An Examination of Ḥadīths Whose Sources Could Not Be Identified in Majd al-Dīn Ibn al-Athīr’s Book Jāmiʿ al-Uṣūl

Öz

Majd al-din Ibn al-Athir’s (d. 606/1210) book, Jāmiʿ al-Uṣūl, is a study on the work al-Jam’ beyn al-usul al-sitte by Razin b. Muaviya al-Sarakusti (d. 535/1140). In this book, Ibn al-Athir removed the repeated hadiths in Razin's book, added some hadiths that were not included, indicated the sources of the ḥadīt̲h̲s with specific symbols. Eymen Salih Şaban, who did a commentary study on the book Jāmiʿ al-Uṣūl, noted that he could not find the source of forty-two ḥadīt̲h̲s with the expression "lam akif ʿalayh". In this study, due to time and place limitations, the first ten ḥadīt̲h̲s whose sources could not be found will be examined, their text structures will be analyzed, and their common aspects will be sought. In the examination of the ḥadīt̲h̲s, the Structural Analysis of Narrations method will be used, and conclusions will be drawn based on text similarities. The aim of this study is to investigate the structurally similar texts of the ḥadīt̲h̲s in question and to determine their status in ḥadīt̲h̲ sources. It has not been determined that academic study with the same or similar purpose has been conducted on the book Jāmiʿ al-Uṣūl before.

Anahtar Kelimeler

• Majd al-din Ibn al-Athir
• Jami al-usul
• Unknown source hadiths
• Text criticism
• Structural analysis.

دراسة لبعض الأحاديث المجهولة الأصل في كتاب جامع الأصول لمجد الدين ابن الأثير

Öz

يُعدّ كتاب "جامع الأصول لأحاديث الرسول" لمجد الدين ابن الأثير (ت. 606/1210) دراسةً شهيرةً مبنيةً على كتاب "الجامع بين الأصول الستة" للباحث الأندلسي رازين بن معاوية السركستي (ت. 535/1140)، حيث جمع فيه الأحاديث من كتب الحديث الستة، مستبدلاً سنن ابن ماجه بكتاب "الموطأ" للإمام مالك. وفي هذا الكتاب، حذف ابن الأثير الأحاديث المكررة في كتاب رازين، وأضاف أحاديث لم تكن موجودة في الأصل، وحدد مصادر الأحاديث برموز خاصة، وشرح معاني الكلمات غير المألوفة في الأحاديث، ورتب عناوين الفصول الرئيسية أبجديًا. أشار أيمن صالح شعبان، صاحب شرح جامع الأصول، إلى أنه لم يعثر على مصدر أربعة وأربعين حديثًا وردت فيها عبارة "لم أجد مصدر الحديث". في هذه الدراسة، سنركز على الأحاديث العشرة الأولى التي لم يُعثر على مصادرها لضيق الزمان والمكان، وسندرس بنيتها النصية، ونسعى إلى إيجاد أوجه التشابه بينها. في دراسة الأحاديث قيد البحث، سنستخدم منهج تحليل بنية الروايات، وسنستخلص النتائج من أوجه التشابه النصية. إضافةً إلى ذلك، سنبحث فيما إذا كانت هذه الأحاديث قد انتشرت إلى مؤلفات كُتبت بعد جامع الأصول، وإن كان الأمر كذلك، فهل طرأت أي تغييرات على نصوصها. بناءً على النتائج التي توصلنا إليها في هذه الدراسة، سنُقيّم مصادر الأحاديث المدروسة. يهدف هذا البحث إلى دراسة النصوص التي تتشابه بنيويًا مع نصوص الأحاديث قيد البحث، وتحديد مكانتها في مصادر الحديث. لم يتم تحديد أي دراسة أكاديمية سابقة حول كتاب كاميو الأصول بنفس الغرض أو غرض مشابه.

