Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin Hilyetü’l-Evliyâ’sının Zühd Edebiyatı ile İrtibatı: Ahmed b. Hanbel’in Kitâbü’z-Zühd’ü Özelinde

Öz

Herhangi bir ilim dalının doğuş ve gelişim aşamaları kadar bu süreçte oluşturduğu literatür de önemli bir inceleme alanıdır. Öyle ki; literatür tarihi, ait olduğu ilim sahasının genel tarihinden bağımsız düşünülemez. Dahası literatür ve eser incelemeleri, o ilmin tarihinin yazılmasında değerli katkılar sunar. Belirtilen çerçevede bu makale; hadis ve tasavvuf sahalarının ortak konularından biri olan zühd edebiyatı üzerine kurgulanmış interdisipliner bir incelemedir. Çalışmada muhaddislerce yazılmış erken dönem zühd kitaplarından birine ait muhtevanın yine tasavvuf edebiyatının erken örneklerinden birine intikal düzeyi yoklanacaktır. Böylelikle hicrî ilk asırların zühd birikiminin tasavvuf kitaplarının ana kaynakları arasına girişi gözlemlenecektir. Araştırmanın örneklem eserleri, Ahmed b. Hanbel’in Kitâbü’z-Zühd’ü ile Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin Hilyetü’l-Evliyâ’sıdır. Bu maksatla öncelikle anahtar sözcükler etrafındaki literatür araştırması ile araştırma eserlerinin detaylı tanıtımı sayesinde teorik bir zemin elde edilecektir. Akabinde eserler arası mukayese aşamasına geçilecektir. Makalenin uygulamalı yönünü oluşturan bu aşamada mukayese ölçütleri şöylece belirlenmiştir: isnad ağları, alt başlıklar (bâblar), rivayet metinleri. İlk bulgulardan anlaşıldığı kadarıyla Hilyetü’l-Evliyâ, attığı başlıklar ve tahriç ettiği rivayetlerle İbn Hanbel’in Kitâbü’z-Zühd’ünden oldukça istifade etmiştir. Eserler arası sıkı irtibat, isnad ağlarıyla rahatlıkla takip edilebilmektedir. Hilyetü’l-Evliyâ’nın Kitâbü’z-Zühd ile ilmî alışverişi, sıralanan her üç ölçütte muasır zühd kitaplarıyla da doğrulanmaktadır. Dolayısıyla inceleme neticesinde erken biyografik tasavvuf kaynaklarının en önemlilerinden biri olan Hilyetü’l-Evliyâ’nın kaynakçasında sadece İbn Hanbel’in değil; mukaddem zühd edebiyatı eserlerinin bulunduğu görülmektedir. Hadis edebiyatının tasavvuf kaynaklarına geçiş yollarından biri sayabileceğimiz bu bulgu, bugüne kadar yoğunluk kazanmış tahriç araştırmalarına alternatif olarak mukayeseli eser incelemelerini öne çıkarmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Tasavvuf
• Zühd Edebiyatı
• Ahmed b. Hanbel
• Ebû Nuaym el-İsfahânî
• Kitâbü'z-Zühd
• Hilyetü'l-Evliyâ

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

العلاقة بين حلية الأولياء لأبي نعيم الأصفهاني وأدب الزهد: تركيز خاص على كتاب الزهد لأحمد بن حنبل

Öz

دّ أدب أي تخصص، مثل تاريخه ومنهجيته، مجالًا مهمًا للبحث. في الواقع، لا يمكن دراسة تاريخ الأدب بمعزل عن التاريخ العام للمجال الذي ينتمي إليه. علاوة على ذلك، تُسهم دراسات الأدب والأعمال إسهاماً قيماً في كتابة التاريخ العام لذلك العلم. في هذا الإطار المحدد، تُعدّ هذه المقالة دراسة متعددة التخصصات تُركّز على أدب الزهد، وهو موضوع شائع في مجاليْ الحديث والتصوف. ستبحث الدراسة مدى انتقال محتوى كتاب زهدٍ كتبه المحدثون في القرن الثالث الهجري / التاسع الميلادي إلى أحد الأمثلة المبكرة لأدب التصوف. وبهذه الطريقة، سنلاحظ كيف دُمجت تراكمات الزهد في القرون الهجرية الأولى في الكتب الصوفية الرئيسية. ولهذا الغرض، سيتم اختيار كتاب الزهد لأحمد بن حنبل (ت. 855/241) وحلية الأولياء لأبي نعيم الأصفهاني (ت. 1038/430) كمثالين. انبثقت فكرة إجراء تحليل يستند إلى هذين الكتابين خلال قراءاتنا عن الزهد. عندما لاحظنا تشابهات عديدة بين العملين من حيث الرواة والنصوص، قررنا إعداد مقالٍ حولهما.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• التصوف
• الزهد
• كتاب الزهد
• حلية الأولياء

