Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi

Durmuş Baysal; Mehmet Duruel; Nazif Çalış; Birol Erkan; Başak Gül Akar; Serkan Akın; Abdullah Yıldız; Ahmet Selami Vanli

doi:10.54439/gupayad.1965375

TR EN

Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi

Öz

Amaç: Bu araştırmanın amacı, Mevlânâ Ekonomi Modeli'nin ontolojik, epistemolojik ve normatif temellerini ortaya koymak ve modelin ekonomik sistemlerin işleyişine sunduğu alternatif kavramsal çerçeveyi değerlendirmektir. Yöntem: Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş ve bütünleştirici literatür temelli teorik analiz yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda klasik, neoklasik, davranışsal, kurumsal ve refah ekonomisi literatürü ile İslam ekonomisi düşüncesinde yer alan temel kavramlar karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bulgular: Araştırma bulguları, ekonomik davranışların yalnızca rasyonel fayda maksimizasyonu ile açıklanamayacağını; ahlâki değerler, toplumsal normlar ve manevi motivasyonların da ekonomik kararlar üzerinde belirleyici etkiler oluşturduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca ekonomik sorunların önemli bir kısmının mutlak kaynak kıtlığından ziyade kaynakların adaletsiz dağılımı, aşırı tüketim, israf ve paylaşım mekanizmalarındaki yetersizliklerden kaynaklandığını göstermektedir. Sonuç: Mevlânâ Ekonomi Modeli, ekonomi ile ahlâkı, bireysel çıkar ile toplumsal sorumluluğu ve maddi kalkınma ile manevi tatmini birlikte ele alan insan merkezli ve bütüncül bir paradigma sunmaktadır. Bu yönüyle model, çağdaş ekonomik tartışmalara alternatif bir teorik çerçeve kazandırmakta ve ekonomik faaliyetlerin nihai amacını toplumsal adalet, insan onuru ve sosyal refah ekseninde yeniden tanımlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ ekonomi modeli, ahlâk ekonomisi, İslam ekonomisi, toplumsal refah, ekonomik adalet.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır. Çalışma için gereken harcamalar yazar tarafından karşılanmıştır.

Etik Beyan

Bu araştırma bilimsel araştırma ve yayın etiği gerektiren bir çalışma olmadığı için etik kurul onayı alınmamıştır.

Mevlânâ Economic Model: A Proposed Conceptual Framework Based on Ontological, Epistemological, and Normative Foundations

Öz

Purpose: The purpose of this study is to reveal the ontological, epistemological, and normative foundations of the Mevlânâ Economic Model and to evaluate the alternative conceptual framework it offers for the functioning of economic systems. Method: The study employs an integrative, literature-based theoretical analysis. In this context, the key concepts found in classical, neoclassical, behavioural, institutional, and welfare economics, as well as in Islamic economic thought, are examined comparatively. Findings: The findings indicate that economic behavior cannot be explained solely through rational utility maximization; moral values, social norms, and spiritual motivations also play a decisive role in economic decision-making. In addition, a significant proportion of economic problems appears to stem not from absolute resource scarcity, but rather from the unjust distribution of resources, excessive consumption, waste, and deficiencies in sharing mechanisms. Conclusion: The Mevlânâ Economic Model presents a human-centered and holistic paradigm that integrates economics with morality, individual interest with social responsibility, and material development with spiritual fulfilment. In this respect, the model provides an alternative theoretical framework for contemporary economic debates and redefines the ultimate purpose of economic activity around social justice, human dignity, and social welfare.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ economic model, moral economics, Islamic economics, social welfare, economic justice.

Destekleyen Kurum

This study did not receive any financial support from any institution. The expenses associated with the study were funded by the author.

Etik Beyan

Ethics committee approval was not obtained because this study did not constitute research requiring scientific research and publication ethics approval.

