“TEGİN” UNVANLI BATI TÜRKİSTAN YÖNETİCİLERİ HANGİ SOYDAN İDİLER?
Öz
Çaç (Taşkent) Teginleri (c’cynk tk’yn) sikkelerinde görülen biçimindeki damgaya dayanarak bu sülaleyi Köktürk Kağanlığı (552-744), özellikle, Aşina hanedanı ile ilişkilendirebiliriz. Bilindiği gibi, bu dönemde “Tegin” ünvanı Köktürk Kağanlığı’nın ünvanlar sistemine dahildi ve onu Kağanlığın yönetici hanedanı olan Aşina sülalesi temsilcileri kullanmaktaydılar. Çin yazılı kaynaklarına göre, Çaç bölgesi Batı Köktürk Kağanlığı (568-740) egemenliği altındayken Tian-chih Te-le (Tegin) bölgenin yerel hanedanı temsilcisini öldürerek buranın yöneticisine dönüşmüş ve ÇaÇ hükümdarı sıfatıyla Çin’deki Sui sülalesine elçi göndermiştir.
İslam öncesi Orta Asya’daki yönetici hanedanların damgaları arasındaki benzerlik onların menşece aynı boydan veya akraba boylardan olduğunu tespit etmektedir. Nitekim, 6. yüzyılıl son çeyreği – 7. yüzyılın ilk çeyreğinde Çaç bölgesinde darbolunan Batı Köktürk Kağanlığı sikkelerinde biçimindeki damga ve żpγw (Jabgu) veya twrk-x’γ’n (Türk-Kağan) ünvanları bulunmaktadır. 7. yüzyılda Fergane’de darbolunan sikkelerde de biçimindeki damga ve Eski Türk yazısında k(a)n(ï)m q(a)ğ(a)n “Hükümdarım Kağan” tabiri yer almaktadır. T’ang-shu yıllığına göre, Bo-han-na (Ferghana) hükümdarı Batı Köktürk Mo-he-du (Bakhadur) kağan tarafından öldürülünce bölgenin yönetimi Aşina sülalesinden olan bir yöneticinin eline geçmiştir Çaç ve Fergane sikkelerindeki damga benzerliği büyük ihtimalle her iki bölge yönetici hanedanının aynı soydan gelmesinden ileri gelmektedir.
Buna benzer bir durum Toharistan’la ilişkilidir ki, 7.-8. yüzyıllarda darbolunan sikkelerin çeşitlerinden birinde biçimindeki damga görülmektedir. Çin kaynaklarına göre, bu dönemde Tu-ho-lo (Toharistan)’da soyu Batı Köktürk Kağanlığı’na ulaşan ve “Yabgu” ünvanına sahip bir yönetici sülale bulunmaktaydı.
Köktürk Kağanlığı’nın zaferlerinden sonra bölgede Türk asıllı sülalalerin ortaya çıkmasıyla Toharistan ve Kabul vadisinde Eftalitler (Ak-Hunlar), Sasanlılar çatışması yüz gösterdiği anlaşılmakta, bu durum Kabul’da Köktürk hakimiyeti sağlandığı Erken Orta Çağlara ait yazılı kaynaklarıyla kendi tespitini bulmaktadır. Dünya tarihçiliğinde Tegin-Şahlar sülalesi (640-843) olarak adlandırılan bu hanedanın kurulduğu tarih 661 yılına değil, 640 yılına denk geldiği, etnik yönden de Aşina sülalesine mensup olduğu aydınlık kazanmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Abstract
The tamga on the coins of Chach (Tashkent)’s Tegins (c’cynk tk’yn), can be associated with the Turkic Qaghanate (552-744), in particular, with the Ashina dynasty. As is well known, in that period the title of Tegin was part of the titular system of the Turkic Qaghanate and was used by the princess of the Ashina, the Qaghanate’s ruling dynasty. The fact that Chinese writing sources of that period mention a ruler with title of Te-le (Tegin), e.g. Tien-chi in Chach wich part of the Western Turkic Qaghanate (568-740), as well as that above-said ruler killed a local lord, saized the latter’s throne and later sent an embassy to the Sui dynasty China.
The similarity between tamgas also indicates that in pre-Islamic Central Asia ruling dynasties could originated from one tribe or kindred groups. So, in the late 6th – first quarter of the 7th centuries there were coins in Chach with the tamga and a legend containing the Turkic Qaghanate-specific title as of żpγw (Jabgu) or twrk-x’γ’n (Turk-Qaghan). İn the 7th century in Ferghana some coins had the tamga and the ancient runic inscription k(a)n(ï)m q(a)ğ(a)n “My ruler the Qaghan”. According to T’ang-shu in the 630s the ruler of an area named Bo-khan-na (Ferghana) was killed by Mo-he-du (Bakhadur) qaghan of the Western Turkic Qaghanate, after which the throne was captured by a prince from Ashina dynasty.
This means that similarity between the tamgas on the coins of Chach and Ferghana was, probably, based on the domination of the same ruling dynasty in these regions.
A similar situation could be observed in Tokharistan, where the similar tamga could be found seen on one of the coin types in the 7th-8th centuries. According to Chinese sources, in that period Tu-ho-lo (Tokharistan) was ruled by a dynasty which had the title of “Yabgu” and originated from Western Turkic Qaghanate.
The establishment of the rule of Turkic dynasties after victory of the Turkic Qaghanate in collide the interests between the Ephtalites, the Sasanids on the Tokharistan and Kabul valley Turks in the early Middle ages on the based written facts. Clarification of some of the problematic issues in world history of the Tegin-Shahs dynasty (640-843), including the date of their establishment (not in 661, but in 640), ethnicity directly related to the Ashina dynasty.
Keywords
