Urban Transformation Dimensions in the Historic City Center: The Case of Bitlis “Dere Üstü Urban Transformation Project”

Abstract

Bitlis is one of the ancient cities that has been built as a physical extension of many cultural elements and has maintained its architectural and cultural life for centuries. The study deals with the transformation of the city center of Bitlis, which has been layered over the centuries, which started in 2020 and has almost opened and emptied the city layer by layer. The project, in which the historical texture of the city is transformed on the grounds of 'risky area', is read critically from an architectural point of view. On the other hand, the fact that the buildings become more favorable in terms of user safety as a result of an urban evacuation is considered as an advantage. The study, which is shaped by a comparative architectural reading of the old and new texture of the city, deals with structural demolitions, projects and processes. While the study is based on the conviction that transformation projects in historical areas should be discussed on a democratic basis, it is based on the argument that the pluralistic reconstruction of the city has a positive effect on urban visibility. To summarize, the study focuses on the dual position of an urban regeneration project, which constitutes both an advantage and a disadvantage, and seeks the answer to how regeneration processes should be monitored, and investigates its impact on urban identity and urban visibility. The methodology of the study consists of examining the data of the realized project and comparing it with the literature, reading the spatial changes and addressing the class changes through the changing urban fabric. As a result, it has been determined that the transformation, in addition to its positive aspects for Bitlis, may cause loss of collective memory, social class changes and gentrification.

Keywords

• Bitlis Restoration
• Structural Rehabilitation
• Urban Regeneration
• Urban Evacuation
• Gentrification

Tarihi Kent Merkezinde Kentsel Dönüşüm Boyutları: Bitlis “Dere Üstü Kentsel Dönüşüm Projesi” Örneği

Öz

Bitlis birçok kültürel elemanın fiziksel uzantısı olarak inşa edilmiş ve yüzyıllardır mimari ve kültürel yaşantısını sürdüren kadim kentlerden biridir. Çalışma, Bitlis’in yüzyıllar içerisinde katmanlaşan kent merkezinin 2020 yılında başlayan ve adeta kenti yeniden katman katman açan ve boşaltan dönüşümünü ele almaktadır. Kentin tarihsel dokusunun ‘riskli alan’ gerekçesiyle dönüştürüldüğü proje, mimari açıdan eleştirel okunmaktadır. Bunun yanı sıra bir kentsel boşaltma neticesinde yapıların kullanıcı güvenliği açısından daha elverişli hale gelmesi, avantaj olarak değerlendirilmektedir. Kentin eski ve yeni dokusunun, mimari açıdan karşılaştırmalı okuması üzerinden şekillenen çalışmada, yapısal yıkımlar, yapılan projeler ve süreçler ele alınmıştır. Çalışma tarihi alanlarda yapılan dönüşüm projelerinin demokratik bir zeminde tartışılması gerektiği kanaatinden yola çıkmakla beraber, kentin çoğulcu yeniden inşasının kentsel görünürlüğe olumlu etki ettiği savına dayandırılmaktadır. Özetle çalışma, bir kentsel dönüşüm projesinin hem avantaj hem de dezavantaj oluşturan çift yönlü pozisyona odaklanmakta, dönüşüm süreçlerinin nasıl izlenmesi gerektiğinin cevabını aramakta; bunun kent kimliğine ve kentsel görünürlüğe etkisini araştırmaktadır. Gerçekleşen projenin verilerinin incelenip literatürle karşılaştırılması, mekânsal değişikliklerin okuması ve sınıfsal değişikliklerin değişen kentsel doku üzerinden ele alınması, çalışmanın yöntemini ifade etmektedir. Sonuçta yapılan dönüşümün Bitlis için olumlu taraflarının yanında, kolektif bellek kaybına, toplumsal açıdan sınıfsal değişikliklere ve soylulaştırmaya neden olabileceği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis Restorasyon
• Yapısal Sağlıklaştırma
• Kentsel Dönüşüm
• Kentsel Boşaltma
• Soylulaştırma