The Connection Between Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī’s Ḥilyat al-ʾAwliyāʾ and Zuhd Literature: A Special Focus on Aḥmad ibn Ḥanbal’s Kitāb al-Zuhd

Öz

Although the birth and development stages of any branch of science are important, the literature it produces during this process is also an important area of study. Indeed, the history of literature cannot be considered independently of the general history of the field of science to which it belongs. Furthermore, literature and work studies provide valuable contributions to the writing of the history of that science. Within the specified framework, this article is an interdisciplinary study based on ascetic literature, one of the common subjects of hadith and Sufism. The study will examine the level of transition from one of the early ascetic books written by hadith scholars to another early example of Sufi literature. Thus, the entry of the asceticism accumulation of the first centuries of the Hijra into the main sources of Sufi books will be observed. The sample works of the research are Kitāb al-Zuhd by Ahmed ibn Hanbal and Hilya al-Awliyā by Abū Nuʿaym al-Isfāhānī. Fort this purpose, a theoretical basis will be established through a literature search focusing on keywords and a detailed introduction of the research works. Then, the comparison phase between the works will begin. At this stage, which constitutes the practical aspect of the article, the comparison criteria have been determined as follows: isnād networks, subheadings (bābs), narration texts. According to the initial findings, it appears that Hilya al-Awliyā has drawn heavily from Ibn Hanbal’s Kitāb al-Zuhd through the titles it used and the narrations it recorded. The close connection between the works can be easily traced through chains of isnād. Hilya al-Awliyā’s scholarly interaction with Kitāb al-Zuhd is also confirmed by contemporary ascetic works on all three criteria listed. Therefore, the study concludes that the bibliography of Hilyetü'l-Evliyâ, one of the most important early biographical sources of Sufism, includes not only works by Ibn Hanbal’s work but also those of earlier ascetic literature. This finding, which can be considered one of the transition paths from hadith literature to Sufism sources, highlights comparative work analysis as an alternative to the predominantly recorded research on attribution studies.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• Ṣūfism
• Zuhd
• Kitāb al-Zuhd
• Ḥilyat al-ʾAwliyāʾ

Kaynakça

1. Abdullah b. el-Mübârek. ez-Zühd ve’r-rekâik. thk. Habîbü’r-Rahmân el-A‘zamî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. nşr. Abdullah Abdulmuhsin et-Türkî. thk. Şuayb el-Arnaûd. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1421/2001.
3. Ahmed b. Hanbel. Kitâbü’l-Vera‘. thk. Semîr b. Emîn ez-Züheyrî. Riyad: Dâru’s-Sumey‘î, 1. Basım, 1418/1997.
4. Ahmed b. Hanbel. Kitâbü’z-Zühd. nşr. Muhammed Abdüsselâm Şâhîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1420/1999.
5. Akdoğan, Muhammed. İsfahan’da Hadisçilik. Ankara: Gece Kitaplığı, 1. Basım, 2018.
6. Aktürk, İsmet. Hadis Edebiyatında Kitâbü’z-Zühd’ler (Hicri İlk Beş Asır). ed. Fikret Karapınar. Konya: Palet Yayınları, 2024.
7. Alkame b. Mersed. Zühdü’s-semâniye mine’t-tâbi‘în. thk. Abdurrahmân Abdülcebbâr el-Ferîvâî. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 2. Basım, 1408.
8. Ayas, Tahir. “İstihrâc, İntihal, İkmal Arasında Bir Ön Söz: Ebû Nuaym’ın Müstahrec Mukaddimesinde Hâkim’in Belirsiz Tesiri”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 9/1 (2023), 7-43.