Kaynakça

Abū Dāwūd. (n.d.). Sunan Abī Dāwūd (Hadith No. 3452). Sunnah.com. Retrieved July 20, 2026, from https://sunnah.com/abudawud:3452
Afşar, M., Özdemir, B. K., & Kaytancı, B. G. (2015). Para teorisi (S. Gerek, Ed.). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Aktan, C. C. (2009). Arz–yönlü iktisat teorisi ve Haldun–Laffer etkisi. Ekonomi Bilimleri Dergisi, 1(2), 41-54. https://izlik.org/JA27CX57NH
Aktan, C. C., & Yavuzaslan, K. (2020). Davranışsal iktisat: Bireylerin iktisadi karar ve tercihlerinde zihinsel, duygusal ve psikolojik faktörlerin analizi. Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 12(2), 100-120. https://izlik.org/JA42DJ78AB
Akyıldız, P. (2008). Tartışılan boyutlarıyla “Homo Economicus”. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 29-40. https://izlik.org/JA88ZH68KG
Altıok, M. (2009). Keynes ve Keynesçi kuramda kriz ve iktisat politikası tartışmaları. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 3(6), 75-102. https://izlik.org/JA39MS76LC
Altuntepe, N. (2021). İslam ekonomisinde işgücü piyasasında ücret. Bingöl Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(1), 87-118. https://doi.org/10.33399/biibfad.818070
Arıcan, M. K. (2026, July 18). İskoçya'da Abdülkadir Es-Sûfî'yi yeniden hatırlamak: Ian Dallas'tan "Gelmekte Olan İnsan'a". Türkiye Yazarlar Birliği. Retrieved July 20, 2026, from https://www.tyb.org.tr/iskocyada-abdulkadir-es-sufiyi-yeniden-hatirlamak-ian-dallastan-gelmekte-olan-insana-72285h.htm
Arrow, K. J. (1951). Social choice and individual values. Yale University Press.
Ayvaz, M. (2025). Mevlânâ’da ahlâkî özne olarak ideal insanın inşası. Flsf Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 42, 85-105. https://doi.org/10.53844/flsf.1685266

