The Construction of Halal Tourism Discourse by Generative Artificial Intelligence Tools: A Thematic Analysis from an Expert Perspective

Öz

The aim of this study is to qualitatively analyze the content generated by artificial intelligence (AI) algorithms regarding the concept of halal tourism in light of expert opinions. Sixteen questions determined by experts with academic expertise in halal tourism were posed in Turkish to five different AI-based robots, and responses of 100–150 words were obtained for each. A total of 80 texts were subjected to content analysis using MAXQDA. The analysis revealed that the main themes of “Faith-Based Approach” and “Sustainability” were prominent, while “Marketing Emphasis,” “Technology/Digitalization,” “Future Expectations,” and “Concerns and Risks” were represented at varying levels. Theme matrices and word clouds highlighted conceptual overlaps and commonly used vocabulary. The findings show that AI is capable of constructing the halal tourism concept in a multidimensional manner and that its outputs largely align with existing literature. This study provides an original assessment of AI’s capacity to generate knowledge in culturally sensitive domains.

Anahtar Kelimeler

• Artificial İntelligence
• Halal Tourism
• Content Analysis

Helâl Turizm Söyleminin Üretken Yapay Zekâ Araçları Tarafından Yapılandırılması: Uzman Perspektifli Tematik Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, yapay zekâ (YZ) algoritmalarının helâl turizm konseptine ilişkin ürettiği içerikleri uzman görüşleri ışığında nitel olarak analiz etmektir. Helâl turizm alanında akademik yetkinliğe sahip uzmanlar tarafından belirlenen 16 soru, beş farklı YZ robotuna Türkçe olarak yöneltilmiş ve her birinden 100–150 kelimelik yanıtlar alınmıştır. Toplam 80 metin, MAXQDA programıyla içerik analizine tabi tutulmuştur. Analiz sonucunda, “İnanç Temelli Yaklaşım” ve “Sürdürülebilirlik” ana temaları ön plana çıkarken; “Pazarlama Vurgusu”, “Teknoloji/Dijitalleşme”, “Gelecek Beklentileri” ve “Tereddüt ve Riskler” temaları farklı yoğunluklarda temsil edilmiştir. Tema matrisleri ve kelime bulutları, kavramsal örtüşmeleri ve ortak sözcük kullanımını ortaya koymaktadır. Bulgular, YZ’nin helâl turizm kavramını çok boyutlu biçimde yapılandırabildiğini ve mevcut literatürle genel olarak örtüştüğünü göstermektedir. Çalışma, YZ’nin kültürel duyarlılık gerektiren alanlarda bilgi üretme kapasitesine ilişkin özgün bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ
• Helâl Turizm
• İçerik Analizi

Kaynakça

1. Akmaz, A. (2020). Helâl turizm kavramı ve Türkiye'deki helâl turizm uygulamaları üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(74), 398-405.
2. Atalay, M., & Çelik, E. (2017). Büyük veri analizinde yapay zekâ ve makine öğrenmesi uygulamaları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(22), 155-172. https://doi.org/10.20875/makusobed.309727
3. Aylak, B. L., Oral, O., & Yazıcı, K. (2021). Yapay zekâ ve makine öğrenmesi tekniklerinin lojistik sektöründe kullanımı. El-Cezeri, 8(1), 74-93. https://doi.org/10.31202/ecjse.776314
4. Ayre, C., & Scally, A. J. (2014). Critical values for Lawshe’s content validity ratio: Revisiting the original methods of calculation. Measurement and Evaluation in Counseling and Development, 47(1), 79-86. https://doi.org/10.1177/0748175613513808
5. Aytekin, A., Çakır, F. S., Yücel, Y. B., & Kulaözü, İ. (2018). Algoritmaların hayatımızdaki yeri ve önemi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(7), 143-150.
6. Batman, O. (2017). Sorularla helâl turizm/helâl turizm nedir veya ne değildir?. 1. Uluslararası Helâl Turizm Kongresi, 7-9 Nisan 2017, ss. 30-32, Alanya, Türkiye.
7. Batman, O., Taşarer, E., & Sarıca, V. (2023). Helâl konseptli otel işletmeleri için helâl tesis kullanım kılavuzu önerisi. Helâl ve Etik Araştırmalar Dergisi, 5(1), 14-22. https://doi.org/10.51973/head.1191250
8. Battour, M., & Ismail, M. N. (2016). Halal tourism: Concepts, practises, challenges and future. Tourism Management Perspectives, 19(Part B), 150-154. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2015.12.008

