Ekosistem hizmetleri perspektifinden tabiat parklarında taşkın, heyelan ve kentsel ısı adası dirençliliği: İstanbul örneği

Gül Tekingündüz; Seda Saranay Kayar; Cansu Dinçtürk

doi:10.17714/gumusfenbil.1807191

TR EN

Ekosistem hizmetleri perspektifinden tabiat parklarında taşkın, heyelan ve kentsel ısı adası dirençliliği: İstanbul örneği

Öz

Bu çalışma, İstanbul’daki tabiat parklarının afet risk yönetimi bağlamında sunduğu ekosistem hizmetlerini ve dirençlilik kapasitelerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada, CORINE 2018 arazi örtüsü verileri kullanılarak 26 tabiat parkının taşkın, heyelan ve kentsel ısı adası dirençlilik skorları Analitik Hiyerarşi Süreci ve Ağırlıklı Toplam Yöntemi ile hesaplanmıştır. Bulgular, parkların dirençlilik düzeylerinde önemli farklılıklar olduğunu göstermektedir. Anadolu yakasında Göztepe (1.1104), Polonezköy (1.0934) ve Dilburnu (1.0763) yüksek skorlarla öne çıkarken; Mihrabat (0.2432), Hacet Deresi (0.5195) ve Avcıkoru (0.5790) düşük skorlarıyla kırılgan alanlar olarak belirlenmiştir. Avrupa yakasında ise Kömürcübent, Irmak, Bentler, Falih Rıfkı Atay, Kirazlıbent, Marmaracık Koyu ve Neşetsuyu tabiat parkları 1.131 ile en yüksek dirençlilik kapasitesine sahip alanlar olarak öne çıkmıştır. Sonuçlar, orman örtüsü yoğunluğu, sulak alan varlığı ve geçirimsiz yüzey oranlarının iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin azaltılarak, afetlere karşı dirençlilik sağlanmasında belirleyici faktörler olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, tabiat parklarının yalnızca biyolojik çeşitlilik açısından değil, aynı zamanda afet risklerinin azaltılmasında da stratejik öneme sahip olduğunu vurgulamakta; bu alanların planlama belgelerine doğa temelli çözümler kapsamında entegrasyonunun dirençli kentleşme politikaları açısından önemli bir adım olduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Doğa temelli çözümler , Ekosistem hizmetleri , İklim değişikliği , Kentsel dirençlilik , Tabiat parkı

Flood, landslide, and urban heat ısland resilience of nature parks from an ecosystem services perspective: the case of Istanbul

Abstract

This study aims to reveal the ecosystem services and resilience capacities of nature parks in Istanbul within the context of disaster risk management. Using CORINE 2018 land cover data, flood, landslide, and urban heat island resilience scores of 26 nature parks were calculated through the Analytic Hierarchy Process and the Weighted Sum Method. The findings indicate significant differences in resilience levels among the parks. On the Anatolian side, Göztepe (1.1104), Polonezköy (1.0934), and Dilburnu (1.0763) stood out with high scores, whereas Mihrabat (0.2432), Hacet Deresi (0.5195), and Avcıkoru (0.5790) were identified as fragile areas with lower scores. On the European side, Kömürcübent, Irmak, Bentler, Falih Rıfkı Atay, Kirazlıbent, Marmaracık Koyu, and Neşetsuyu achieved the highest resilience capacity with a score of 1.131. The results demonstrate that forest cover density, the presence of wetlands, and the proportion of impervious surfaces are decisive factors in mitigating the adverse effects of climate change and enhancing disaster resilience. The study emphasizes that nature parks hold strategic importance not only for biodiversity conservation but also for disaster risk reduction, and argues that integrating these areas into planning documents within the framework of nature-based solutions constitutes a critical step for resilient urban policies.

Keywords

Nature-based solutions , Ecosystem services , Climate change , Urban resilience , Nature park

