Traces Of Women's Aesthetıcs In Ottoman Perıod Inscrıptıons And Decoratıons

Öz

It examines the social roles of women during the Ottoman Empire from a historical perspective, examining a wide range from women's positions within the family to their roles in the public sphere. It reveals that Ottoman women were not limited to domestic roles; they also assumed active roles in economic, legal and cultural areas. Inscription and ornamentation arts, which are important branches of Ottoman-Turkish art, played a central role in both the transmission of information and the production of visual richness by synthesizing the concepts of writing and decoration. In particular, the unity of inscription and ornamentation served as both an aesthetic and ideological tool in the identification of structures such as mosques, tombs, madrasahs and fountains. Ornamentation (ornament) in Ottoman art is the expression of an aesthetic understanding that not only creates visual richness, but also is decisive in terms of belief, symbolism and identity construction. This study aims to examine the technical, symbolic and stylistic features of this art form by examining the ornamentation practices in selected architectural structures from the Ottoman period. Through the examples examined, the integrity established by Ottoman ornamentation with architecture, its periodic variations and the variety of materials and techniques used are revealed. The contribution of women to artistic and cultural production processes in Ottoman society is a phenomenon that has long been rendered invisible. However, recent historical and artistic studies reveal that women played active roles in many areas, especially in architectural ornamentation (ornament) and inscription (inscription). This study examines the role played by Ottoman women in art production, how they kept their names alive in inscriptions, especially by building charitable institutions or making donations to them, and how they contributed to the art of ornamentation on a material and aesthetic level. The place of female sultans, valide sultans, members of the dynasty and charitable women outside the palace in these branches of art is examined in the light of selected cases and literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Arts
• Ottoman women
• patronage
• the art of inscription and ornamentation

OSMANLI DÖNEMİ KİTABE VE TEZYİNATLARINDA KADIN ESTETİĞİ İZLERİ

Öz

Osmanlı İmparatorluğu döneminde kadının toplumsal rollerini tarihsel bir perspektif içerisinde ele alarak, kadınların aile içi konumlarından kamu alanındaki rollerine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi incelemektedir. Osmanlı kadınının sadece ev içi rollerle sınırlı olmadığı; ekonomik, hukuki ve kültürel alanlarda da aktif roller üstlendiği ortaya konulmaktadır. Osmanlı-Türk sanatının önemli kollarından olan kitâbe ve tezyînât sanatları, yazı ve süsleme kavramlarını sentezleyerek hem bilgi iletimi hem de görsel zenginlik üretiminde merkezi rol oynamıştır. Özellikle camiler, türbeler, medreseler ve çeşmeler gibi yapıların kimlik kazanmasında kitâbe ve tezyînât birlikteliği hem estetik hem ideolojik bir araç işlevi görmüştür. Osmanlı sanatında tezyînât (süsleme), yalnızca görsel zenginlik yaratmakla kalmayan; aynı zamanda inanç, sembolizm ve kimlik inşası açısından belirleyici olan bir estetik anlayışın dışavurumudur. Bu çalışma, Osmanlı dönemine ait seçilmiş mimari yapılardaki tezyînât uygulamalarını inceleyerek bu sanat dalının teknik, sembolik ve üslup özelliklerini ele almayı amaçlamaktadır. İncelenen örnekler üzerinden, Osmanlı tezyînâtının mimariyle kurduğu bütünlük, dönemsel farklılaşmaları ve kullanılan malzeme-teknik çeşitliliği ortaya konulmaktadır. Osmanlı toplumunda kadının sanatsal ve kültürel üretim süreçlerine katkısı, uzun süre görünmez kılınmış bir olgudur. Ancak son dönem tarihsel ve sanatsal incelemeler, kadınların özellikle mimari süsleme (tezyînât) ve yazı (kitâbe) sanatı başta olmak üzere birçok alanda aktif roller üstlendiğini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Osmanlı kadınlarının sanat üretiminde nasıl bir rol oynadığını, özellikle hayır kurumları inşa ettirerek veya onlara bağış yaparak kitâbelerde isimlerini nasıl yaşattıklarını ve tezyînât sanatına maddi ve estetik düzeyde nasıl katkı sunduklarını ele almaktadır. Kadın sultanlar, valide sultanlar, hanedan mensupları ve saray dışı hayırsever kadınların bu sanat dallarındaki yeri, seçilmiş örnekler üzerinden literatür ışığında incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları
• Osmanlı Kadınları
• Banilik
• Kitabe ve tezyinat sanatı

