أثر علم المنطق في أدبيات مصطلح الحديث: دراسة في حاشية يوسف شكري الخربوتي على شرح داود القرصي

Öz

The Reflection of Logic in the Literature of Hadith Terminology: An Analysis of Yusuf Şükrü el-Harpûtî's Commentary on Dâvûd-i Karsî

Öz

This study aims to examine the reflection of the science of logic in the mustalahu'l-hadîs literature through the commentary written by Yûsuf Şükrü el-Harpûtî (d. 1292/1875) in the field of hadith methodology. The nature of the relationship between hadith methodology and logic in the Ottoman scholarly tradition has often not been sufficiently addressed and evaluated. However, logical topics such as el-külliyâtu’l-hams, had, takaddüm, and taksim hold an important position in terms of the definition and classification of concepts in the sciences of methodology. For this reason, it is seen that fundamental terms such as hadith, haber, eser, and sünnet, as well as hadith types such as merfû‘, mevkûf, maktû’, sahîh, hasen, and zayıf, are also addressed in connection with logic in terms of their conceptual structure. Based on Dâvûd-i Karsî's commentary on Birgivî's treatise, al-Harpûtî reinterprets these terms within a logical framework. His evaluation of the distinction between sahîh, hasen, and zayıf through the ambiguous nature of zabt is particularly noteworthy. Furthermore, his treatment of the distinction between acceptable and rejected narrations in the context of merfû‘, mevkûf, and maktû’ narrations, as well as takaddüm and taksim, clearly demonstrates his interdisciplinary approach. The study evaluates al-Harpûtî's contribution to hadith methodology through a logic-centered reading using the document analysis method.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Logic
• Hadith Methodology
• Definition
• Classification

Mantık İlminin Mustalahu’l-Hadîs Literatürüne Yansıması: Yusuf Şükrü el-Harpûtî’nin Dâvûd-i Karsî Şerhi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Yûsuf Şükrü el-Harpûtî’nin (ö. 1292/1875) hadis usûlü alanında kaleme aldığı şerh üzerinden mantık ilminin mustalahu’l-hadîs literatürüne yansımasını incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı ilim geleneğinde hadis usûlü ile mantık ilmi arasındaki ilişkinin mahiyeti çoğu zaman yeterince ele alınıp değerlendirilmemiştir. Oysa el-külliyâtu’l-hams, had, takaddüm ve taksim gibi mantık bahisleri, usûl ilimlerinde kavramların tanımlanması ve tasnifi açısından önemli bir konuma sahiptir. Bu nedenle hadis, haber, eser ve sünnet gibi temel ıstılahlarla merfû‘, mevkûf, maktû’ ile sahîh, hasen ve zayıf gibi hadis çeşitlerinin kavramsal yapı açısından da mantıkla irtibatlı bir şekilde ele alındığı görülmektedir. el-Harpûtî, Dâvûd-i Karsî’nin Birgivî’nin risalesine yazdığı şerhi esas alarak söz konusu ıstılahları mantıkî bir çerçevede yeniden yorumlamaktadır. Özellikle sahîh, hasen ve zayıf ayrımını zabt vasfının müşekkek yapısı üzerinden değerlendirmesi dikkat çekicidir. Ayrıca merfû‘, mevkûf ve maktû’ rivayetlerle makbûl ile merdûd ayrımını takaddüm ve taksim bağlamında ele alması, disiplinler arası yaklaşımını açıkça göstermektedir. Çalışma, doküman incelemesi yöntemiyle el-Harpûtî’nin hadis usûlüne katkısını mantık merkezli bir okuma üzerinden değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mantık
• Hadis Usûlü
• Tanım
• Tasnif

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Kaynakça

1. Abdülhamîd, Muhammed Muhyiddîn. Risâletü’l-adâb. İstanbul: Mektebetü Yâsîn, 1. Basım, 1430/2009.
2. Arslan, Ali. “Hadis Usûlü–Mantık İlişkisi (Nüzhetü’n-Nazar Özelinde)”, Amasya İlahiyat Dergisi 13 (2019), 115–141.
3. Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’n-nazar fî tavzihi Nuhbeti’l-fiker. thk. Muhammed Murâbî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1434/2013.
4. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-‘ârifîn. 2 Cilt. Tahran: Mektebetü’l-İslâmiyye ve’c-Ca‘feriyye, 3. Basım, 1387/1967.
5. Cezâirî, Tâhir b. Muhammed Sâlih b. Ahmed es-Sem‘ûnî el-Hasenî. Tevcîhü’n-nazar ilâ usûli’l-eser. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. 2 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 1430/2009.
6. Cürcânî, Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed es-Seyyîd eş-Şerîf. et-Ta‘rîfât. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar‘aşlî. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 3. Basım, 1433/2012.
7. Çapak, İbrahim. Ana Hatlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
8. Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Ekmeleddîn İhsanoğlu-Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 10 Cilt. Londra: Müessetu’l-Furkân, 1. Basım, 1443/2021.