Anahtar Kelimeler

• مجد الدين ابن الأثير
• جامع الأصول
• أحاديث مجهولة الأصل
• النقد النصي
• التحليل البنيوي

Mecdüddîn İbnü’l-Esîr’in Câmi‘u’l-Usûl Kitabında Kaynağı Tespit Edilemeyen Hadisler Üzerine Bir İnceleme

Öz

Mecdüddîn İbnü’l-Esîr’in (ö. 606/1210) tanınmış eseri Câmi‘u’l-usûl li-ahâdîsi’r-Resûl, Endülüslü muhaddis Rezîn b. Muâviye es-Sarakustî’nin (ö. 535/1140), İbn Mâce’nin es-Sünen’i yerine İmam Mâlik’in el-Muvatta’ını alarak Kütüb-i Sitte’deki hadisleri bir araya getirdiği, el-Cem’ beyne’l-usûli’s-sitte adlı eseri üzerine yapılmış bir çalışmadır. İbnü’l-Esîr, bu kitabında, Rezîn’in eserinde mükerrer olan hadisleri çıkarmış, eserde yer almayan bazı hadisleri ilave etmiş, belirli rumuzlarla hadislerin kaynaklarını göstermiş, hadislerdeki garîb kelimelerin anlamlarını açıklamış ve ana başlıklarını alfabetik olarak düzenlemiştir. Câmi‘u’l-usûl kitabı üzerine talik çalışması yapan Eymen Salih Şaban, kırk iki hadis hakkında “lem akif aleyhi” ifadesiyle hadisin kaynağını bulamadığını belirten not düşmüştür. Bu çalışmada, zaman ve yer sınırlılığı nedeniyle kaynağı bulunamayan hadislerden ilk on hadis üzerinde durulacak, onların metin yapıları incelenecek, ortak yönleri bulunmaya çalışılacaktır. Üzerinde durulan hadislerin incelenmesinde, Rivayetlerin Yapısal Analizi metodu kullanılacak, metin benzerlikleri üzerinden sonuçlar çıkarılmaya çalışılacaktır. Ayrıca söz konusu hadislerin Câmi‘u’l-usûl kitabından sonra yazılan eserlere yayılıp yayılmadığı, yayılmışsa metinlerde herhangi bir değişim olup olmadığı incelenecektir. İncelemede elden sonuçlar doğrultusunda, incelenen hadislerin kaynakları hakkında değerlendirmeler yapılacaktır. Bu çalışmada amaç, üzerinde durulan hadis metinlerinin yapısal yönden onlara benzeyen metinleri araştırmak ve onların hadis kaynaklarındaki durumunu tespit etmektir. Daha önce aynı veya benzer bir amaçla Câmi‘u’l-usûl kitabı üzerine akademik bir çalışma yapıldığı tespit edilememiştir.Mecdüddîn İbnü’l-Esîr’in (ö. 606/1210) tanınmış eseri Câmi‘u’l-usûl li-ahâdîsi’r-Resûl, Endülüslü muhaddis Rezîn b. Muâviye es-Sarakustî’nin (ö. 535/1140), İbn Mâce’nin es-Sünen’i yerine İmam Mâlik’in el-Muvatta’ını alarak Kütüb-i Sitte’deki hadisleri bir araya getirdiği, el-Cem’ beyne’l-usûli’s-sitte adlı eseri üzerine yapılmış bir çalışmadır. İbnü’l-Esîr, bu kitabında, Rezîn’in eserinde mükerrer olan hadisleri çıkarmış, eserde yer almayan bazı hadisleri ilave etmiş, belirli rumuzlarla hadislerin kaynaklarını göstermiş, hadislerdeki garîb kelimelerin anlamlarını açıklamış ve ana başlıklarını alfabetik olarak düzenlemiştir. Câmi‘u’l-usûl kitabı üzerine talik çalışması yapan Eymen Salih Şaban, kırk iki hadis hakkında “lem akif aleyhi” ifadesiyle hadisin kaynağını bulamadığını belirten not düşmüştür. Bu çalışmada, zaman ve yer sınırlılığı nedeniyle kaynağı bulunamayan hadislerden ilk on hadis üzerinde durulacak, onların metin yapıları incelenecek, ortak yönleri bulunmaya çalışılacaktır. Üzerinde durulan hadislerin incelenmesinde, Rivayetlerin Yapısal Analizi metodu kullanılacak, metin benzerlikleri üzerinden sonuçlar çıkarılmaya çalışılacaktır. Ayrıca söz konusu hadislerin Câmi‘u’l-usûl kitabından sonra yazılan eserlere yayılıp yayılmadığı, yayılmışsa metinlerde herhangi bir değişim olup olmadığı incelenecektir. İncelemede elden sonuçlar doğrultusunda, incelenen hadislerin kaynakları hakkında değerlendirmeler yapılacaktır. Bu çalışmada amaç, üzerinde durulan hadis metinlerinin yapısal yönden onlara benzeyen metinleri araştırmak ve onların hadis kaynaklarındaki durumunu tespit etmektir. Daha önce aynı veya benzer bir amaçla Câmi‘u’l-usûl kitabı üzerine akademik bir çalışma yapıldığı tespit edilememiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mecdüddin İbnü’l-Esîr
• Câmiu’l-usûl
• Kaynağı bilinmeyen hadisler
• Metin tenkidi
• Yapısal analiz