Kaynakça

1. AKÇIL, Nesrin, “Edirne Eski Camii”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.42, İstanbul 2012, ss. 97-98.
2. ARSLAN, Aslı S. “Erken Dönem Osmanlı Sanatında Latin Etkileri”, Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, S. 6/2, München 2014, ss. 131-155.
3. ASLANAPA, Oktay, Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1993.
4. ATASOY, Nurhan, RABY, Julian, Iznik: The Pottery of Ottoman Turkey, Alexandria Press, London 1989.
5. AYDUSLU, Nevin, “Selçuklu ve Beylikler Döneminde Kakma Çiniler ve Günümüz Sanatından Birkaç Örnek”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, S. 29, Erzurum 2013, ss. 17-33.
6. AYNUR, Hatice, KARATEKE, Hakan T., III. Ahmed Devri İstanbul Çeşmeleri (1703-1730), İ.B.B. Yayınları, İstanbul 1995.
7. BATUR, Muzaffer, Rüstem Paşa Camii Çinileri, Yeni Tarih Dünyası, S. 2/15, 1954, ss. 611-614.
8. BERK, Süleyman, “Hattat Mustafa Halim Özyazıcı ve Tuttuğu Talebe Kayıt Defterleri”, Yalova Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, S. 1/1, Yalova 2015, ss. 5-50.