Kaynakça

AFAD (2022). Türkiye afet müdahale planı. Ankara: T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. https://www.afad.gov.tr/turkiye-afet-mudahale-plani
Ahmad, M. I., Oxley, L., Ma, H. & Liu, R. (2023). Does rural livelihood change? Household capital, climate shocks and farm entry-exit decisions in rural Pakistan. Frontiers in Environmental Science, 10, 857082. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.857082
Alikhani, S., Nummi, P. & Ojala, A. (2021). Urban wetlands: A review on ecological and cultural values. Water, 13(23), 3301. https://doi.org/10.1007/s11069-007-9110-9
Atmış, E., Günşen, H. B. & Yıldız, D. (2020). Tabiat parklarının korunan alan statülerinin değerlendirilmesi: Batı Karadeniz örneği. Turkish Journal of Forestry, 21(2), 148-158. https://doi.org/10.18182/tjf.711344
Aydınoğlu, A. Ç. & Yomralıoğlu, T. (2008). Arazi örtüsünü temsil eden coğrafi veritabanının tasarlanması. III. Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Sempozyumu Bildirileri, (s. 646–655). UZAL-CBS 2008, Kayseri.
Beek, L. P. H. & Asch, T. W. J. (2004). Regional assessment of the effects of land-use change on landslide hazard by means of physically based modelling. Natural Hazards, 31(1), 289–304. https://doi.org/10.1023/B:NHAZ.0000020267.39691.39
Bossard, M., Feranec, J. & Otahel, J. (2000). CORINE land cover technical guide - Addendum 2000. Copenhagen: European Environment Agency. https://www.researchgate.net/publication/268745953_Corine_Land_Cover-Technical_Guide.
Büttner, G. & Kosztra, B. (2017). CLC2018 technical guidelines. European Environment Agency. Service Contract No. 3436/R0-Copernicus/EEA.56665.https://land.copernicus.eu/en/technical-library/clc-2018technicalguidelines/@@download/file
Chai, J. & Wu, H. Z. (2023). Prevention/mitigation of natural disasters in urban areas. Smart Construction and Sustainable Cities, 1(1), 4. https://doi.org/10.1007/s44268-023-00002-6
Chen, L., Guo, Z., Yin, K., Shrestha, D. P. & Jin, S. (2019). The influence of land use and land cover change on landslide susceptibility: A case study in Zhushan Town, Xuan’en County (Hubei, China). Natural Hazards and Earth System Sciences, 19(10), 2207–2228. https://doi.org/10.5194/nhess-19-2207-2019

