Mimarlık ve Sinema Arakesitinde: Metropolis ve Megalopolis Filmlerinin Ütopik ve Distopik Mekanları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Ütopya, insanlık tarihi boyunca, var olan düzene eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşmanın ve ona alternatif olabilecek toplumsal ya da mekânsal bir model ortaya koymanın aracı olmuştur. Bu yaklaşım, mimarlık alanında kimi zaman fiziksel mekânların, kimi zaman ise fiziksel olmayan düşünsel bir üretim ortamının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Mimarlık gibi, sinema da mekân üzerine düşünen bir alan olarak birçok ütopik mekan üretimi gerçekleştirmiştir. Sinemada üretilen ütopyalar, mimarlığın tasarım dilini ve mekânın üretim süreçlerini etkilerken mimarlık da kendi ütopyacı yaklaşımını sinemanın oluşturduğu görsel dünyanın etkisiyle yeniden biçimlendirmiştir. Mimarlık ve sinema arasındaki etkileşimli ilişki, ütopyanın yalnızca tamamlanmış ve ideal bir model değil sürekli olarak yeniden üretilen, tartışmaya açık ve değişebilir bir vizyon olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir. Aksi taktirde, her iki disiplinde de ütopya kaçınılmaz bir biçimde distopya haline gelir. Bu nedenle, makalede, ütopik bir bakış açısıyla kurgulanan toplumsal, kentsel ve mekânsal düzenlemelerin zamanla içerisinde katı, baskıcı, ayrıştırıcı ve yabancılaştırıcı sistemlere dönüşme potansiyeline dikkat çekilmektedir. Bunun nedeni, ütopyanın bireysel özelliklere, ihtiyaçlara ve beklentilere, kısacası değişime kapalı bir toplum ve mekân modeli oluşturmasıdır. Makale, ütopyanın distopyaya dönüşme sürecini Fritz Lang’ın Metropolis (1927) filmi ile Francis Ford Coppola’nın Megalopolis (2024) filmini karşılaştırarak ele almaktadır. Aralarında 100 yıla yakın bir zaman farkı olsa da Megalopolis, sinema ve mimarlık tarihinde önemli bir yeri olan Metropolis’te olduğu gibi, kent mekânında ve toplumsal sınıflar arasında yaşanan ayrışma ve çatışmanın görselleştirildiği bir filmdir. Bu filmlerde üst sınıfların yaşadığı geniş, ferah ve gösterişli alanlar ile alt sınıfların yaşadığı sıkışık, karanlık ve klostrofobik mekânlar arasındaki ayrışma, ütopya ve distopya arasında kurulan karşıtlık ilişkisini göstermektedir. Ancak makalede, bugüne kadar ütopya ve distopya üzerine yapılmış olan çalışmalardan farklı olarak, iki kavram arasındaki ütopyanın distopyaya dönüşme potansiyelini ortaya koyan karşılıklı ilişkiye odaklanılmaktadır. Böylelikle makale, mimarlık ve sinema arasındaki disiplinlerarası ilişkiler bağlamında, ütopya ve distopyaya yönelik yeni bir bakış açısı ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ütopya
• Distopya
• Mekan
• Metropolis
• Megalopolis

At the Intersection of Architecture and Cinema: An Examination of the Utopian and Dystopian Spaces in Metropolis and Megalopolis Films

Öz

Throughout history, the concept of utopia has provided an alternative perspective on existing social and spatial models. Utopia has given rise to both physical spaces in architecture and non-physical, conceptual environments. Like architecture, cinema has produced utopian spaces. Utopias produced in cinema influence architectural designs and space production, and architecture has reshaped its own utopian approach under cinema's visual influence. This interactive relationship demonstrates that utopia should be approached not only as an ideal, completed model but also as an uncompleted vision. Otherwise, there is a risk of utopia turning into dystopia. The article highlights the potential for utopian models to transform into rigid, hierarchical, and alienating systems. This occurs because utopia creates a social and spatial model that disregards individual characteristics, needs, and expectations. The article examines this concept by comparing the narrative spaces of Fritz Lang's 1927 film Metropolis and Francis Ford Coppola's 2024 film Megalopolis. It employs the comparative analysis method within the categories of city, materials, social and spatial patterns, and technology to demonstrate how the boundaries between utopian and dystopian spaces in these films are becoming increasingly blurred. The article compares the films by pointing out the similarities and continuities of their urban spaces. The films' narratives lay the groundwork for visualizing utopian and dystopian spatial atmospheres. Unlike previous studies, this article focuses on the reciprocal relationship between utopia and dystopia, revealing utopia's potential to transform into dystopia. In the context of the interdisciplinary relationship between architecture and cinema, it offers a new perspective, examining the similarities and continuities in the design of utopian and dystopian spaces rather than their differences and discontinuities.