9. BLESSING, Patricia, “Women Patrons in Medieval Anatolia and A Discussion of Māhbarī Khātūn’s Mosque Complex in Kayseri”, Belleten, S. 78/282, 2014, ss. 475-526.
10. BOZ, Cem, “Saltanat Nâibi Eminüddîn Mîkâîl’in Hayatı ve Türkiye Selçuklu Devleti Tarihi’ndeki Yeri”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2013.
11. CEZAR, Mustafa, Osmanlı Dönemi İstanbul Mimarisinde Seçkin Örnekler, Akbank Kültür ve Sanat Yayınları, İstanbul 1987.
12. CORA, N. Hülya İpek, “Mihrî Hatun: Performance, Gender Bending, And Subversion in Ottoman İntellectual History”, Journal of Middle East Women's Studies, S. 15/3, 2019, ss. 395-397.
13. ÇAĞLAR, Kemal, “Tezyinat”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.41, İstanbul 2012, ss. 79-83.
14. ÇOBANOĞLU, Ahmet Vefa, “Yenicami Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.43, İstanbul 2013, ss. 439-442.
15. ÇOBANOĞLU, Ahmet Vefa, “Laleli Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 27, Ankara 2003, ss. 86-89.
16. DEMİR, Necati, “Türkiye’de Bulunan Grek Harfli Türkçe Kitabeler ve Karaman Türklerinin Dili”, Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, S. 2/1, München 2010, ss. 3-23.
17. DEMİR, Seçil Sever, “Metropolitan Sanat Müzesi Örneğinde Türk Hat Sanatında Şeyh Hamdullah Ekolü”, Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, S. 16/43, 2023, ss. 1203-1223.
18. DEMİRDAĞ, A. Refika, “Şair Nigâr Hanım’ın Eserlerinde Geleneksel Eğitim Anlayışı: ‘Anne’ Dili ve Eleştirisi”, International Journal of Languages’ Education, S. 1/1, Mannheim 2015, ss. 84-90.
19. DERMAN, M. Uğur, Letters in Gold: Ottoman Calligraphy from the Sakıp Sabancı Collection, The Metropolitan Museum of Art, İstanbul 2005.
20. DİNGEÇ, Emine, “Osmanlı Toplumunda Kadınların Üretime Katkıları”, History Studies, S. 2/1, 2010, s. 10.
21. EROĞLU, Süreyya, B. GÜLEÇ, Hayal, “Victoria and Albert Müzesi Deposunda Bulunan Yeşil Cami ve Yeşil Türbe’nin Çinileri ile Leon Parvillée İlişkisi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 9/47, 2016, s. 333.
22. FAROQHİ, Suraiya, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, çev. Gül Çağalı Güven, Özgür Türesay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2003.
23. GAWRYCH, W. George, “Şemseddin Sami, Women, and Social Conscience in The Late Ottoman Empire”, Middle Eastern Studies, S. 46/1, London 2010, ss. 97-115.
24. GEMİCİ, Nurettin, “Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Kadın Algısı”, İslami İlimler Dergisi, S. 18/2, 2023, ss. 5-40.
25. GERBER, Haim, The Social Origins of the Modern Middle East, Lynne Rienner Publishers, Boulder 1980.
26. GOODWIN, Godfrey, Osmanlı Mimarlığı Tarihi, çev. Müfit Günay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2012.
27. GÜDEK, Meral, “Modernleşme Döneminde Osmanlı’da Çocuk Eğitimi ve Literatürü”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2012.
28. İNALCIK, Halil, Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet, Eren Yayıncılık, İstanbul 2000.
29. İstanbul Yeni Cami ve Hünkâr Kasrı, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, İstanbul 1979.
30. KARAKUŞ, Rahmi, KIZILTOPRAK, Süleyman, vd., “İstanbul Tarihi Çeşmeler Külliyatı”, Ed. Necdet Ertuğ, C.1, Forart Basımevi, İstanbul 2006.
31. KARAKUŞ, Rahmi, KIZILTOPRAK, Süleyman, vd., “İstanbul Tarihi Çeşmeler Külliyatı”, Ed. Necdet Ertuğ, C.3, Forart Basımevi, İstanbul 2006.
32. KARATAŞ, Ahmet, “‘Âlim’den ‘Aydın’a Geçiş Sürecine Bir Örnek: ‘Hattat’ Abdülkadir Saynaç Efendi ve ‘Yazı Ustası’ Oğlu Sait ya da Bey’”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 44, İstanbul 2014, ss. 123-181.
33. KARTAL, Şehri, “Haseki Hürrem Sultan Yapıları”, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2012.
34. KEPEZKAYA, Hümeyra, YAMAN, Bahattin, “Osmanlı Dönemi'nde Valide Sultanların Su Mimarisine Katkıları: Çeşmeler”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, S. 11/5, 2024, ss. 3060-3090.
35. KÖROĞLU, Yasin F., “Pertevniyal Valide Sultan Çeşmesi (Karagümrük)”, [https://kulturenvanteri.com/yer/pertevniyal-valide-sultan-cesmesi-karagumruk/img_3774-min](https://kulturenvanteri.com/yer/pertevniyal-valide-sultan-cesmesi-karagumruk/img_3774-min), 20.09.2025, sa. 20:15.