9. Battour, M., Mady, K., Elsotouhy, M., Salaheldeen, M., Elbendary, I., Marie, M., & Elhabony, I. (2022). Artificial intelligence applications in halal tourism to assist Muslim tourist journey. Proceedings of International Conference on Emerging Technologies and Intelligent Systems. 322, 861–872. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-85990-9_68
10. Battour, M., Mady, K., Salaheldeen, M., Elsotouhy, M., Elbendary, I., & Boğan, E. (2023). AI-enabled technologies to assist Muslim tourists in Halal-friendly tourism. Journal of Islamic Marketing, 14(5), 1291-1309. https://doi.org/10.1108/JIMA-01-2022-0001
11. Battour, M., Mady, K., Salaheldeen, M., Ratnasari, R. T., Sallem, R., & Al Sinawi, S. (2024). Halal tourism and ChatGPT: An overview of current trends and future research directions. Journal of Islamic Marketing, 15(12), 3464-3483. https://doi.org/10.1108/JIMA-11-2023-0379
12. Battour, M., Salaheldeen, M., Anwar, I., Ratnasari, R. T., A. Hamid, A., & Mady, K. (2025). Integrating ChatGPT in halal tourism: Impact on tourist satisfaction, e-WoM and revisit intention. Journal of Islamic Marketing, Advance online publication. https://doi.org/10.1108/JIMA-10-2024-0470
13. Batu, A. (2023). Helâl turizm (otel) işletmeciliğinde gerekli kriterler. Helâl ve Etik Araştırmalar Dergisi, 5(2), 32-49. https://doi.org/10.51973/head.1222725
14. Bayhan, İ., & Keskin, İ. (2020). Türkiye’de helâl turizm gelişiminin helâl endüstrisi profesyonelleri ile değerlendirilmesi: Bir nitel araştırma. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 8(2), 1413-1438.
15. Bayram, F., & Erdem, Ö. (2023). Açık kaynak kodlu R uygulaması ile bibliyometrik analiz: Helâl turizm alanında yapılan indeksli yayınlar üzerine bir inceleme. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 11(3), 2463-2477.
16. Binbir, S. (2021). Pazarlama çalışmalarında yapay zekâ kullanımı üzerine betimleyici bir çalışma. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(3), 314-328.
17. Blackbox AI. (2025). Features: Discover the powerful capabilities of BLACKBOX.AI. https://www.blackbox.ai/features
18. Boğan, E., Batman, O., & Sarıışık, M. (2016). Helâl turizmin kavramsal çerçevesi ve Türkiye’deki uygulamalar üzerine bir değerlendirme. 3. Uluslararası Turizm ve Yönetim Araştırmaları Kongresi, 20-22 Mayıs, ss. 1-13, Antalya, Türkiye.
19. Büyükşalvarcı, A., & Dinç, İ. (2019). Helâl turizm: Türkiye'de yeri ve Türkiye-Malezya kısa bir karşılaştırmalı değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(66), 1032-1041. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3649
20. Dal, N. E., & Topay, G. (2018). Muhafazakâr tüketicilerin helâl turizme bakışı. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(12), 260-280.
21. Dalgıç, A. (2023). Restoran işletmelerine yapılan olumsuz yorumları ChatGPT değerlendirebilir mi? TripAdvisor’da bir uygulama. İşletme Araştırmaları Dergisi, 15(4), 3069-3080. https://doi.org/10.20491/isarder.2023.1766
22. Doğan, M. (2008). Türkiye’de turistik ürün çeşitlendirmesi bağlamında İslami turizm. 3. Balıkesir Ulusal Turizm Kongresi, 17-19 Nisan 2008, ss. 388-392, Balıkesir, Türkiye.
23. Doğan, M. (2021). Türkiye'de İslami turizmin gelişimi: 2002-2009. Kolektif (Ed.), Politik iktisat, kriz ve kalkınma (s. 471-487) içinde. IJOPEC Publication.
24. El-Gohary, H. (2016). Halal tourism, is it really halal?. Tourism Management Perspectives, 19(Part B), 124-130. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2015.12.013
25. Erdem, A. (2023). Akıllı turizmin ChatGPT tarafından değerlendirilmesi. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 11(4), 3298-3313.
26. Eşitti, B. (2018). Bir netnografya bakışı ile helâl turizm deneyimi. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 6(1), 54-67.
27. Frank, M., Roehrig, P., & Pring, B. (2019). Makineler her şeyi yaptığında biz ne yapacağız-yapay zekâ, algoritmalar, botlar ve büyük veri çağında öne geçmek (E. Yılmaz, Çev.). Agenta Kitap (Orijinal eserin basım tarihi 2017, 1. Baskı).