CLM (2018). CORINE Land Cover 2018, Copernicus Land Monitoring Service, https://land.copernicus.eu/en/globalsearch?query=%5B%7B%22i%22%3A%22SearchableText%22%2C%22o%22%3A%22paqo.string.contains%22%2C%22v%22%3A%22CORINE%22%7D%5D. Erişim tarihi: 24.09.2025.
Cumming, G. S., Allen, C. R., Ban, N. C., Biggs, D., Biggs, H. C., Cumming, D. H. M., De Vos, A., Epstein, G., Etienne, M., Maciejewski, K., Mathevet, R., Moore, C., Nenadovic, M. & Schoon, M. (2015). Understanding protected area resilience: A multi-scale, social-ecological approach. Ecological Applications, 25(2), 299–319. https://doi.org/10.1890/13-2113.1
Cvetkovic, V. M. (2024). Disaster risk management. Babelcube Inc.
Das, S., Choudhury, M. R., Chatterjee, B., Das, P., Bagri, S., Paul, D., Bera, M. & Dutta, S. (2024). Unraveling the urban climate crisis: Exploring the nexus of urbanization, climate change, and their impacts on the environment and human well-being – A global perspective. AIMS Public Health, 11(3), 963–1001. https://doi.org/10.3934/publichealth.2024050
Debele, S. E., Leo, L. S., Kumar, P., Sahani, J., Ommer, J., Bucchignani, E., Vranić, S., Kalas, M., Amirzada, Z., Pavlova, I., Shah, M. A. R., Gonzalez-Ollauri, A. & Di Sabatino, S. (2023). Nature-based solutions can help reduce the impact of natural hazards: A global analysis of NBS case studies. Science of the Total Environment, 902, 165824. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.165824
DKMPGM, (2025, 20 Eylül). Tabiat parkları. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Menu/28/Tabiat-Parklari
Dudley, N., Buyck, C., Furuta, N., Pedrot, C., Renaud, F. & Sudmeier-Rieux, K. (2015). Protected areas as tools for disaster risk reduction: A handbook for practitioners. Tokyo, Japan, and Gland, Switzerland: Ministry of the Environment of Japan (MOEJ) and International Union for Conservation of Nature (IUCN). https://www.env.go.jp/en/nature/asia-parks/world_6th/EcoDRRhandbook_En.pdf
EEA (2025). Forest Ecosystem Services. https://forest.eea.europa.eu/topics/society/ecosystem-services. Erişim tarihi: 18.09.2025.
Erdik, M. & E. Durukal. (2008). Earthquake Risk and Its Mitigation in Istanbul. Natural Hazards 44(2):181-97. https://doi.org/10.1007/S11069-007-9110-9
Hari, V., Dharmasthala, S., Koppa, A., Karmakar, S. & Kumar, R. (2021). Climate hazards are threatening vulnerable migrants in Indian megacities. Nature Climate Change, 11(8), 636-638. https://doi.org/10.1038/s41558-021 01105-7
Hewitt, K. (1997). Regions of risk: A geographical introduction to disasters. Routledge.
İBB (2021). İstanbul iklim değişikliği eylem planı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul. https://cevre.ibb.istanbul/wp-content/uploads/2022/01/ist_iklim_degisikligi_eylem_plani.pdf
İBB (2024). İstanbul büyükşehir belediyesi 2025–2029 stratejik planı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul. https://uploads.ibb.istanbul/uploads/2025_2029_IBB_Stratejik_Plani_7e6cb685d8.pdf
İRAP (2021). İstanbul il afet risk azaltma planı. T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. https://www.afad.gov.tr/irap
Karadaş, G. (2025). Ekosistem hizmetlerinin korunan alanların sürdürülebilir yönetimindeki rolü: Belemedik tabiat parkı örneği. Mekansal Araştırmalar Dergisi, 3(1):35-48. https://doi.org/10.71298/maddergi.1670016
Law, Y. K., Lee, C. K. F., Chan, A. H. Y., Mak, N. P. L., Hau, B. C. H. & Wu, J. (2024). Unveiling the role of forests in landslide occurrence, recurrence and recovery. Journal of Applied Ecology, 61(9), 2033–2046. https://doi.org/10.1111/1365-2664.14741
Li, H. Y., He, S. Y., Wang, G. P., Ding, L. B., Jiao, W. J. & Min, Q. W. (2021). Practice of disaster risk management in global national parks and its enlightenment to China. Journal of Natural Resources, 36(4), 906-920. https://doi.org/10.31497/zrzyxb.20210408
Li, Y., Xu, W., Chen, T., Fan, Y. & Fan, P. (2025). Integrating natural disasters into protected area designing for global primate conservation under climate change. Geography and Sustainability, 6(3), 100242. https://doi.org/10.1016/j.geosus.2024.09.006
Lin, H. & Li, X. (2025). The role of urban green spaces in mitigating the urban heat island effect: A systematic review from the perspective of types and mechanisms. Sustainability, 17(13), 6132. https://doi.org/10.3390/su17136132
Mancini, F., Ceppi, C. & Ritrovato, G. (2010). GIS and statistical analysis for landslide susceptibility mapping in the Daunia area, Italy. Natural Hazards and Earth System Sciences, 10(9), 1851–1864. https://doi.org/10.5194/nhess-10-1851-2010
Mata-Lima, H., Alvino-Borba, A., Pinheiro, A., Mata-Lima, A. & Almeida, J. A. (2013). Impacts of natural disasters on environmental and socio-economic systems: What makes the difference? Ambiente & Sociedade, 16, 45–64. https://doi.org/10.1590/S1414-753X2013000300004
Mihardja, E. J., Alisjahbana, S., Agustini, P. M., Sari, D. A. P. & Pardede, T. S. (2023). Forest wellness tourism destination branding for supporting disaster mitigation: A case of Batur UNESCO Global Geopark, Bali. International Journal of Geoheritage and Parks, 11(1), 169–181. https://doi.org/10.1016/j.ijgeop.2023.01.003
Mojaddadi, H., Pradhan, B., Nampak, H., Ahmad, N. & Ghazali, A. H. B. (2017). Ensemble machine-learning-based geospatial approach for flood risk assessment using multi-sensor remote-sensing data and GIS. Geomatics, Natural Hazards and Risk, 8(2), 1080–1102. https://doi.org/10.1080/19475705.2017.1294113