Bahçe, E., & Özçelik, Ö. (2024). İlk Çağ’da ortaya çıkan iktisadi düşünceler ve iktisat bilimine katkıları. Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, 8(1), 43-67. https://doi.org/10.59293/anadoluiid.1434471
Banton, C. (2026). Understanding the theory of price: Supply, demand, and market equilibrium. Investopedia. Retrieved June 4, 2026, from https://www.investopedia. com/terms/t/theory-of-price.asp
Baysal, D. (2024). Dijitalleşmenin İslam ekonomisine etkisi: Analitik çıkarımlar ve gelecek perspektifleri. In Y. Özkök, Z. Köse, & B. Çayır (Eds.), 5. Uluslararası İslami Finans ve Ekonomi Konferansı Bildiri Kitabı (pp. 66–67). Hasan Kalyoncu Üniversitesi.
Baysal, D., Eryüzlü, H., Erkan, B., & Çalış, N. (2025a). A new approach to controlling inflation: Using the method of training wild horses. İzmir İktisat Dergisi, 40(4), 1107-1124. https://doi.org/10.24988/ije.1646809
Baysal, D., Çalış, N., & Eminoğlu, E. (2025b). Aksak rekabet piyasalarında gecikmiş hanehalkı borçları için helalleşme (uzlaşma) endeksi. Business & Management Studies: An International Journal, 13(4), 2174–2192. https://doi.org/10.15295/bmij.v13i4.2678
Baysal, D., & Yıldız, A. (2025c). Pazarlama anlayışının ürün odaklılıktan anlam merkezliliğe dönüşümü: Modeller, yaklaşımlar ve etik boyut. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi, 6(2), 230-241. https://doi.org/10.54439/gupayad.1837435
Baysal, D., Yıldız, A., Çalış, N., & Vanlı, A. S. (2026). Osmanlı İmparatorluğu’nda enflasyon dinamikleri: Nedenler, süreçler ve sonuçlar. Evliya Çelebi Siyasal Bilimler Dergisi, 6, 1-20. https://izlik.org/JA96BP68FY
Bulut, M. (2015). Ahlâk ve iktisat. Adam Academy Journal of Social Sciences, 5(2), 105-123. https://izlik.org/JA69BT75FE
Coase, R. H. (1937). The nature of the firm. Economica, 4(16), 386–405. https://doi.org/10.2307/2626876
Coşkun, A. (1989). Gazali’nin ahlak ve iktisat görüşleri. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(6), 219-235. https://izlik.org/JA44NB58NB
Çalışkan, M., & Levent, A. (2026). Kapitalizme karşı iki moralist: Polanyi ve topçu. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 12(1), 1-17. https://doi.org/10.54427/ijisef.1765015
Çizakça, M. (2021). Sabri Orman'dan öğrendiklerim. In M. Babacan & A. F. Aysan (Eds.), Sabri Orman'ı anlamak: Bir mütefekkirin düşünce dünyasının izinde (pp. 27–33). İstanbul Ticaret Odası Ekonomik ve Sosyal Yayınları.
Dequech, D. (2007). Neoclassical, mainstream, orthodox, and heterodox economics. Journal of Post Keynesian Economics, 30(2), 279–302. https://doi.org/10.2753/PKE0160-3477300207
Durmuş, H. (2022). Aşırı tüketim ve israf; Çözüm olarak orta yollu tüketim. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 8(3), 272-298. https://doi.org/10.54427/ijisef.1179674
Edirneligil, A., & Tanhan, E. (2024). Davranışsal ekonomide sosyal normlar ve norm çıkarımı. Sosyal Mucit Academic Review, 5(Innovative Conceptual Approaches to Social Sciences), 170-197. https://doi.org/10.54733/smar.1556085
Efe, D. A. (2018). İslam’a göre para ve kredi politikası. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 25(3), 587-607. https://doi.org/10.18657/yonveek.345544
Erkan, B. (2016). Ana akım (Ortodoks-Neoklasik) iktisat öğretisi eleştirisi: Heteredoks yaklaşım ihtiyacı. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 8(14), 25-40. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.264352
Hasan, Z. (2012). İslam ekonomisinde kar teorisi. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 40, 215-227. https://izlik.org/JA85TX44DL
Hiç Birol, Ö., & Hiç Gencer, A. (2014). Neo-klasik iktisat ve neo-klasik sentez. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 259-280. https://izlik.org/JA83JZ38BZ
Ilgaroğlu, M. C. (2019). İbn Haldun düşüncesinde sosyo-ekonomi ve ahlâk. Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 17-24. https://izlik.org/JA58SZ69TG
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291. https://doi.org/10.2307/1914185
Kapıcı, N. (2020). Neoklasik iktisat teorisi. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 6(2), 242-248. https://izlik.org/JA75LH34NE
Kaptanoğlu, K., & Ufacık, O. E. (2024). Pazarlama etiği üzerine bir araştırma. Güncel Pazarlama Yaklaşımları & Araştırmaları Dergisi, 5(2), 123-132. https://doi.org/10.54439/gupayad.1534685
Karadoğan, S. (2024). Ahlak temelli ekonomi: İslam ahlak ekonomisinin kuramsal temelleri ve bileşenleri. Maruf İktisat İslâm İktisadı Araştırmaları Dergisi, 8, 4-22. https://doi.org/10.58686/marufiktisat.1399776
Kaval, M. (2013). Yunus Emre ve Mevlânâ’nın eserlerinde insan ve tekâmülü. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 101-122. https://doi.org/10.12780/UUSBD156
Kesici, H. (2010). Adam Smith ve ahlak teorisi. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 58, 89-97. https://izlik.org/JA63SC27SK
Kundak, O. (2024). İslâm hukukuna göre borç ödemelerinde paradaki değer değişimi (Doktora tezi), Marmara Üniversitesi.
Kur'an-ı Kerim. (n.d.). Retrieved June 4, 2026, from https://quran.com/
Küçükbezirci, Y. (2013). Mevlânâ’nın hoşgörü felsefesi ve iletişim. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30, 19-25. https://izlik.org/JA35XS89KR
Lawson, T. (2006). The nature of heterodox economics, Cambridge Journal of Economics, 30(4), 483–505. https://doi.org/10.1093/cje/bei093
Melé, D., & Cantón, C. G. (2014). The homo economicus model. In Human foundations of management (pp. 17–35). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137462619_2
Mercan, M. (2015). Türkiye’de enerji yoğun sektörler üzerine uygulanan karbon vergilerinin refah üzerindeki etkileri: Genel denge analizi. Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 1(1), 49-60. https://izlik.org/JA33FD78JK
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. (2016). Mesnevî (V. Çelebi İzbudak, Çev.; A. Gölpınarlı, Göz. geç.). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
Mishkin, F. S. (2004). The economics of money, banking, and financial markets (7th ed.). Pearson Addison Wesley.
North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/cbo9780511808678
Özdemir, R. (2019). İslam hukukuna göre mülkiyetin temellendirilmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31, 259-291. https://doi.org/10.14520/adyusbd.444277
Sığırcı, M. (2021). Para: Kim, ne zaman icat etti? TÜBİTAK Bilim Genç. Retrieved June 4, 2026, from https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/paranin-icadi
Sen, A. (1979). Equality of what? The Tanner lectures on human values (Vol. 1, pp. 195–220). Delivered at Stanford University.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Seyrek, İ., & Mızırak, Z. (2009). Faiz teorileri üzerine bir inceleme: Finansal istikrarsızlık hipotezinin temel dayanağı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 383-394. https://izlik.org/JA79PM57YJ
Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. The Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99–118. https://doi.org/10.2307/1884852
Smith, A. (1998). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (R. H. Campbell & A. S. Skinner, Eds.). Oxford University Press. (Original work published 1776)
Smith, A. (2012). The theory of moral sentiments (K. Haakonssen, Ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511800153
Sugözü, İ. H. (2017). İslam ekonomisi ve adil ekonomik düzen. Turkish Studies, 12(8), 185-210. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.11651
Şen, Y. (2023). İslam iktisadında piyasalara yönelik hükümlerin temellendirilmesi. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 7(1), 20-36. https://doi.org/10.52115/apjir.1281491
Tayyar, A. E. (2021). İktisadın el kitabı. Pelikan Yayınevi.
Thaler, R. H. (2016). Behavioral economics: Past, present, and future. American Economic Review, 106(7), 1577–1600. https://doi.org/10.1257/aer.106.7.1577
Turna, Y. (2025). Klasik İktisat Perspektifinden Ekonomik Büyüme: Kuramsal Temeller ve Varsayımlar. Journal of Public Economy and Public Financial Management, 5(2), 142-157. https://doi.org/10.71284/jpepfm.202523
Yıldırım, S. (2025). Eski Türklerde devlet anlayışının devlet-toplum ilişkileri açısından incelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1339-1358. https://doi.org/10.21547/jss.1561641
Yüce, M. (2021). İslâm ekonomisinde temel ilkeler. İlahiyat Akademi, 13, 57-96. https://doi.org/10.52886/ilak.888911
Valiunas, A. (2021). Çocuk felci aşısını geliştiren Jonas Salk: "Aşının patenti tüm insanlara ait" (E. Oktay, Çev.). Bilim ve Gelecek. Retrieved July 19, 2026, from https://bilimvegelecek.com.tr/index.php/2021/02/01/cocuk-felci-asisini-gelistiren-jonas-salk-asinin-patenti-tum-insanlara-ait