28. Future Market Insights Inc. (2025). Halal tourism market analysis by tour type, tourist type, tourist demography, age group, and by booking channel - forecast for 2025 to 2035. https://www.futuremarketinsights.com/reports/halal-tourism-industry-overview
29. Google DeepMind, (2025). Gemini 1: Our most capable and general AI model. https://blog.google/technology/ai/google-gemini-ai/
30. Göktaş, L. S. (2023). The role of ChatGPT in vegetarian menus. Tourism and Recreation, 5(2), 79-86. https://doi.org/10.53601/tourismandrecreation.1343598
31. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electron Markets, 25, 179–188. https://doi.org/10.1007/s12525-015-0196-8
32. Güner, D., & Çılgınoğlu, H. (2024). Artificial intelligence perspective on tourism education. Tourism and Recreation, 6(1), 149-157. https://doi.org/10.53601/tourismandrecreation.1445766
33. Güvenol, B., Sarıbaş, S. K., & Güler, M. E. (2023). İzmir mutfağının yapay zekâ tabanlı sohbet robotları ile incelenmesi. Journal of Travel and Tourism Research, 23(23), 126-144.
34. Güzel, F. Ö., & Güzel, B. (2017). Müşteri İslami otellerden ne bekler? Halalbooking.com üzerinde bir değerlendirme. 1. Uluslararası Helâl Turizm Kongresi, 7-9 Nisan 2017, ss. 244-258, Alanya, Türkiye.
35. Hassan, Z. (2015). Factors affecting Muslim tourists choice of halal concept hotels and satisfaction in Malaysia: Moderating effect of religious devotedness. International Journal of Accounting and Business Management, 3(2), 133-144.
36. Henderson, J. C. (2010). Sharia-compliant hotels. Tourism and Hospitality Research, 10(3), 246-254. https://doi.org/10.1057/thr.2010.3
37. Holzinger, A., Malle, B., Kieseberg, P., Roth, P. M., Müller, H., Reihs, R., & Zatloukal, K. (2017). Machine learning and knowledge extraction in digital pathology needs an integrative approach, In: Holzinger, A., Goebel, R., Ferri, M., Palade, V. (eds) Towards Integrative Machine Learning and Knowledge Extraction. Lecture Notes in Computer Science, Vol 10344. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-69775-8_2
38. İbiş, S. (2025). Yapay zekâ teknolojilerinin gastronomi turizminde kullanımı: ChatGPT örneği. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 9(1), 109-131. https://doi.org/10.32572/guntad.1518594
39. İstanbullu Dinçer, F., & Erkol Bayram, G. (2017). İslami bakış açısıyla helâl turizm. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(1), 26-42.
40. Jaelani, A. (2017). Halal tourism industry in Indonesia: Potential and prospects. International Review of Management and Marketing, 7(3), 25-34.
41. Jordan, M. I., & Mitchell, T. M. (2015). Machine learning: Trends, perspectives and prospects. Science, 349(6245), 255-260. https://doi.org/10.1126/science.aaa8415
42. Junaidi, J. (2020). Halal-friendly tourism and factors influencing halal tourism. Management Science Letters, 10, 1-8. https://doi.org/10.5267/j.msl.2020.1.004
43. Kardeş, N., & Kıngır, S. (2017). Türkiye'de yükselen bir turizm çeşidi: Helâl turizm. Journal of Management Economics Literature Islamic and Political Sciences, 2(1), 32-46. https://doi.org/10.24013/jomelips.306332
44. Küçüktopuzlu, K. F., Yağmur, Y., & Erpay, İ. (2019). İlahiyat fakültesi öğretim üyelerinin helâl turizme yönelik bakış açıları. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 3(4), 1349-1370. https://doi.org/10.26677/TR1010.2019.246
45. Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563-575. LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521, 436-444. https://doi.org/10.1038/nature14539
46. Manogna, R. L., & Anand, A. (2024). A bibliometric analysis on the application of deep learning in finance: Status, development and future directions. Kybernetes, 53(12), 5951-5971. https://doi.org/10.1108/K-04-2023-0637
47. Memiş, S. (2017). Turizmde yeni bir pazarlama yaklaşımı: Helâl turizm ve dünyadaki uygulamaları üzerine bir inceleme. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 8(21), 172-181.