Kaynakça

1. Abdullah b. el-Mübârek. Kitâbü’z-Zühd ve’r-rekâik. thk. Habiburrahman el-A’zamî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2004.
2. Abdullah b. el-Mübârek. Müsned. thk. Subhi el-Bedrî es-Semarrâî. Riyad: Mektebetü’l-Maarif, 1987
3. Abdullah b. Ömer b. Ahmed el-Amar. “Rezîn b. Muâviye el-Abderî ve Kitâbuhu Muhtasaru Tefsiri’t-Taberî”. Mecelletü’l-Ulûmi’ş-Şeriyye 18/4 (2025), 2220-2269.
4. Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San’ânî. Musannef. thk. Merkezü’l-Buhûs. Dârü’t-Te’sîl, 2. Basım, 2013.
5. Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San’ânî. Tefsîru Abdürrezzâk. thk. Mahmûd Muhammed Abduh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
6. Akyürek, Yakup (ed.). Uluslararası İbnü’l-Esîr el-Cezerî Kardeşler Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı. Şırnak: Şırnak Üniversitesi Yayınları, 2025.
7. Ali b. Hucr, Ebü’l-Hasen Ali b. Hucr b. İyâs es-Sa’dî el-Mervezî. Hadîsu Ali b. Hucr an İsmail b. Cafer. thk. Ömer b. Refûd b. Refîd es-Süfyânî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1998.
8. Avcı, Casim. “Medâin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları. 2003. Erişim 02 Temmuz 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/medain

