CODEX CUMANICUS'TAKİ "TOVULGA" SÖZCÜĞÜNÜN MADDÎ KÜLTÜR TARİHİ BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ

Military cultural history studies of Turkic peoples are emerging as a subfield within the scope of Turkic historical research. In this context, recent archaeological studies and research on historical texts have made significant contributions to military cultural history studies. However, it is observed that researchers who focus on written sources struggle to define past military terms in detail and often settle for general explanations and equivalents without providing the specific characteristics of the relevant elements. Undoubtedly, this situation is a natural consequence of the absence of illustrations related to these terms in written sources. Our study proposes the use of archaeological findings to address this issue and aims to provide a detailed definition of the term “tovulga” found in the Codex Cumanicus. The Codex Cumanicus is an exceptionally important source, not only as a multilingual work but also as a compilation of the vocabulary related to the material and spiritual culture of the Cuman-Kipchak communities, known for their military prowess, in the 14th century. In this work, terms related to various aspects of the Cuman-Kipchaks’ daily life, including military equipment, belief systems, and names of plants and animals, can be found. However, as is the case with many sources from that period, the Codex Cumanicus also lacks any illustrations or detailed descriptions of the material culture elements mentioned. In this context, our article aims to explain the physical characteristics, distinctive features, and design differences of the Cuman-Kipchak tovulga (helmet) by evaluating helmets obtained from the Chungul Kurgan, Tagancha Kurgan, and Kurgan No. 5 in Tabarovka, which are dated to the period when the Codex Cumanicus was written and are associated with the Cuman-Kipchaks.

Türk askerî kültür tarihi araştırmaları, Türk tarih araştırmaları kapsamında gelişmekte olan bir alt alan hüviyetindedir. Bu kapsamda son yıllarda yapılan arkeolojik çalışmalar ve tarihî metinlere yönelik araştırmalar, askerî kültür tarihi araştırmalarına önemli katkılar sunmaktadır. Ancak yazılı kaynaklara odaklı çalışan araştırmacıların geçmişe ait askerî terimleri ayrıntılı olarak tanımlamakta zorlandıkları, ilgili unsurun özelliklerini vermeden genel açıklama ve karşılıklarla yetindikleri görülmektedir. Kuşkusuz bu durum, yazılı kaynaklarda ilgili terimlere ilişkin çizimlerin yer almamasının doğal bir sonucudur. Çalışmamız bu sorunun çözümü için arkeolojik buluntuların kullanılmasını önermekte ve bu bağlamda Codex Cumanicus’da yer alan “tovulga” sözcüğünün ayrıntılı bir tanımının yapılması amacını taşımaktadır. Zira Codex Cumanicus, çok dilli bir eser hüviyeti taşımasının yanında askerî yetkinlikleriyle tanınan Kuman-Kıpçak topluluklarının 14. yüzyıldaki maddî ve manevî kültürüne dair söz varlığının derlendiği oldukça önemli bir kaynaktır. Eserde, Kuman-Kıpçakların günlük hayatına dair çeşitli unsurların dışında askerî teçhizat, inanç dünyası, bitki ve hayvan adları gibi çeşitli alanlarda terimlere rastlanmaktadır. Ancak döneme dair pek çok kaynakta olduğu gibi Codex Cumanicus’ta da bahsi geçen maddî kültür unsurlarına dair herhangi bir çizim yahut ayrıntılı tasvir bulunmamaktadır. Makalemiz bu bağlamda Codex Cumanicus’un yazıldığı döneme tarihlenen ve Kuman-Kıpçaklarla ilişkilendirilen Çungul Kurganı, Tagança Kurganı ve Tabarovka’daki 5 numaralı kurgandan elde edilen miğferleri değerlendirerek Kuman-Kıpçak tovulgasının (miğferinin) fizikî özelliklerini, karakteristik unsurlarını ve tasarımsal farklılıklarını açıklamayı hedeflemektedir.