9. Ayaz, Kadir. “Zâhid el-Kevserî’nin İcâzetnâmesinde Yer Alan İsnadların Osmanlı Anadolu’sundaki Tarihçesi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2015), 63-102. https://izlik.org/JA89JS69AY
10. Aydınlı, Abdullah. Doğuş Devrinde Tasavvuf ve Hadis. İstanbul: Seha Neşriyat, 1986.
11. Aydoğdu, Necdet. “Ebû Nuaym el-İsbehânî ve ‘Müsnedü’l-İmâm Ebî Hanîfe’ Adlı Eseri̇ Üzeri̇ne”. Hikmet Yurdu Düşünce - Yorum Sosyal Bilimler Dergisi 10/20 (Haziran 2017), 213-235. https://doi.org/10.17540/hikmet.2017.69
12. Ayğan, Fadıl. “Osmanlı Dönemi Nübüvvet Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 14/27 (2018), 133-174. https://izlik.org/JA45DC97KZ
13. Başer, Hacı Bayram. “Tasavvufu Önceleyen Dönemde Ahlak Literatürü: Kitabü’z-zühd’ler”. İslam Ahlak Literatürü Ekoller ve Problemler. ed. Ömer Türker - Kübra Bilgin Tiryaki. 213-245. Ankara: İLEM Yayınları, 3. Basım, 2023.
14. Beyhakî, Ahmed b. el-Huseyn. Kitâbü’z-Zühdi’l-kebîr. thk. Âmir Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 3. Basım, 1996.
15. Boz, Sait Erkam. Cehmî Oluşu Sebebiyle Tenkit Edilen Râvîler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
16. Ceyhan, Semih. “Zühd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/530-533. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
17. Cirit, Hasan. “Kussâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/463-465. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
18. Cirit, Hasan. “Vaaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/404-407. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
19. Çelik, Taha. “el-Fükûk İsimli Eseri Çerçevesinde Sadreddin Konevî’nin Hadis Kullanımı”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 6/11 (Haziran 2019), 65-100. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.584343
20. Dârimî, Ebû Muhammed. Sünenü’d-Dârimî. thk. Huseyn Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1. Basım, 1421/2000.
21. Dihlevî, Şah Veliyyullah. Hüccetullâhi’l-Bâliğa. çev. Mehmet Erdoğan. 2 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2012.
22. Dönmez, Mustafa. Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin et-Tıbbu’n-Nebevî İsimli Eserinin Tahkiki. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
23. Dönmez, Mustafa. “Ebû Nuaym ve Et-Tıbbu’n-Nebevî İsimli Eseri Üzerine”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2007), 321-350.
24. Dursun, Akif. Tasavvuf Fıkıh İlişkisi. İstanbul: Nuh Yayınları, 2021.
25. Ebû Mûsâ el-Medînî. Hasâisu Müsnedi’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Muhammed b. Nâsır el-‘Acmî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1428/2007.
26. Ebû Nuaym el-İsfahânî. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
27. Ebû Nuaym el-İsfahânî. Kitâbü’d-Du‘afâ. thk. Fârûk Hamâde. ed-Dâru’l-Beyzâ: Dâru’s-Sekâfe, 1. Basım, 1405/1984.
28. Ece, Abdurrahman. Ebû Nu’aym el-İsfahânî’nin Peygamber Tasavvuru (Delâilu’n-Nübüvve Adlı Eseri Çerçevesinde). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitiüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
29. Erginli, Zafer. “Tasavvuf İlminde Klasik Yaklaşımlar”. İslâmî İlimlerde Klasik ve Modern Yaklaşımlar. ed. İlyas Çelebi. 379-434. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2023.
30. Erkaya, Mahmud Esad. Hadis Kaynaklı Tasavvuf Kavramları. Ankara: İlâhiyat, 1. Basım, 2024.
31. Eroğlu, Ayşe. Hadis Tarihinde Cehmiyye -Hicri İlk Beş Asır-. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2023.
32. Erşahin, Seyfettin. “Osmanlı Toplumunun Hz. Muhammed Hakkındaki Bilgi Kaynakları Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”. İslâmî Araştırmalar 18/3 (2005), 335-358.
33. Eşer, Ahmet. “İlmi Biyografi Kaynağı Olarak Murtażâ ez-Zebîdî’nin el-Mu‘cemü’l-Muḫtaṣ’ı”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (Aralık 2021), 1203-1229. https://doi.org/10.18505/cuid.983661