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sürdürülebilir Kalkınma

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Durmuş Baysal ^*
0000-0002-5798-9695
Türkiye

Mehmet Duruel
0000-0001-6864-6690
Türkiye

Nazif Çalış
0000-0003-0248-1349
Türkiye

Birol Erkan
0000-0001-8363-5543
Türkiye

Başak Gül Akar
0000-0001-7258-4402
Türkiye

Serkan Akın
0009-0003-8244-5096
Türkiye

Abdullah Yıldız
0000-0003-3001-9477
Türkiye

Ahmet Selami Vanli
0009-0009-1899-6997
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

27 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

6 Haziran 2026

Kabul Tarihi

21 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 7 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.54439/gupayad.1965375

IZ

https://izlik.org/JA97LL65JF

APA

Baysal, D., Duruel, M., Çalış, N., Erkan, B., Akar, B. G., Akın, S., Yıldız, A., & Vanli, A. S. (2026). Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi, 7(1), 19-36. https://doi.org/10.54439/gupayad.1965375

AMA

1.Baysal D, Duruel M, Çalış N, vd. Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi. GÜPAYAD. 2026;7(1):19-36. doi:10.54439/gupayad.1965375

Chicago

Baysal, Durmuş, Mehmet Duruel, Nazif Çalış, vd. 2026. “Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi”. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi 7 (1): 19-36. https://doi.org/10.54439/gupayad.1965375.

EndNote

Baysal D, Duruel M, Çalış N, Erkan B, Akar BG, Akın S, Yıldız A, Vanli AS (01 Temmuz 2026) Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi 7 1 19–36.

IEEE

[1]D. Baysal vd., “Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi”, GÜPAYAD, c. 7, sy 1, ss. 19–36, Tem. 2026, doi: 10.54439/gupayad.1965375.

ISNAD

Baysal, Durmuş - Duruel, Mehmet - Çalış, Nazif - Erkan, Birol - Akar, Başak Gül - Akın, Serkan - Yıldız, Abdullah - Vanli, Ahmet Selami. “Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi”. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi 7/1 (01 Temmuz 2026): 19-36. https://doi.org/10.54439/gupayad.1965375.

JAMA

1.Baysal D, Duruel M, Çalış N, Erkan B, Akar BG, Akın S, Yıldız A, Vanli AS. Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi. GÜPAYAD. 2026;7:19–36.

MLA

Baysal, Durmuş, vd. “Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi”. Güncel Pazarlama Yaklaşımları ve Araştırmaları Dergisi, c. 7, sy 1, Temmuz 2026, ss. 19-36, doi:10.54439/gupayad.1965375.

Vancouver

1.Durmuş Baysal, Mehmet Duruel, Nazif Çalış, Birol Erkan, Başak Gül Akar, Serkan Akın, Abdullah Yıldız, Ahmet Selami Vanli. Mevlânâ Ekonomi Modeli: Ontolojik, Epistemolojik ve Normatif Bir Kavramsal Çerçeve Önerisi. GÜPAYAD. 01 Temmuz 2026;7(1):19-36. doi:10.54439/gupayad.1965375