9. Ebû Gudde, Abdulfettâh. “Umerâü’l-mü’minîn fî’l-hadîs”. Cevâbü’l-hâfız Ebî Muhammed ‘Abdil‘azîm el-Münzirî el-Mısrî ‘an esileti fi’l-cerh ve’t-ta‘dîl. mlf. Ebû Muhammed Zekiyyüddîn Abdülazîm b. Abdilkavî b. Abdillâh el-Münzirî. 101-136. Halep: Mektebetü’l-matbû‘âti’l-islâmiyye, 1. Basım, 1411/1990.
10. Emiroğlu, İbrahim. Ana Hatlarıyla Klasik Mantık. İstanbul: Asa Kitapevi, 1999.
11. Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed es-Süneykî. el-Matla’. thk. Bilâl Muhammed Hâtim es-Sekâ. Dımaşk: Dâru’t-Tekvâ, 1. Basım, 1441/2020.
12. Molla Fenârî. el-Fevâidu’l-fenâriyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1435/2014.
13. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Mi‘yârü’l-‘ilm. Beyrut: Dârü’l-Minhâc, 1. Basım, 1440/2019.
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Mihakkü’n-nazar. Beyrut: Dârü’l-Minhâc, 1. Basım, 1440/2019.
15. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-Müstasfâ min ‘ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Süleyman el-Aşkar. 2 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1. Basım, 1433/2012.
16. Gelenbevî, İsmâil b. Mustafa. Kitâbu’l-Burhân. Süleymaniye: Matbaatu’s-Sa‘âde, ts.
17. Gelenbevî, İsmâil b. Mustafa. Risâleler. çev. Bilal Taşkın. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 1. Basım, 2025.
18. Gelenbevî, İsmâil b. Mustafa. Gelenbevî fî ‘İlmi’l-mantık. thk. Câdullâh Bessâm Sâlih. Ammân: Dâru’n-Nûr, 1. Basım, 2016.
19. Gutas, Dimitri. Yunanca Düşünce Arapça Kültür. çev. Lütfü Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017.
20. Harpûtî, Yusuf Şükrî. Şerhu’l-Harpûtî ‘alâ şerhi Davûdi’l-Karsî. İstanbul: Siraç Yayınevi, 1. Basım, 1445/2023.
21. İzmirli, İsmail Hakkı. Metodoloji. haz. Refik Ergin. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2013.
22. Kankırî, Abdullah b. Hasan el-Ensârî. Hâşiyetu’l-kankırî ‘alâ hâşiyeti kavli Ahmed. Siirt: el-Medresetü’l-Mücâhidiyye, ts.
23. Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed. Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Muhammed Nizâr Temîm-Heysem Nizâr Temîm. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1415/1994.
24. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-müellifîn. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1414/1993.
25. Kılıç, Bilge. Hadis Edebiyatında Câmi‘ Türü Kaynaklar ve Câmi‘ Kavramının Sorunları (Hicri I-IV. Asır). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
26. Kılıç, Bilge. “Usûl-Mantık İlişkisi Bağlamında Hadis Usûlündeki Bazı Tanım Sorunları”. Felsefe ve İslami İlimler. Ed. Süleyman Taşkın. 243-265. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 2022.
27. Kutluer, İlhan. “Şey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/34-36. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
28. Leknevî, Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed Emînillâh es-Sihâlevî. Zaferü’l-emânî bi-şerhi Muhtasarı’l-Cürcânî. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 4. Baskı, 1429/2013.
29. İbn Haldun, Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî. Mukaddime. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, ts.
30. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. et-Takrîb li-haddi’l-mantık ve’l-madhal ileyhi bi’l-elfâzi’l-‘âmmiyye ve’l-emsileti’l-fıkhiyye. thk. Abdulhakk b. Mollâ Hakki et-Türkmânî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 1428/2007.
31. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî. el-İşârat ve’t-tenbihât, thk. Süleymân Dünyâ. Kahire: Dârü’l-Ma‘ârif, ts.
32. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî. Mantığa Giriş. trc. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 3. Basım, 2013.
33. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Nasîhatü ehli’l-îmân fi’r-red ‘alâ mantıki’l-Yûnân. thk. Abdussamed Şerefüddîn el-Kebetî. Beyrut: Müessetü’r-Reyyân. 1. Basım, 1426/2005.
34. Mağnîsî, Mahmûd Hasan. Muğni’t-tullâb. thk. İsâm b. Mühezzeb es-Sebû‘î. Dımaşk: Dârü’l-Beyrûtî, 1. Basım, 1430/2009.
35. Meydânî, Abdurrahman Hasan Habenneke. Davâbitu’l-m‘arife. Beyrut, Dâru’l-Kalem, 12. Basım, 1432/2011. Muzaffer, Muhammed Rıza. el-Mantık. b.y.: Dârü’t-Te‘âruf, 1427/2006.
36. Negerî, Abdunnebî b. Abdurrasûl el-Ahmed en-. Düstûrü’l-‘ulemâ’. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1421/2000.
37. Neşşâr, Ali Sâmî. Neş’etü’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm. 3 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 3. Basım, 1443/2022.
38. Öktem, Ülker. “Osmanlı Medreselerinde Felsefe”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 15/15 (1 Temmuz 2004), 271-288. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000515.
39. Özpilavcı, Ferruh. “Mantık ve Dinî İlimler: Kelam, Fıkıh, Tefsir, Hadis, Tasavvuf, Arap Dili”. Mantık Araştırmaları I. ed. İsmail Latif Hacınebioğlu-vd. 40-89. Isparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1. Basım, 2013.
40. Pattabanoğlu, Fatma Zehra. “Medreselerde Okutulan Mantık ve Felsefe Derslerinin Osmanlı Düşüncesindeki Yeri ve Önemi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (01 Haziran 2014), 23-50. https://izlik.org/JA53CP82PS.
41. Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed et-Tahtânî. Tahrîrü’l-kavâidi’l-mantıkıyye fî şerhi’r-Risâleti’ş-şemsiyye. İstanbul: el-Mektebetü’l-Haşimiyye, 2013.
42. Rescher, Nıcholas. İslam Mantık Tarihi. çev. Ahmet Kayacık. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
43. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekr el-Mer‘aşî. Tertîbü’l-‘ulûm. thk. Muhammed b. İsmail es-Seyyid Ahmed. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1408/1988.
44. Saylan, İbrahim. Yusuf Şükrü Harpûtî ve Eserlerinin Hadîs Açısından Değeri. Kayseri: Kimlik Yayınları, 1. Basım, 2020.
45. Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Mu‘îdü’n-ni‘am ve mübîdu’n-nikam. haz. Harun Yılmaz – Muhammed Enes Midilli. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2019.
46. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Tedrîbü’r-râvî. thk. Bedî‘ Seyyîd el-Lahhâm. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyîb, 2. Basım, 1431/2010.
47. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Kavlü’l-müşrik fî tahrîmi’l-mantık. thk. es-Seyyîd Muhammed Seyyîd ‘Abdulvehhâb. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1429/2008.
48. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Savnü’l-mantık ve’l-kelâm ‘an fenni’l-mantık ve’l-kelâm. thk. Ali Sâmî Neşşar-Suâd Ali Abdurrazzâk. 2 Cilt. İskenderiye: Silsiletü İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1389/1970.
49. Şınkıtî, Muhammed Muhtâr. Âdâbu’l-bahs ve’l-münâzara. Kahire: Dârü’l-‘Âlemiyye, 1. Basım, 1436/2015.
50. Street, Tony. İslâm Mantık Tarihi. çev. Harun Kuşlu. İstanbul: Klasik, 2025.
51. Tablâvî, Zeynüddîn Mansûr b. Ebi’n-Nasr b. Muhammed. Risâle fî beyâni’t-taksîm ve’l-maksim ve’l-kısm ve’l-kasîm ve tahkîki’l-fark beyne’l-inkisâmeyn. thk. Hâlid Muhammed el-Hecresî. Kahire: Dârü’l-İhsân, 1. Basım, 2024.
52. Taylan, Necip. Ana Hatlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011.
53. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Muhtasarü’l-meânî. İstanbul: Salah Bilici Kitapevi, ts.
54. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Şerhu’l-imâm es-Saʻd et-Teftâzânî ‘ale’ş-Şemsiyye. thk. Câdullah Bessâm Sâlih. Ammân: Dârü’n-Nûri’l-Mübîn, 4. Basım, 2018.
55. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1. Basım, 1996.
56. Tehânevî, Zafer Ahmed b. Latîf. Kavâʻid fî ‘ulûmi’l-hadîs. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-islâmiyye, 10. Basım, 1328/2007.
57. Türker, Ömer. “Tarif”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/28. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
58. Tûsî, Ebû Ca‘fer Nasîrüddîn Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen. Şerhu’l-İşârât. 3 Cilt. b.y.: Dârü’n-Neşr el-Belâğa, 4. Basım, 1440/2018.
59. Yazoğlu Ruhattin - İmamoğlu, Tuncay. Mantık. Erzurum: Eser Yayınları, 4. Baskı, 2021.
60. Yıldırım, Cemal. Mantık/Doğru Düşünme Yöntemi. Ankara: Fol Yayınları, 2019.