34. Futsi, Ali Fuat. “İbn Şihâb ez-Zührî ve Sahîh-i Buhârî’de Yer Alan Enes b. Mâlik Rivayetleri”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 3/2 (2017), 95-112.
35. Gan, Furkan. Ebû Bekr el-Katî‘î’nin Hadis İlmine Katkıları. ed. Ahmet Harman. Ankara: Sonçağ Akademi, 1. Basım, 2022.
36. Gelir Büküş, Nurşen. Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin Kitâbü’l-İmâme ve’r-Red Ale’r-Râfiza İsimli Eserinin İslâm Mezhepleri Reddiye Literatürü Açısından Değerlendirilmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
37. Gökçe, Ferhat. İslâm İrfan Geleneğinde Hadis Yorumu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2021.
38. Göktaş, Recep Gürkan. Hadis Cüzlerinin Hadis Literatür Tarihini Anlamaya Katkısı: Muccā‘a İbn ez-Zubeyr Örneği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
39. Göktaş, Recep Gürkan. “Kutub-i Sitte Sonrası Kaynaklar - 2”. Hadis Metinleri I. ed. Bünyamin Erul. 160-202. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 1. Basım, 2014.
40. Gölbaşı, Selahattin. “Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin Hilyetü’l-evliyâ İsimli Eserinin Sûfî Biyografi Yazıcılığı İçindeki Yeri Hâris el-Muhâsibî Örneği”. Turkish Academic Research Review 7/1 (Mart 2022), 224-240. https://doi.org/10.30622/tarr.1068794
41. Güngör, Erol. İslâm Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 6. Basım, 1996.
42. Güşen, Seyit Ali. “Ebû Nuaym’ın İbn Mende’ye Yönelttiği Eleştiriler ve Günümüz Araştırmalarındaki Yansımaları”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı-IV (Modern Dönem). ed. Murat Serdar vd. 195-206. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.
43. Güşen, Seyit Ali - İmamoğlu, Abdullah Taha. “18. Yüzyıl Osmanlı Muhaddislerinden Edirneli İbrahim Fıtrî Efendi ve Sahîh-i Buhârî Şerhi”. Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler) - XVIII. Yüzyıl. ed. Ahmet Hamdi Furat vd. 63-84. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 1. Basım, 2018.
44. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
45. Hennâd b. es-Serî. Kitâbü’z-Zühd. thk. Abdurrahmân Abdülcebbâr el-Ferîvâî. 2 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hulefâ li’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1406.
46. Hıdır, Özcan. Hıristiyan Kültürü ve Hadisler -Zühd Hadisleri-Literatürü Özelinde-. ed. Abdurrahman Badeci. İstanbul: İnsan Yayınları, 2. Basım, 2019.
47. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr. el-Musannef. thk. Muhammed Avvâme. 26 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kıble li’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1427/2006.
48. İbn Hacer el-Askalânî. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Matbû‘âti’l-İslâmiyye, 1423/2002.
49. İbn Hacer el-Askalânî. Ta‘cîlü’l-menfe‘a bi-zevâidi ricâli’l-eimmeti’l-erba‘a. thk. İkrâmullah İmdâdülhak. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâir, 1. Basım, 1996.
50. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmû‘u’l-fetâvâ. thk. Abdurrahman Muhammed Kâsım. 35 Cilt. Medine: Mecma‘u’l-Melik Fehd li-Tıbâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1416/1995.
51. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Menâkıbü’l-İmâm Ahmed. thk. Abdullah Abdülmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hecer, 2. Basım, 1409.
52. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Sıfatü’s-safve. thk. Ahmed b. Ali. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1421/2000.
53. İdiz, Ferzende. “Tasavvuf Klasikleri Bağlamında Tasavvufta Öz-Eleştiri Kültürü”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı. ed. Mahsum Aytepe - Teceli Karasu. 3/185-196. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2019.