36. KÖROĞLU, Yasin F., “Sineperver Valide Sultan Çeşmesi, Fatih”, [https://kulturenvanteri.com/yer/sineperver-valide-sultan-cesmesi-fatih/#16.66/41.023204/28.941793](https://kulturenvanteri.com/yer/sineperver-valide-sultan-cesmesi-fatih/#16.66/41.023204/28.941793), 20.09.2025, sa. 23:46.
37. KÖSE, Nilay, “Osmanlı'dan Günümüze İntikal Eden Üsküdar Hanım Çeşmeleri”, Üsküdar Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, S. 6/1, 2020, ss. 45-60.
38. KUBAN, Doğan, Osmanlı Mimarisi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2010.
39. MORKOÇ, E. Yasemin, “He Ottoman Female Poets That Differ From Divan Literature With Their Voice And With Their Distinctive Expressions”, Journal of New Results in Science, S. 14, 2017, ss. 3456-3471.
40. NECİPOĞLU, Gülru, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Princeton University Press, London 2005.
41. ORMAN, İsmail, “Şehzade Külliyesi”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, C.38, İstanbul 2010, ss. 483-485.
42. ÖNEY, Gönül, İslam Sanatında Türkler, 1. Baskı, Yeni Zamanlar Yayınları, İstanbul 1976.
43. ÖZKURT, Kemal, TÜFEKÇİOĞLU, Abdülhamit, “Türk-İslam Sanatında Kitabeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, S. 14/28, 2009, ss. 275-296.
44. ÖZEL, Sibel, “Dolmabahçe Bezmiâlem Valide Sultan Camisi”, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010.
45. PARLAK, Sevgi, “Mihrişah Vâlide Sultan Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.30, İstanbul 2020, ss. 42-44.
46. PEIRCE, Leslie P., The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, Oxford 2016.
47. PIERCE, Leslie P., Harem-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar, Islık Yayınları, İzmir 2022.
48. RAMAZANOĞLU, Gözde, Mimar Sinan'da Tezyinat Anlayışı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1995.
49. RUGGLES, D. Fairchild, “Agency and patronage of Muslim women”, Journal of Women's History, S. 22/1, 2010, ss. 203-211.
50. SAKAOĞLU, Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları, Oğlak Yayıncılık, İstanbul 2008.
51. SAMSAKÇI, M., KARAVELİOĞLU, M. A., Kitabelerin Kitabı Fatih Fatih İlçesi Türk-İslâm Devri Kitabeler Envanteri, Fatih Belediye Başkanlığı, İstanbul 2016.
52. SANCAR, Aslı, Osmanlı Kadını Efsane ve Gerçek, Kaynak Yayınları, İzmir 2009.
53. SERİN, Muhittin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, Kubbealtı Yayınları, İstanbul 2010.
54. SEZER, Bilal, “Yahya Sofî’nin İstanbul Fatih Camii Pencere Alınlıklarındaki Fatiha Sûresi”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 3/1, 2004, ss. 193-198.
55. ŞAŞMAZ, Erol, “Pertevniyal Valide Sultan Çeşmesi”, [https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3263](https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3263), 20.09.2025, sa. 18:14.
56. ŞİMŞEK, Selma, KAYNAR, Hülya, “Sivas’taki Tarihi Eserlerde Mermer Kullanımı”, Art-e Sanat Dergisi, S. 4/8, Isparta 2011, ss. 1-15.
57. TUCKER, E. Judith, In the House of the Law: Gender and Islamic Law in Ottoman Syria and Palestine, University of California Press, Berkeley 1998.
58. TUNÇAY, Hüseyin, YAVUZ, Ercan, Merhametin Eli: Valide Sultanlar, 1. Baskı, Tunçay Yayıncılık, Ankara 2023.
59. Sineperver Valide Sultan Çeşmesi (Fatih), [https://tr.wikipedia.org/wiki/Sineperver_Valide_Sultan_Çeşmesi_(Fatih)](https://tr.wikipedia.org/wiki/Sineperver_Valide_Sultan_Çeşmesi_%28Fatih%29), 30.05.2025, sa. 23:30.
60. WASTI, S. Tanvir, “Nigâr Hanım-An Ottoman Turkish Poetess”, Middle Eastern Studies, S. 59/1, 2022, ss. 22-34.
61. YAĞMUR K., Sibel, “Women’s Rights, Education and The Appearance of Women in The Field of Literature During The Tanzimat and Second Constitutional Period of Ottoman Empire”, International Journal of Arts, Humanities & Social Science, S. 4/3, 2023, ss. 54-62.
62. YAVUZ, Esra, DURMAZ, Hasibe, ARSLAN, Murat, İstanbul’un Çeşme ve Sebil Kitabeleri (Günümüz Türkçesi ile Birlikte), Menekşe Kitap, İstanbul 2021.
63. YILMAZ, Ömer F., Mahpeyker Kösem Sultan'ın Haremeyn-i Şerifeyn Vakfiyesi, Çamlıca Basın Yayın, İstanbul 2005.
64. Zeynep Sultan Çeşmesi, Gülhane, [https://kulturenvanteri.com/yer/?p=5977](https://kulturenvanteri.com/yer/?p=5977)., 20.09.2025, sa. 21:30.
65. ZILFI, C. Madeline, Women in the Ottoman Empire: Middle Eastern Women in the Early Modern Era, Leiden-New York-Köln 1997.