Kaynakça

1. [1] Tekeli, İ. (2003) Kentleri Dönüşümü Mekan Olarak Düşünmek, Kentsel Dönüşüm Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
2. [2] Şahin, Z. (2003) İmar Planı Değişiklikleri ve İmar Hakları Aracılığıyla Yanıltıcı (pseudo) Kentsel Dönüşüm Senaryoları: Ankara Altındağ İlçesi Örneği, Kentsel Dönüşüm Sempozyumu içinde, der. P.P. Özden vd., 89-101. İstanbul.
3. [3] Şenyapılı, T. (1998) Cumhuriyet’in 75. yılı Gecekondunun 50. yılı, 75 yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Tarih Vakfı, İstanbul.
4. [4] Uzun, C.N. (2001) Gentrification in İstanbul: A diognistic study, Nederlandse Geogrfische Studies 285, Utrecht.
5. [5] Newman, P. (2004), “Kültürel Dönüşüm, Turistler ve Kent Yönetimi”, Ed. D Özdemir, S Turgut, P Özden, Uluslararası Kentsel Dönüşüm Uygulamaları Sempozyumu, s. 33-34. İstanbul.
6. [6] Hague, C. (2004). “Konut Alanlarının Dönüşüm ve Yenileme Projelerinde Başarı”, Ed. D Özdemir, S Turgut, P Özden, Uluslar arası Kentsel Dönüşüm Uygulamaları Sempozyumu, , s. 183, İstanbul.
7. [7] Çelikbilek, A., (2013). Küresel Kentlerin Dönüşüm Aracı Olarak Büyük Ölçekli Kentsel Projeler, 4. Kentsel ve Bölgesel Araştırmalar Ağı Sempozyumu, Mersin.
8. [8] Tanyeli, U. (2011). Değişimin Aracı Olarak Marjinal Mekan Üretimi, "Rüya, İnşa, İtiraz Mimari Eleştiri Metinleri", der. Tanyeli, U., s.261-279, Boyut Yayınları, İstanbul.

9. [9] Rosa, D. La, Privitera, R., Barbarossa, L., & Greca, P. La. (2017). Landscape and Urban Planning Assessing spatial benefits of urban regeneration programs in a highly vulnerable urban context: A case study in Catania, Italy. Landscape and Urban Planning, 157, 180–192.
10. [10] Keles, R. (2021a). Kentbilim Terimleri Sözlüğü (3. Baskı), İmge Kitabevi, Ankara.
11. [11] Noon, D. Vd. (2000) Chapter 4: Economic Regeneration and Funding, Urban Regeneration Der. P. Roberts, H. Sykes, Sage, London, Thousand Oaks, New Delhi.
12. [12] Sayan, Y. (2001), Bitlis Evleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara. [13] Özesmi, U., Özesmi, S. (2004) Ecological Models Based on People’s Knowledge: A Multi-Step Fuzzy Cognitive Mapping Approach, Ecological Modelling (176:1-2) 43-64.
13. [14] Lynch, K., Başaran, İ. (2010). Kent imgesi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (C.116) [15] Hall, K.B.; Porterfield, G.A. (2001) Community by Design: New Urbanism for Suburbs and Small Communities, McGraw-Hill, New York. [16] Arık, M. O. (1971). Bitlis Yapılarında Selçuklu Rönesansı, Türk Tarih Kurumu, Ankara. [17] Tuğlacı, P. (1985). Osmanlı Şehirleri, Milliyet Yayınları, İstanbul. [18] Yınanç, M. H.; Darkot, B. (2007) “Bitlis”, İslam Ansiklopedisi (İa) II. Bitlis. [19] Gencer, F. (2019). Bitlis ve Muş’un son beyleri Alaaddin Paşazadeler. Libra Yayınları, İstanbul. [20] Gelişkan, N. N. (2015). Matrakçı Nasuh Gözüyle Bitlis, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul. [21] Özden, P (2008), Kentsel Yenileme, İmge Yayınları, s.50, İstanbul. [22] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/04/20200421-20.pdf].[Erişim Tarihi: 21.02.2025]
14. [23] Şimşek, E (2020), Bitlis Evleri/ Geleneksel konut mimarlığının, dünü bugünü yarını; Betav Yayın Dizisi-7; Sayfa: 211, Rotaofset, İstanbul.
15. [24] Tanyeli, U. (2017). Yıkarak Yapmak: Anarşist Bir Mimarlık Kuramı İçin Altlık. Metis Yayınları, İstanbul. [25] Arnstein, S. (1969). A Ladder of Citizen Participation, Journal of the American Institute of Planners (35: July) 216-24. [26] Keleş, R. (2006), Kentleşme Politikası, İmge Yayınları, s.438, İstanbul. [27] Atkinson, R. (2004). Kentsel Dönüşüm, Ortaklıklar ve Yerel Katılım: İngiltere Deneyimi, Uluslararası Kentsel Dönüşüm Uygulamaları Sempozyumu: İstanbul 2004, İstanbul. [28] https://www.arkitera.com/gorus/bir-kentsel-donusum-hikayesi-bitlis/ [Erişim Tarihi: 25.02.2025]
16. [29] Harvey, D. (2014), Postmodernliğin Durumu (çev. Sungur Savran), 7.bs, Metis Yayınları, İstanbul