54. İğde, Muhyettin. “Hanbelilik-Tasavvuf İlişkisi Mümkün mü? Ahmed b. Hanbel’in Zühd Anlayışı Bağlamında Bir Değerlendirme”. İlahiyat Alanında Akademik Çalışmalar. ed. Abdurrahman Kasapoğlu. 132-154. Ankara: Gece Kitaplığı, 1. Basım, 2023.
55. İğde, Muhyettin. “Selefiliğin Tarihi Arka Planı: Hanbelilik”. İslam Mezhepleri Tarihi Selefilik Çalıştayı VI. Ulusal Koordinasyon Toplantısı. ed. Doğan Kaplan. 35-54. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2016.
56. İzmirli, İsmâil Hakkı - Şeyh Safvet. Ahlâk ve Tasavvuf Kitaplarındaki Hadislerin Sıhhati: Ahlâk ve Tasavvuf Kitaplarındaki Ehâdîs Hakkında Dârü’l-Hikme ve Tetkîk-i Müellefât Arasındaki Münâkaşât-ı İlmiyye. nşr. İbrahim Hatiboğlu. İstanbul: Dârulhadis, 2001.
57. Kahve, Ömer Faruk. “Tasavvuf Tabakâtında Sûfînin Görünümü: Amr b. Osman el-Mekkî Özelinde Bir İnceleme”. Sufiyye 13 (Aralık 2002), 245-272. https://doi.org/10.46231/sufiyye.1070218
58. Kaisi, Meis. “Sufi Apologia in the Guise of Biography: The Case of Abū Nu‘aym al-Iṣfahānī’s Ḥilyat al-awliyā’ wa-ṭabaqāt al-aṣfiyā’”. British Journal of Middle Eastern Studies, 1-20. http://dx.doi.org/10.1080/13530194.2015.1075378
59. Kandemir, M. Yaşar. “el-Müsned”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/104-105. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
60. Karapınar, Fikret. Muhaddis Sufilerin Hadis Usulü ve Hadisleri Anlama Yöntemleri. Konya: Adal Ofset, 1. Basım, 2009.
61. Keskin, Yusuf Ziya. Ebu Nu‘aym el-İsfahânî -Hayatı, Eserleri ve Hadis İlmindeki Yeri-. İstanbul: Beyan Yayınları, 2003.
62. Ketenci, Feyza. Erken Oryantalist Araştırmalarda Tasavvufun Menşei Problemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
63. Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. Hadis Literatürü: er-Risâletü’l-Mustatrafe li-Beyâni Meşhûri Kutubi’s-Sünneti’l-Müşerrefe. çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994.
64. Koca, Suat. Hadis ve Ahlâk Kavram, Kuram, Literatür ve Tasavvur Eksenli Bir İnceleme. İstanbul: KURAMER Yayınları, 1. Basım, 2020.
65. Koçinkağ, Mansur. Erken Dönem İslam Hukuku Düşüncesinde Re’y ve Hadis. ed. Coşkun Horuz. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
66. Kuzudişli, Ali. “‘el-Kütüb’ten ‘İsrailiyat’a Bir Kavramın Tarih İçindeki Yolculuğu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012), 131-164. https://izlik.org/JA75NZ59XK
67. Maden, Ömer Faruk. Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’i Üzerine Bibliyografik Bir İnceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 2. Basım, 2022.
68. Melchert, Christopher. “Abū Nu‘aym’s Sources for Ḥilyat al‑awliyā’, Sufi and Traditionist”. Les Maîtres Soufis et Leurs Disciples des IIIe-Ve Siècles de l’hégire (IXe-XIe) - Enseignement, Formation et Transmission. ed. Geneviève Gobillot - Jean-Jacques Thibon. 145-159. Beyrouth: Presses de l’Ifpo, 2012.
69. Melchert, Christopher. “Aḥmad Ibn Ḥanbal’s Book of Renunciation”. Der Islam 85/2 (Nisan 2011), 345-359. https://doi.org/10.1515/islam.2011.007
70. Melchert, Christopher. “Hadis Ravisi Olarak İlk Zahidler”. çev. Süleyman Doğanay. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 8/19 (2007), 413-425.
71. Melchert, Christopher. “The Hanabila and The Early Sufis”. Arabica 48/3 (2001), 352-367.
72. Oral, Mustafa. Hicri IV. Asırda Bağdat’ta Hadis İlmi. Konya: Kitap Dünyası Yayınları, 2026.
73. Öngören, Reşat. “Tabakat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/295-296. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
74. Özafşar, Mehmet Emin. “Zühd ve Rekâik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/535-537. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