Murgia, I., Vitali, A., Giadrossich, F., Tonelli, E., Baglioni, L., Cohen, D., Schwarz, M. & Urbinati, C. (2024). Effects of land cover changes on shallow landslide susceptibility using SlideforMAP software (Mt. Nerone, Italy). Land, 13(10), 1575. https://doi.org/10.3390/land13101575
Murti, R. & Buyck, C. (Eds.). (2014). Safe havens: Protected areas for disaster risk reduction and climate change adaptation. Gland: IUCN. ISBN: 978-2-8317-1687-9.
OECD (2008). Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2008/08/handbook-on-constructing-composite-indicators-methodology-and-user-guide_g1gh9301/9789264043466-en.pdf
Oğuz, D. & Tonyaloğlu Ersoy, E. (2024). Kentsel ısı adası ve açık yeşil alan deseni. Türkiye Peyzaj Araştırmaları Dergisi, 7(2), 165-175. https://doi.org/10.51552/peyad.1603123
Özçelik, A. E., Çorbacı, Ö. L., Yüksek, T. & Kurdoğlu, O. (2023). Korunan alanların deprem sonrası risk yönetimi sürecinde kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi: Kahramanmaraş merkezli deprem bölgesi örneği. Düzce Üniversitesi Orman Fakültesi Ormancılık Dergisi, 19(2), 200-225. https://doi.org/10.58816/duzceod.1396149
Öztürk, B. Ö. & A. Gül. (2020). Başpınar Tabiat Parkı’nın rekreasyonel planlama açısından irdelenmesi. Journal of Architectural Sciences and Applications, 5(1): 11-34. https://doi.org/10.30785/mbud.635871
Rahman, M., Ningsheng, C., Mahmud, G. I., Islam, M. M., Pourghasemi, H. R., Ahmad, H., Habumugisha, J. M., Washakh, R. M. A., Alam, M., Liu, E., Han, Z., Ni, H., Shufeng, T. & Dewan, A. (2021). Flooding and its relationship with land cover change, population growth, and road density. Geoscience Frontiers, 12(6), https://doi.org/10.1016/j.gsf.2021.101224
Rao, P., Tassinari, P. & Torreggiani, D. (2023). Exploring the land-use urban heat island nexus under climate change conditions using machine learning approach: A spatio-temporal analysis of remotely sensed data. Heliyon, 9, e18423. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e18423
Rey, F., Dupire, S. & Berger, F. (2024). Forest-based solutions for reconciling natural hazard reduction with biodiversity benefits. Nature-Based Solutions, 5, 100114. https://doi.org/10.1016/j.nbsj.2024.100114
Rohan, T., Shelef, E., Mirus, B. & Coleman, T. (2023). Prolonged influence of urbanization on landslide susceptibility. Landslides, 20, 1433–1447. https://doi.org/10.1007/s10346-023-02050-6
Saaty, T. L. (1984). The analytic hierarchy process: Decision making in complex, In A. R., K. H. & R. M. (Eds.). Quantitative Assessment in Arms Control, (pp. 285–308). Plenum Press
Sakals, M. E., Innes, J. L., Wilford, D. J., Sidle, R. C. & Grant, G. E. (2006). The role of forests in reducing hydrogeomorphic hazards. Forest Snow and Landscape Research, 80(1), 11–22. Retrived from: https://www.researchgate.net/publication/228805394_The_role_of_forests_in_reducing_hydrogeomorphic_hazards
Shi, P. (2019). Disaster risk science. In P.Shi (Ed.), Hazards, disasters, and risks, (pp 285-308). Singapore: Springer.
Siri, J. G., Newell, B., Proust, K. & Capon, A. (2016). Urbanization, extreme events, and health: The case for systems approaches in mitigation, management, and response. Asia Pacific Journal of Public Health, 28(2_Suppl), 15S–27S. https://doi.org/10.1177/1010539515595694
Teich, M., Accastello, C., Perzl, F. & Kleemayr, K. (Eds.). (2022). Protective forests as ecosystem-based solution for disaster risk reduction (eco-DRR). BoD–Books on Demand
TÜİK (2025, Eylül 19). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları. Türkiye İstatistik Kurumu. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit
Vallecillo, S., Kakoulaki, G., Notte, A., Feyen, L., Dottori, F. & Maes, J. (2020). Accounting for changes in flood control delivered by ecosystems at the EU level. Ecosystem Services, 44, 101142. https://doi.org/10.1016/j.ecoser.2020.101142
Vari, Á., Kozma, Z., Pataki, B., Jolánkai, Z., Kardos, M., Decsi, B., Pinke, Z., Jolánkai, G., Pásztor, L., Condé, S., Sonderegger, G. & Czúcz, B. (2022). Disentangling the ecosystem service ‘flood regulation’: Mechanisms and relevant ecosystem condition characteristics. Ambio, 51(8), 1855–1870. https://doi.org/10.1007/s13280-022-01708-0
Watson, J. E. M., Dudley, N., Segan, D. B. & Hockings, M. (2014). Korunan alanların performansı ve potansiyeli. Nature, 515(7525), 67–73. https://doi.org/10.1038/nature13947

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Orman Ekosistemleri

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Gül Tekingündüz ^*
0000-0002-0785-6472
Türkiye

Seda Saranay Kayar
0009-0002-3032-9811
Türkiye

Cansu Dinçtürk
0000-0002-5427-773X
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

11 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

20 Ekim 2025

Kabul Tarihi

4 Mart 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 1970 Cilt: 16 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.1807191

IZ

https://izlik.org/JA98FD76GW

APA

Tekingündüz, G., Saranay Kayar, S., & Dinçtürk, C. (2026). Ekosistem hizmetleri perspektifinden tabiat parklarında taşkın, heyelan ve kentsel ısı adası dirençliliği: İstanbul örneği. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 16(1), 248-266. https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.1807191

e-ISSN: 2146-538X Yayın Modeli: Sürekli Yayın Atıf Dizinleri: TR Dizin , SCOPUS

Ekosistem hizmetleri perspektifinden tabiat parklarında taşkın, heyelan ve kentsel ısı adası dirençliliği: İstanbul örneği

Öz

Anahtar Kelimeler

Flood, landslide, and urban heat ısland resilience of nature parks from an ecosystem services perspective: the case of Istanbul

Abstract

Keywords

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster