Hilâfiyat Literatüründe Mürsel Hadisin Hücciyeti: Teorik Kabullerden Amelî İstidlal Süreçlerine

Öz

Hadislerin fıkhî hükümlere temel teşkil etme süreci, yalnızca metnin içeriğiyle değil, aynı zamanda sened yapısına dair usûlî kabullerle de şekillenmektedir. Bu bağlamda “mürsel hadis”, erken dönemden itibaren gerek hadis gerekse fıkıh usûlü literatüründe en çok tartışılan meselelerden biri olmuştur. Bu çalışma, mürsel hadisin delil değerini (hücciyetini) teorik tartışmaların ötesine taşıyarak, fıkhî ihtilafların ele alındığı hilâfiyat literatüründeki amelî yansımalarını incelemektedir. Araştırma kapsamında, usûl alanına ait hilâf eserlerini temsilen Sem‘ânî ve Saymerî gibi müelliflerin eserleri; furû alanına ait hilâf eserlerini temsilen ise İbnü’l-Kassâr, Kudûrî, Beyhakî ve İbnü’l-Cevzî’nin metinleri esas alınmıştır. Çalışma sonucunda mürsel hadisin hilâfiyat literatüründe yalnızca bir rivayet türü olarak değil; muhalifi ilzam etme, usûlî tutarlılığı sınama ve fıkhî tercihleri temellendirme amacıyla kullanılan dinamik bir argüman olduğu tespit edilmiştir. Özellikle mürseli ilkesel olarak reddeden ekollerin, belirli karineler eşliğinde bu tür rivayetleri “şâhid” veya “ceyyid mürsel” statüsünde değerlendirdikleri; buna karşılık mürseli kabul edenlerin ise bu durumu bir cedel stratejisine dönüştürdükleri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mürsel Hadis
• Hilâfiyat
• Hadis Usûlü
• İhtilaf
• İlzam
• İstidlal

The Probative Authority of Mursal Hadith in the Hilāfiyyāt Literature: From Theoretical Assumptions to Practical Inferential Processes

Öz

The process by which hadiths serve as a basis for legal rulings is shaped not only by the content of the text but also by usūlī assumptions concerning the structure of the isnād. In this context, the mursal hadith has been one of the most intensely debated issues in both hadith and legal theory literature since the early period. This study moves beyond purely theoretical discussions of the probative value (ḥujjiyyah) of the mursal hadith and examines its practical manifestations within the hilāfiyyāt literature, where juristic disagreements are systematically addressed. Within the scope of the research, the works of authors such as Semʿānī and Saymarī are taken as representative of usūl-based hilāf, while the texts of Ibn al-Kassār, Kudūrī, al-Bayhaqī, and Ibn al-Jawzī are examined as representative of furūʿ-based hilāf. The study concludes that, within the hilāfiyyāt literature, the mursal hadith functions not merely as a category of transmission, but as a dynamic argumentative tool employed to compel opponents, test usūlī consistency, and substantiate juristic preferences. In particular, it demonstrates that schools which reject the mursal in principle nonetheless evaluate such reports-when accompanied by specific corroborative indicators-as shāhid or jayyid mursal, whereas those that accept the mursal transform this practice into a deliberate strategy of juridical dialectic.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Mursal Hadith
• Hilafiyat
• Hadith Methodology
• Juristic Disagreement
• Legal Reasoning

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah. Müsnedu Ahmed. nşr. Şu’ayb Arnâut. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
2. Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn. Şerhu şerhi Nuhbeti’l-fiker. nşr. Muhammed Nizâr Temîm-Heysem Nizâr Temîm. Beyrut: Dârü’l-Erkam, 1415.
3. Âmidî, Ebü’l-Hasan Seyfüddin Ali. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. nşr. Abdürrezzak Afîfî. 4 Cilt. Riyâd: Müessesetü’n-Nûr, 1402.
4. Baġdâdî, Ebû Bekr Ahmed el-Hatîb. el-Kifâye fî maᶜrifeti usûli ilmi’r-rivâye. nşr. Ebû İshak İbrâhim b. Mustafa Al-i Bahbah Dimyâtî. 2 Cilt. Semennûd: Mektebetü İbn Abbâs, 1423/2002.
5. Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed el-Hatîb. Şerefü ashâbi’l-hadîs. nşr. Muhammed Said Hatipoğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1972.
6. Beyhakî, Ebû Bekir. el-Hilâfiyyât beyne’l-İmâmeyn eş-Şâfiî ve Ebî Hanîfe ve Ashâbihî. nşr. Mahmûd b. Abdülfettâh Ebû Şezâ en-Nehhâl ve Diğerleri. Kahire: er-Ravda li’n-Neşr ve’t-Tevzîʻ, 1. Basım, 2015.
7. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. nşr. Muhammed Abdülkadir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
8. Bilik, Abdurrahim. Fıkhın Bir Alt Disiplini Olarak İlmu’l-Hilâf. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2018.