75. Özdemir, Veysel. “Abdullah b. Amr b. el-Âs (65/684)’ın Rivâyetlerinin Hadis Kaynaklarına Az Sayıda İntikalinin Sebepleri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2007), 203-213. https://izlik.org/JA86DC95HT
76. Öztürk, Esma. “Mîlâdî 13. ve 20. Asırlar Arasında Te’lif Edilmiş Fas Tasavvuf Tabakāt Eserleri Üzerine Dönemsel Bir Bakış”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 7/1 (Haziran 2021), 115-144. https://doi.org/10.47424/tasavvur.876021
77. Pekdoğru, Yakup. “Erken Dönem Tasavvuf Eserlerinde Ahmed b. Hanbel’in Konumu”. Sufiyye 13 (Aralık 2022), 65-94. https://doi.org/10.46231/sufiyye.1191405
78. Saklan, Bilal. Hadis Tarihinde Muhaddis Sûfîler (H. IV/M. X. Asır). ed. Yavuz Köktaş. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2012.
79. Salı, Salih. Abdullah b. Ahmed b. Hanbel’in Hayatı, Eserleri ve Hadis İlmindeki Yeri. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
80. Schacht, Joseph. “Şâfiî’nin Hayatı ve Şahsiyeti Üzerine”. çev. İshak Emin Aktepe. Hadis Tetkikleri Dergisi 3/1 (Haziran 2005), 119-127. https://izlik.org/JA42HA82YD
81. Sezgin, Fuat. Arap-İslâm Bilimleri Tarihi. 1 Cilt. İstanbul: Prof.Dr.Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı, 1. Basım, 2014.
82. Sülemî, Muhammed b. el-Huseyn. Tabakâtü’s-sûfiyye. thk. Mustafâ Abdülkâdir ‘Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1419/1998.
83. Tartı, Nevzat. “Rüya Kültürü ve Hadisçi Karizması”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (2006), 9-40. https://izlik.org/JA86CC78YS
84. Taşdelen, Azime Merve. Hüseyin Vassâf ve Tasavvuf Tarihindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
85. Turhan, Halil İbrahim. “Tâbiîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/tabiin
86. Türer, Osman. “Hilyetü’l-Evliyâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/51-52. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
87. Uysal, Muhittin. Tasavvuf Kültüründe Hadis: Tasavvuf Kaynaklarındaki Tartışmalı Rivayetler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2012.
88. Üresin, Fatma. Ebû Nuaym el-İsfahânî’nin (ö. 430/1038) Hilyetü’l-Evliyâ Adlı Eseri Çerçevesinde Hicrî İlk İki Asırda Zühd. ed. Zeynep Büşra Özdemir. İzmir: Duvar Yayınları, 2025.
89. Vekî‘ b. el-Cerrâh. Kitâbü’z-Zühd. thk. Abdurrahmân Abdülcebbâr el-Ferîvâî. Medine: Mektebetü’d-Dâr, 1. Basım, 1404/1984.
90. Yavuz, Adil. “el-Makâsıdü’l-Hasene”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/422-423. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
91. Yazıcı, Mahmut. Sahâbe Bilgisinin Tespiti (Ma‘rifetü’s-sahâbe). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1. Basım, 2015.
92. Yeniterzi, Emine. “Ahlâkî Mesnevilerde Yer Alan Hikâyelerin Kaynaklarına Dair Bir Tasnif Denemesi”. 1. İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu. 1/307-320. İstanbul, 2011.
93. Yıldırım, Ahmet. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Yaşayan İki Alimin Tasavvuf ve Hadis Konusunda Yaptıkları Tartışma”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2001), 37-52.
94. Yıldırım, Ahmet. Din Dünyevileşme ve Zühd. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2014.
95. Yıldırım, Ahmet. Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2013.
96. Yılmaz, Mustafa Sabri. Ahmed b. Hanbel’in Kitâbü’z-Zühd’ü Bağlamında Zühd Hadislerinin Değerlendirilmesi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
97. Yüceer, Mustafa. Osmanlı Manzum Hadis Edebiyatı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2021.
98. Yüksel, Ahmet Turan - Doğan, Salih. “Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk el-İsfahânî ve Hilyetü’l-Evliyâ Adlı Eseri Bağlamında ‘Mesel’ Örnekleri”. İSTEM 20/40 (Aralık 2022), 337-354. https://doi.org/10.31591/istem.1222879
99. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vdğr. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985.