48. Mitchell, T. M. (1997). Machine learning (1. baskı). McGraw-Hill Education.
49. Monica.im. (2025). Monica-your AI assistant. https://monica.im/blog/ultimate-chatgpt-ai-chrome-extension-in-september-2023/
50. Nurdiansyah, A. (2018). Halal certification and its impact on tourism in Southeast Asia: A case study halal tourism in Thailand. KnE Social Sciences, 3(5), 26-43. https://doi.org/10.18502/kss.v3i5.2323
51. Okay, S. (2023). Dijital pazarlamada yapay zekâ ve makine öğrenimi kullanımı. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 135-142. https://doi.org/10.17755/esosder.1152771
52. OpenAI. (2025). ChatGPT: Optimizing language models for dialogue. https://openai.com/index/chatgpt/
53. Pamukçu, H., & Sarıışık, M. (2017). Helâl turizm kavramı ve gelişimi üzerine genel bir değerlendirme. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(1), 82-98.
54. Putri, B. F., Iswanto, D., & Yunarni, B. R. (2025). Artificial intelligence in personalizing halal tourism marketing: A study on online travel platforms. In Proceeding of Islamic International Conference on Education, Communication and Economics, 10-11 Mayıs 2025, ss. 125-134, Mataram, Indonesia.
55. Russell, S., & Norvig, P. (2009). Artificial intelligence: A modern approach (3. baskı). Pearson.
56. Sanalan Bilici, N., & Parlak, U. (2022). Helâl turizm ile ilgili yapılan uluslararası çalışmaların bibliyometrik analizi. Ahi Evran Akademi, 3(1), 130-151.
57. Serçek, G. Ö., Karakaş, A., & Serçek, S. (2017). Tüketicilerin helâl turizm konsepti uygulamalarına yönelik algıları. 1. Uluslararası Helâl Turizm Kongresi, 7-9 Nisan 2017, ss. 180-189, Alanya, Türkiye.
58. Sider Inc. (2025). Sider: AI copilot for work. https://chromewebstore.google.com/detail/sider-chat-with-all-ai-mo/difoiogjjojoaoomphldepapgpbgkhkb
59. Sormaz, Ü., Onur, N., Yılmaz, M., Güneş, E., & Akdağ, G. (2017). Helâl otelleri tercih eden turistlerin yiyecek içecek hizmetlerinden beklentileri ve memnuniyet düzeyleri. Turizm Akademik Dergisi, 4(1), 81-93.
60. Sürücü, Ö. A., Kıroğlu, H. S., Kargiglioğlu, Ş., & Karaçağa, S. (2017). İslami açıdan boş zaman aktiviteleri: Helâl turizm kapsamında yeni fikirler. Türk İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(15), 262-271. https://doi.org/10.16989/TIDSAD.141
61. Şahin, O. (2021). Yapay zekâ ve makine öğreniminin pazarlama süreçleri üzerindeki etkileri. Kolektif (Ed.), İşletmeciliği yeniden düşünmek (s. 241-258) içinde. Türkmen Kitabevi.
62. Tekin, Ö. A., & Yılmaz, E. (2016). İslami turizm konseptinde hizmet veren konaklama işletmeleri üzerine bir inceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(42), 2046-2058. https://doi.org/10.17719/jisr.20164216313
63. Wamba-Taguimdje, S., Wamba, S., Kamdjoug, J., & Wanko, C. (2020). Influence of artificial intelligence (AI) on firm performance: The business value of AI-based transformation projects. Business Process Management Journal, 26(7), 1893-1924. https://doi.org/10.1108/BPMJ-10-2019-0411
64. Yeşiltaş, M., Cankül, D., & Temizkan, R. (2012). Otel seçiminde dini hayat tarzlarının etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(39), 193-217.
65. Yılmaz, L., & Güler, M. E. (2012). Türkiye’de muhafazakâr değerler bağlamında turizm ve tatil algısındaki değişme. Uluslararası Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(1), 17-25. https://doi.org/10.30625/ijctr.316598
66. Yılmaz, M., & Memiş Kamacı, H. (2020). Tüketicilerin etik konumlarının helâl turizme bakış açıları ile ilişkisi: Samsun ili örneği. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi, 6(2), 146-183.
67. Yin, R. K. (2017). Case study research and applications: Design and methods (6. edition). Sage Publications.
68. Zengin, B., Ulama, Ş., Dursun, C., & Eroğul, C. (2017). Helâl turizm konseptli otel işletmelerinin tanıtımında yönetici görüşlerinin değerlendirilmesi: İstanbul örneği. 1. Uluslararası Helâl Turizm Kongresi, 7-9 Nisan 2017, ss. 599-613, Alanya, Türkiye.