Tokat Düyûn-ı Umûmiyye Müdürlüğü ve Müdürlüğün Karşılaştığı İdari-Mali Sorunlar (1881-1923)

Öz

Osmanlı İmparatorluğu, 1854-1874 yılları arasında yaklaşık 200 milyon sterlin tutarındaki dış borçlarını ödeyemez hale gelince, 30 Ekim 1875’te yayımladığı Ramazan Kararnamesi ile mali tasarruf tedbirlerini uygulamaya koymuştur. Böylece İmparatorluk, mali iflasını resmen ilan etmiştir. Borçlarını tahsil etme konusunda baskılarını artıran alacaklı Avrupalı devletlerin girişimleri sonucunda ise 20 Aralık 1881’de Muharrem Kararnamesi yürürlüğe girmiştir. Bu kararname ile tuz ve tütün tekelleri, damga vergisi, balıkçılık ve alkollü içeceklerden alınan vergiler, ham ipekten alınan öşür ile Şark-ı Rumeli’nin ödediği yıllık vergilerin denetimini üstlenen Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi kurulmuştur. İdare’nin teşkilatlandığı bölgelerden biri de Tokat Sancağı’dır. Bu çalışmanın amacı, İdare’nin Tokat’ta örgütlenme sürecini, görev yapan idari personeli, denetimine bırakılan ürünler üzerindeki faaliyetlerin kontrolü için uygulanan politikaları ve bu politikaların doğurduğu idari-mali sorunları kapsamlı biçimde ele almaktır. Ayrıca tüm bu süreçlerin sosyo-ekonomik sonuçları da incelenmektedir. Arşiv belgeleri ve vilayet salnameleri gibi birincil kaynaklara dayalı olarak yürütülen çalışma, ilgili literatürden de faydalanmakta olup, belirli bir coğrafi ve kronolojik bağlamda tarihsel bir olgunun analizini amaçlayan nitel araştırma yöntemine dayanmaktadır. Çalışma neticesinde elde edilen bulgular, Düyûn-ı Umûmiyye’nin Tokat’taki uygulamalarının yalnızca ekonomik boyutla sınırlı kalmadığını, aynı zamanda taşra toplumunun sosyal yapısını da derinden etkilediğini ortaya koymaktadır. İdare’nin benimsediği zorlayıcı politikalar, çeşitli idari ve mali sorunların doğmasına yol açmış; geçim kaynakları daralan halk ise giderek kaçakçılığa yönelmek zorunda kalmıştır. Ancak kaçakçılık yalnızca ekonomik bir tercih değil, aynı zamanda yabancı idareye karşı bir direniş biçimi olarak ortaya çıkmıştır. Zamanla bu direniş çatışmalara dönüşmüş ve söz konusu durum, İdare’nin halk nezdindeki meşruiyetini zayıflatmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi
• Tokat Düyûn-ı Umûmiyye Müdürlüğü
• Müskirat
• Tütün
• Kaçakçılık.

The Tokat Directorate of the Ottoman Public Debt Administration and the Administrative-Financial Challenges It Encountered (1881–1923)

Öz

When the Ottoman Empire became unable to repay its foreign debts, amounting to nearly £200 million between 1854 and 1874, it introduced austerity measures through the Ramadan Decree, issued on 30 October 1875. In doing so, the Empire officially declared its financial bankruptcy. As pressure from European creditor states to recover their claims intensified, the Decree of Muharrem was promulgated on 20 December 1881. This decree established the Ottoman Public Debt Administration (Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi), which assumed control over revenues derived from the salt and tobacco monopolies, stamp duties, taxes on fisheries and alcoholic beverages, the silk tithe, and the annual tribute paid by Eastern Rumelia. Among the regions where the Administration was organized was the Sanjak of Tokat. The aim of this study is to examine comprehensively the establishment of the Administration in Tokat, the administrative personnel employed, the policies implemented to regulate the products placed under its supervision, and the administrative and financial problems that emerged as a result of these policies. Furthermore, the socio-economic consequences of these processes are also analyzed. Based primarily on archival documents and provincial yearbooks (salname), and supported by relevant secondary literature, this research employs a qualitative historical methodology, focusing on the analysis of a historical phenomenon within a specific geographical and chronological context. The findings reveal that the activities of the Administration in Tokat were not limited to the economic sphere but also had profound effects on the social structure of provincial society. The coercive policies adopted by the Administration gave rise to various administrative and fiscal difficulties, compelling the local population—whose livelihoods had been increasingly undermined—to turn to smuggling. However, smuggling functioned not only as an economic strategy but also as a form of resistance against foreign control. Over time, this resistance evolved into open conflicts, a development that further eroded the legitimacy of the Administration in the eyes of the local population.

Anahtar Kelimeler

• Public Debt Administration
• Tokat Public Debt Directorate
• Muskirat
• Tobacco
• Smuggling

Kaynakça

1. Açba, S. (1995). Osmanlı Devleti’nin dış borçlanması (1854-1914). Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları.
2. Aksoy, V. (2018). İngiliz Ticaret Raporlarında (1908-1913) Trabzon. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, XV (58), 50-74.
3. Akyüz, H. Ö., Ceylan, M. A. (2010). Osmanlı Döneminde Tokat Şehrinin Fonksiyon Özellikleri. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (1), 110-130.
4. Altuntaş, İ. H. (2013). Gavs-ül Âzam İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Toprak Kaddesellâhü Sırrahu’l Azîz (1880-1969). İstanbul: Gözde Matbaacılık.
5. Asarkaya, H. T. (2019). Osmanlılar zamanında Tokat. Tokat: Tokat Belediyesi Kültür Yayını.
6. Blaisdell, D. C. (1979). Osmanlı İmparatorluğu’nda Avrupa malî denetimi (Düyun-U Umumiye). Çev. Ali İhsan Dalgıç, İstanbul: Doğu-Batı Yayınları.
7. Burak A. (2022). Osmanlı’da tütün kaçakçılığı Reji kolcuları ve uygulamaları. İstanbul: Selenge Yayınları.
8. Çolakoğlu, E. F. (2022). 106 Numaralı Tokat Şer’iyye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Karabük, Türkiye: Karabük Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.