9. Bilik, Abdurrahim. “Hilâf Literatürü İçin Bir Taksim Önerisi”. Usûl İslam Araştırmaları 30 (2018), 109-132. https://doi.org/10.56361/usul.512943
10. Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz. Keşfü’l-esrâr ’an Usûli Fahri’l-islâm el-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
11. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. el-Fusûl fi’l-Usûl. nşr. Uceyl Câsim en-Neşemî. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1405.
12. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik. Kitâbü’t-Telhîs fî usûli’l-fıkh. ed. Abdullah Cevlem en-Nîbâlî - Şübbeyr Ahmed el-Ömerî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1996.
13. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî. Sünenü’d-Dâreḳuṭnî. nşr. Şuayb Arnaʾût. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1425.
14. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah. el-Muṣannef. nşr. Muhamed Avvâme. 21 Cilt. Cidde: Dârü’l-Kıble, 1427.
15. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. Şerhu’n-Nuhbe Nüzhetü’n-naẓar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. nşr. Nûreddîn Itr. Dımaşk: Matbaâtü’s-Sabâh, 1421.
16. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed. en-Nüket alâ Kitâbi İbni’s-Salâḥ. nşr. Rebî b. Hâdî Umeyr. 2 Cilt. Riyad: Dârü’r-Râye, 1417.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. et-Tahkīk fî ehâdîsi’l-hilâf. 2 Cilt. Beyrut, Lübnan: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
18. İbnü’l-Kassâr, Ebü’l-Hasen Ali b. Ömer el-Bağdâdî. Uyūnü’l-Edille fī Mesâili’l-Hilâf beyne Fukahâi’l-Emsâr. nşr. Ahmed b Abdüsselâm Mağrâvî. Kuveyt: Dâr Asfâr, 2. Basım, 2022.
19. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. nşr. Nûruddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1406.
20. İzmirli, İsmail Hakkı. İlm-i Hilâf. İstanbul: y.y., 1914.
21. Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed. et-Temhîd fî usûli’l-fıkh. nşr. Müfid Muhammed Ebû Amşe - Muhammed b. Ali b. İbrâhim. 4 Cilt. Cidde: Dârü’l-Medenî, 1405.
22. Kevserî Muhammed Zâhid. Hanefî Mezhebinde Fıkıh ve Hadis. çev. Fatih Muhammet Yüksel. İstanbul: Rıhle Kitap, 3. Basım, 2025.
23. Koçinkağ, Mansur. “İmam Şafiî’nin Mürsel Hadis Anlayışı”. Journal of Intercultural and Religious Studies 7 (2014), 61-80.
24. Köktaş, Yavuz - Gümüş, Fatih. “Mürsel Hadis ve Gelişiminde İbnü’s-Salâh’ın Rolü”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (20 Aralık 2019), 242-263. https://doi.org/10.32950/rteuifd.586078
25. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. et-Tecrîd. nşr. Muhammed Ahmed Serrac, Ali Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Darü’s-Selâm, 1427.
26. Kur’ân-ı Kerim Meâli. çev. Muzaffer Şahin - Halil Altuntaş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
27. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. Zaferü’l-emânî fî Muḫtaṣari’l-Cürcânî. nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebetu’l Matbuati’l-İslamiyye, 1416.
28. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh el-Asbahî. el-Muvaṭṭa. nşr. M. Mustafa el-Azamî. 8 Cilt. Abu Dabi: Müessesetü Zayid b. Sultan, 1425.
29. Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb el-Horâsânî. es-Sunenu’l-Kubrâ. thk. Ḥasen Abdulmunîm. 10 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
30. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ. et-Takrîb ve’t-teysîr li-marifeti süneni’l-beşîri’n-nezîr fî usûli’l-hadîs. ed. Muhammed Osman Haşt. nşr. Muhammed Osman Haşt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1405.
31. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. nşr. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410.
32. Özen, Şükrü. “Hilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/527-538. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
33. Polat, Salahattin. “Mürsel”. 32/52-54. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
34. Polat, Selahattin. Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1405.
35. Saymerî, Hüseyin b. Ali. Kitâbu Mesâili’l-hilâf fî usûli’l-fıkh li’s-Saymerî. nşr. Abdelouahad Jahdani. Marsilya: The University of Provence, Doktora Tezi, 1991.
36. Semʻânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Kavâtıʻu’l-edille fî’l usûl. nşr. Muhammed Hasan İsmail. 2 Cilt. Beyrut - Lübnan: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
37. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. ed. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
38. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. nşr. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed. 2 Cilt. Dimeşk: Daru’t-Tayyibe, 1415.
39. Şafiî, Ebû Abdillâh Muhammed. Müsnedü’ş-Şâfiî. nşr. Muhammed Zâhid el-Kevserî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1370.
40. Tahtacı, Hakan. XIX. ve XX. Asır Kazan Âlimlerinin Hadis ve Sünnet Anlayışı. Ankara: Fecr Yayınevi, 2024.
41. Tirmiẕî, Ebû Îsâ Muḥammed b. Îsâ. es-Sunen. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
42. Turan, Mehmet. “Hanefî ve Mâlikî Usûl Âlimlerinin Mürsel Hadis Yaklaşımı” 10/2 (2022), 431-450. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1159795
43. Turan, Mehmet. “Şâfiî ve Hanbelî Meşhur Usûl Âlimlerinin Mursel Hadise Yaklaşımı”. Artuklu Akademi 9/2 (30 Aralık 2022), 305-320. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1167279
44. Turhan, Halil İbrahim. “Bir Râvi/Rivayet Tenkidi İlkesinin Serüveni: Sadece Müfesser Cerh Kabul Edilir”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018), 299-335. https://doi.org/10.18505/cuid.344405.
45. Türkmânî, Abdülmecid. Hanefî Hadis Usûlüne Giriş. çev. Semih Özdemir. İstanbul: Tahlil Yayınları, 2020.
46. Yılmaz, Rahile. Modern Hadis Tartışmaları Bağlamında Muvatta’daki Mürsel Rivâyetler. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2014.
47. Zeydan, Abdulkerim. el-Hilâf fi’ş-Şeriati’l-İslamiyye. Bağdat: Müessesetü’r-Risâle, 1988.