaymış ve bu dönemde bozkır alanlarında yoğun bir şehirleşme süreci başlamıştır. Bu makale, Altın Orda’nın mimari yapılarının farklı kategorilerini incelemektedir. Camiler, minareler, türbeler, hamamlar ve malikâneler gibi yapılar, Altın Orda’nın kent kültürünü ve farklı geleneklerin etkisini yansıtmaktadır. Anadolu Selçuklu mimarisinden etkilenen camiler ve minareler, bölgedeki dini yapıları şekillendirirken türbeler anıtsal mimarinin öne çıkan örneklerini oluşturmaktadır. Hamamlar ve malikâneler ise sivil mimarinin unsurları olarak işlevsellik ve estetiği bir araya getiren özellikleriyle dikkat çekmektedir. Hamamlar, zemin altı inşası, sade dış cepheleri ve zengin iç dekorasyonlarıyla ön plana çıkmış; malikâneler ise sosyal statüyü yansıtan merkezi yapılar ve yardımcı yapılarla Altın Orda’nın düzeninin mekânsal yansımasını sunmuştur. Farklı inşaat gelenekleri ve yenilikçi tasarımların varlığına rağmen Altın Orda genelinde yapıların planlama ilkeleri ortak bir temel üzerine inşa edilmiştir. Bu durum, ayrıntılarda eklektik özellikler barındırsa da bütüncül bir mimari üslubun oluştuğunu göstermektedir. Moğolların şehirlerini inşa ederken fethettikleri halkların yüzyıllara dayanan deneyiminden yararlandıkları ve onları zorunlu iş gücü olarak kullandıkları bilinmektedir. Yeni şehirler, Harezm, Kafkasya, Kırım, İtil ve Rus knezliklerinden getirilen ustaların emeğiyle inşa edilmiştir. Altın Orda’nın farklı bölgelerindeki şehirler, yapı malzemeleri ve mimari teknikler bakımından çeşitlilik göstermiştir. Bozkır bölgelerinde inşaat, Türkistan geleneğine benzer şekilde kerpiç ve pişmiş tuğla kullanılarak yapılmıştır. Dekorasyonda sırlı fayanslar, sır kaplı maiolikler, mozaikler ve oymalı figürlü tuğlalar yaygın olarak tercih edilmiştir. Dinyester havzası, Kırım ve İtil Bulgarları topraklarında ise anıtsal yapılar taş ile tuğlanın birlikte kullanıldığı bir teknikle inşa edilmiş; mimari dekorasyon ise büyük ölçüde taş işçiliğine dayandırılmıştır. Kuzey Kafkasya’da ise karma inşaat teknikleri uygulanmıştır. Genel ölçekte bakıldığında ise Altın Orda şehirleri, İslam’ın etkisiyle Doğu mimarisinin belirgin karakteristiklerini taşımış ve Müslüman ülkelerin mimari geleneklerini yansıtarak kendine özgü bir şehir görünümü oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Altın Orda Devleti
• Şehirleşme
• Dini Mimari
• Anıtsal Mimari
• Sivil Mimari

Kaynakça

1. AKİŞEV, Kemal, BAYPAKOV, Karl, ERZAKOOVİÇ, Lev, Drevniy Otrar, Nauka, Almatı 1972.
2. AKSENOVA, Nadejda, “Arheologiçeskoye İzuçeniye Mavzoleyev Yugo-Vostoçnoy i Yujnoy Çastey Goroda Bolgara”, Gorod Bolgar: Monumentalnoye Stroitelstvo, Arhitektura, Blagoystroystvo, Nauka, Moskova 2001, ss. 206-224.
3. ALİHOVA, Anastasiya, “Mavzoleyi Goroda Mohşi-Narovçata”, Sovetskaya Arheologiya, S. 2, Nauka, Moskova 1976, ss. 226-237.
4. ALİHOVA, Anastasiya, “Postroyki Drevnego Goroda Mohşi”, Sovetskaya Arheologiya, C. IV, Nauka, Moskova 1976, ss. 170-179.
5. ARTAMONOV, Mikhail, “Drevniy Derbent”, Sovetskaya Arheologiya, C. VIII, Nauka, Moskova 1946, ss. 141-143.
6. AYDAROV, Said ve AKSENOVA, Nadejda, Velikiye Bulgarı, Tatarskoye Knijnoye İzdatelstvo, Kazan 1983.
7. AYDAROV, Said, “İssledovaniye I Restavratsiya Pamyatnikov Monumentalnogo Zodçestva Bolgara”, Gorod Bolgar: Monumentalnoye Stroitelstvo, Arhitektura, Blagoystroystvo, Nauka, Moskova 2001, ss. 150-185.