Anahtar Kelimeler

• Utopia
• Dystopia
• Space
• Metropolis
• Megalopolis

Kaynakça

1. [1] Levitas, R. (2013). Utopia as method: The imaginary reconstitution of society. Palgrave Macmillan.
2. [2] Harvey, D. (2000). Spaces of hope. University of California Press.
3. [3] Jameson, F. (2005). Archaeologies of the future: The desire called utopia and other science fictions. Verso.
4. [4] Ledent, G. (2022). The double role of architecture: The critical and therapeutic potency of unbuilt utopias. Utopian Studies, 33(2), 317–340.
5. [5] Picon, A. (2017). Notes on utopia, the city, and architecture. Grey Room, 68, 94–105.
6. [6] Foucault, M. (1986). Of other spaces: Utopias and heterotopias. Diacritics, 16(1), 22–27.
7. [7] Fishman, R. (2016). Urban utopias in the twentieth century: Ebenezer Howard, Frank Lloyd Wright, and Le Corbusier. MIT Press.
8. [8] Arkitektüel. (2026, February 15). Ville Radieuse. https://www.arkitektuel.com/ville-radieuse/

9. [9] Le Corbusier. (1935). La Ville radieuse: Éléments d’une doctrine d’urbanisme pour l’équipement de la civilisation machiniste. Éditions de l’Architecture d’Aujourd’hui.
10. [10] Sadler, S. (2005). Archigram: Architecture without architecture. MIT Press.
11. [11] Arkitektüel. (2026, February 15). Archigram #3: Plug-in City. https://www.arkitektuel.com/plug-in-city/
12. [12] Tafuri, M. (1976). Architecture and utopia: Design and capitalist development. MIT Press.
13. [13] Akbulut, F. S. (2020). Tekno-muhafazakar ütopyalardatemsil mekanları: Türkiye örneği. Arredamento Mimarlık, 11-12, 105-111.
14. [14] Picon, A. (2013). Learning from utopia: Contemporary architecture and the quest for political and social relevance. Journal of Architectural Education, 67(1), 17–23.
15. [15] Carstens, B., & Grewe, R. (2023). The Line Saudi Arabia: Visionary or absurd urban design? Tomorrow Journal, 1(1), 22–26.
16. [16] Shatkin, G. (2023). Neom and the paradox of futuristic urbanism. Journal of Urban Design, 28(2), 139–157.
17. [17] Ikiz, S. U. (2024, April 13). Saudi Arabia scaled down plans for NEOM The Line. Parametric Architecture. https://parametric-architecture.com/saudi-arabia-scaled-down-plans-for-neom-the-line
18. [18] Dulgeroglu Yuksel, F. Y. (2022). Lost informal housing in Istanbul: Globalization at the expense of urban culture (1st ed.). Routledge.
19. [19] Baba, E. C. (2022). İdeal kent arayışında mimari ütopyalar. Yem Yayınları.
20. [20] Sargisson, L. (2012). Fool’s gold? Utopianism in the twenty-first century. Palgrave Macmillan.
21. [21] Mumford, E. (2000). The CIAM discourse on urbanism, 1928–1960. MIT Press.
22. [22] Isaac, R. K. (2015). Every utopia turns into dystopia. Tourism Management, 51, 329–330.
23. [23] Vidler, A. (1992). The architectural uncanny: Essays in the modern unhomely. MIT Press.
24. [24] Deleuze, G. (1983). Cinema 1: The movement-image. University of Minnesota Press.
25. [25] Deleuze, G. (1985). Cinema 2: The time-image. University of Minnesota Press.
26. [26] Roloff, B., & Seeßlen, G. (1995). Ütopik sinema: Bilimkurgu sinemasının tarihi ve mitolojisi (İ. H. Aksoy, Çev.). Doruk Yayınları.
27. [27] Clarke, D. B. (1997). The cinematic city. Routledge.
28. [28] Rinehart, R. (2005). Utopia now and then. University of California Press.
29. [29] Pallasmaa, J. (2007). The architecture of image: Existential space in cinema. Rakennustieto Publishing.
30. [30] Colomina, B. (2019). Privacy and publicity: Modern architecture as mass media. MIT Press.
31. [31] Lang, F. (Director). (1927). Metropolis [Film]. Universum Film A.G. (UFA).
32. [32] Kramer, P. (2005). The cinema of Fritz Lang: Allegories of vision and modernity. Columbia University Press.
33. [33] Elsaesser, T. (2000). Metropolis: The film and its legacy. In The cinema of Fritz Lang: A critical study (pp. 115–138). British Film Institute.
34. [34] Baker, S. (2010). Architecture and ideology in the films of Fritz Lang. Journal of Film and Architecture, 4(2), 25–37.
35. [35] Coppola, F. F. (Director). (2024). Megalopolis [Film].
36. [36] Güleç, G. (2021). From Metropolis to metapolis: Discussing the city of Ankara as a metapolis. Gazi University Journal of Science Part B: Art Humanities Design and Planning, 9(2), 119–128.
37. [37] Allmer, A. (2010). Mekânın ideolojik temsili: Metropolis filminde ütopya ve distopya. XXI Mimarlık, Tasarım ve Kent Dergisi, 89, 106–110.
38. [38] Coleman, N. (2013). Building in empty spaces: Is architecture a degenerate utopia? The Journal of Architecture, 18(2), 135–166.
39. [39] Miller, A. (2024, March 16). ‘Megalopolis’: A disastrous riot. The Michigan Daily. https://www.michigandaily.com/arts/film/megalopolis-a-disastrous-riot/