8. BALLOD, Frants, Starıy i Novıy Saray, Stolitsı Zolotoy Ordı, İzdaniye Kombinata İzdatel’stva i Peçati, Kazan 1923.

9. BARBARO, Giosafat, Barbaro i Kontarini o Rossiyi, k İstoriyi İtalyano-Russkih Svyazey v XV Veke, çev. Elena Skrjinskaya, Leningrad 1971.
10. BAŞKİROV, Aleksandr, “Hudojestvennıye Pamyatniki Solhata”, Krım, C. I, S. 3, Gosizdat, Moskova 1927, ss. 110-117.
11. BATTÛTA, Ebû Abdullah Muhammed İbn, İbn Battûta Seyahatnâmesi, çev. Sait Aykut, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2004.
12. BUSYATSKAYA, Nina, “Steklyannıye Izdeliya Gorodov Povoljya”, Srednevekoviye Pamyatniki Povoljya, Nauka, Moskova 1976, ss. 38-72.
13. CARPİNİ, Johann de Plano, Moğol Tarihi ve Seyahatnâme, çev. Ergin Ayan, Derya Kitapevi, Trabzon 2001.
14. EGOROV, Vadim, FEDOROV-DAVIDOV, German, “İssledovaniye Meçeti na Vodyanskom Gorodişçe”, Srednevekoviye Pamyatniki Povoljya, Nauka, Moskova 1976, ss. 108-167.
15. EGOROV, Vadim, İstoriçeskaya Geografi Zolotoy Ordı v XIII-XIV vv, Nauka, Moskova 1985.
16. EGOROV, Vasiliy, “Mavzoleyi Vodyanskogo Gorodişça”, Sovetskaya Arheologiya, C. I, Nauka, Moskova 1980, ss. 74-85.
17. FEDOROV-DAVIDOV, German, Denejnoye Delo Zolotoy Ordı, İzdatelstvo MGU, Moskva 2003.
18. FEDOROV-DAVIDOV, German, Obşestvennıy Stroy Zolotoy Ordı, İzdatelstvo MGU, Moskva 1973.
19. FEDOROV-DAVIDOV, German, Zolotoordınskıye Goroda, İzdavayelstvo MGU, Moskova 1994.
20. HİLLENBRAND, Robert, Islamic Architecture, Columbia University Press, New-York 1994.
21. KALİNİN, Nikolay, SMİRNOV, Aleksandr, “Rekonstruksiya Bulgarskoy Bani XIV Veka”, KSIİMK, C. XIII, Nauka, Moskova 1946, ss. 26-32.
22. KRAMAROVSKİY, Mihail, “Religioznıye Obşinı v İstorii i Kulture Solhata v XIII-XIV Vekah”, Archeologia Abrahamica, Nauka, Moskova 2009, ss. 401-414.
23. KRUPNOV, Evgeniy, “Hristianskiy hram XII veka na Gorodişe Verhniy Culat”, Srednevekoviye pamyatniki Severnoy Osetii, S. 114, MİA, Moskova 1963, ss. 45-67.
24. KUÇKİN, Vladimir, “Goroda Severo-Vostoçnoy Rusi v XIII-XV Vekah”, İstoriya SSSR, S. 2, Nauka, Moskova 1990, ss. 70-105.
25. KUZNETSOV, Vladimir, Elhotovskiye Vorota v XXV Vekah, İzdatelstvo Kavkazskaya Zdravnitsa, Vladikavkaz 2003.
26. MİLORADOVİÇ, Oleg, “Srednevekoviye Meçeti Gorodişça Verhniy Djulat”, MIA, Moskova 1963, ss. 87-106.
27. NEDAŞKOVSKİY, Leonid, “İtogi i Zadachi Izuçeniya Ukeka i Yego Okrugi”, Zolotoordınskomu Gorodu Ukek 7,5 stoletiy. Materialı Nauçno-Praktiçeskoy Konferentsii, Saratov 2003, ss. 3-8.
28. NEVOSTRUEV, Konstantin, “O Gorodişah Drevnego Voljsko-Bulgarskogo i Kazanskogo Hanstv”, Trudı I Arheologiçeskogo seyzda, Moskova 1871, ss. 102-113.
29. NOSKOVA, Lidiya, “Mozaiki i Mayoliki Srednevekovıh Gorodov Povoljya”, Srednevekoviye Pamyatniki Povoljya, Nauka, Moskova 1976, ss. 7-37.
30. PALLAS, Petr Simon, Puteşestviye po Raznım Provintsiyam Rossiyskogo Gosudarstva, İmperatorskaya Akademiya Nauk, Sankt-Peterburg 1773-1788.
31. PETERSEN, Andrew, Dictionary of Islamic Architecture, Routledge, New York 1996.
32. POLO, Marco, Dünyanın Hikaye Edilişi-Harikalar Kitabı, çev. Işık Ergüden, İthaki Yayınları, İstanbul 2003.
33. RUBRUK, William, Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255, çev. Ergin Ayan, Ayışığı Kitapları, İstanbul 2001.
34. RUDAKOV, Vladimir, “Raskopkı Ostatkov Mınareta na Selitrennom Gorodişçe”, Arheologiya Nijnyego Povoljya Na Rubeje Tısyacheletiy. Materialı Vserossiyskoy Nauçno-Praktiçeskoy Konferentsii, Astrahan: İzdatel’stvo Astrahanskogo Pedagogicheskogo Universiteta, 2001, ss. 60-69.
35. SEMENOV, Leonid, Tatartupskiy minaret, Gosudarstvennoye İzdaniye, Dzaudjikau 1947.
36. SİNGATULLİNA, Al’fira, Djuçidskie monetı, İzdatelstvo Zaman, Kazan 2003.
37. STİERLİN, Henri, Turkey from the Selçuks to the Ottomans, Taschen, Köln 1998.
38. SVİNİN, Pavel, “Razvalinı goroda Bulgar”, Oteçestvennıye zapiski, Nauka, Moskva 1824, ss. 48-69.
39. ŞARİFULLİN, Rafail, “Banı Bolgara i İh Izuçeniye”, Gorod Bolgar: Monumentalnoye Stroitelstvo, Arhitektura, Blagoystroystvo, Nauka, Moskova 2001, ss. 217-260.
40. ŞMİT, Aleksandr, Arhitekturniye çertejı razvâlin drevnih Bulgar, Nauka, Moskova 1832.
41. ŞPİLEVSKİY, Stepan, Drevniye goroda i drugiye bulgaro-tatarskiye pamyatniki v Kazanskoy gubernii, Kazan Üniversitesi, Kazan 1877.
42. TİZENGAUZEN, Vasiliy, Sbornik Materialov Otnosyaşihsya k İstoriyi Zolotoy Ordı, C. 1, İmperatorskaya Akademiya Nauk, Sankt-Peterburg 1884.
43. TİZENGAUZEN, Vasiliy, Sbornik Materialov, Otnosyaşihsya k İstorii Zolotoi Ordı, C. 2, Akademiya Nauk SSSR, Moskova 1941.
44. ÜNSAL, Behçet, Turkish Islamik Architecture. Seldjuk to Ottoman, Academy Editions, New York 1973.
45. ZASİPKİN, Boris, “Pamyatniki Arhitekturi Krımskikh Tatar”, Krım. Jurnal Obşestvenno-Nauçnıy i Ekskursionnıy, Gosizdat, Moskova 1927, ss. 113-168.
46. ZİLİVİNSKAYA, Emma, “Banı Nijnego Povoljya”, Sokrovişça Sarmatskih Vojdey i Drevniye Goroda Povoljya, Nauka, Moskova 1989, ss. 249-280.
47. ZİLİVİNSKAYA, Emma, “Raskopkı Bogatogo Usadebnogo Doma Na Krasnom Holme Selitrennogo Gorodişça”, Povoljye V Srednie Veka. Tezisi Dokladov Vserossiyskoy Nauçnoy Konferentsii, Posvyaşçennoy 70-Letiyu So Dnya Rojdeniya G.A. Fedorova-Davıdova, İzdatel’tsvo NGPU, Nijniy Novgorod 2001, ss. 67-69.
48. ZİLİVİNSKAYA, Emma, Arhitektura Zolotoi Ordy. Grajdanskoye Zodchestvo, C. 2, Oteçestvo, Kazan 2014.
49. ZİLİVİNSKAYA, Emma, Arhitektura Zolotoi Ordy. Kul’tovoe Zodchestvo, C. 1, Oteçestvo, Kazan 2014.
50. KALAN, Ekrem, “Altın Orda’nın Ticari-Ekonomik İlişkileri ve Kent Kültürü (Yeni Saray ve Saray el-Cedid Örneğiyle)”, çev. Meltem Akıncı, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, III/II, 2020, ss. 469-473.