9. Aydın, Mustafa. “Rezîn b. Muâviye es-Sarakustî’nin et-Tecrîd li’s-sıhâh ve’s-sünen İsimli Kitabının İlim Bölümünün Değerlendirilmesi”. Artvin Çoruh Üniversitesi İlahiyat Araştırmaları Dergisi 6/2 (2022), 1-30.
10. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b el-Hüseyin b Ali. Delâilü’n-nübüvve ve ma’rifetü ahvâli sâhibi’ş-şerîa. thk. Abdülmu’tî Kal’acî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
11. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b el-Hüseyin b Ali. el-Câmi‘u li-şuabi’l-îmân. thk. Abdülali Abdülhamîd Hâmid. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 2003.
12. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b Ali. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
13. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’l-müsnedü’s-sahîhu’l-muhtasar min umûri Resûlillah (s.a.v.) ve sunenihi ve eyyâmihi. Kahire: Dâru’t-Te’sîl, 2012.
14. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Edebü’l-müfred. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Kahire: Dârü’l-Beşâir, 3. Basım, 1989.
15. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. et-Târîhu’l-evsat. thk. Mahmûd İbrahim Zayed. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1977.
16. Ebherî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdillah. Şerhu’l-Muhtasari’l-kebîr fi’l-fıkh. thk. Ahmed Abdullah Hasen. Dubai: Cemiyyetü Dari’l-Birr, 2020.
17. Ebû Davud et-Tayâlisî. Müsned. thk. Muhammed b. Abdulmuhsin et-Türkî. Cîze: Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, 1999.
18. Ebû Davud, Süleyman b. el-Eş’as b. İshak es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaut - Muhammed Kâmil Karabelli. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
19. Ebû Ya’la el-Mevsılî. Müsned. thk. Saîd b. Muhammed es-Sinârî. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2013.
20. Hâlid Muhammed eş-Şermân. “et-Tertîbü’l-Mevzû‘î li’l-Ehâdîs fî Kitâbi Câmi‘i’l-Usûl li‑İbnü’l-Esîr: Dirâse Nakdiyye”. Mû’te li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât 37/4 (2022), 247-278.
21. Hemmâm b. Münebbih. es-Sahîfetü’s-Sahîha. thk. Ali Hasen Ali Abdülhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslamî, 1987.
22. Heysemî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ebî Bekr. Mecma’u’z-zevâid ve menba’ü’l-fevâid. thk. Hüsameddin el-Kudsî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
23. Humeydî, Muhammed b. Fütûh. el-Cem’u beyne’s-Sahihayn el-Buhârî ve Müslim. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002.
24. İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hasen. Târîhu Medîneti Dimeşk. thk. Muhibbüddîn Ebû Saîd. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995.
25. İbn Ebî Âsım. el-Cihâd. thk. Müsâid b. Süleyman. Mektebetü Ulûm ve’l-Hikem, 1989.
26. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah Muhammed. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Tâc, 1989.
27. İbn Hacer el-Askalânî. Tağlîku’t-ta’lîk alâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Saîd b. Abdirrahman Musa el-Kazakî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslamî, 1985.
28. İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1995.
29. İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaut vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
30. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaut vd. Dimeşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
31. İbn Sa’d, Muhammed b. Saʿd b. Menî’ ez-Zührî. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2001.
32. İbnu’l-Ca’d, Ebu’l-Hasen Ali b. el-Ca’d b. Ubeyd el-Cevherî el-Bağdâdî. Müsned. thk. Âmir Ahmed Hayder. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
33. İbnü’l-Esîr Mecdüddîn, Ebu’s-Seâdât. Câmi‘u’l-usûl-li-ehâdîsi’r-Resûl. thk. Abdülkadir Arnaut. Dimeşk: Dârü’l-Fikr, 1970.
34. İshâk b. Râhûye. Müsned. thk. Abdülgafur b. Abdilhak el-Belûşî. Medine: Mektebetü’l-İmân, 1991.
35. Kadı Iyaz, Ebu’l-Fadl Iyaz b. Musa. eş-Şifâ bi ta’rîfi hukûki Mustafa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1979.
36. Kettâni, Muhammed el-Muntasır b. Muhammed. Hadis Literatürü. çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994.
37. Koçkuzu, Ali Osman. “İbnü’l-Esîr, Mecdüddin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-esir-mecduddin
38. Kuzudişli, Ali. Rivayetlerde Sarmal Özellik. İzmir: Tıbyan Yayıncılık, 2012. https://www.academia.edu/14920875/Hadislerde_Sarmal_%C3%96zellik_The_Spiral_Structure_of_Hadith_Narrations_
39. Mâlik b. Enes. Muvatta Rivâyetü Ebî Mus’ab ez-Zührî. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf, Mahmûd Muhammed Halîl. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1991.
40. Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Kahire: Matbaatü İsa el-Bâbî, 1955.
41. Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
42. Özpınar, Recep. İbnü’l-Esîr’in Hadis Usulcülüğü (Câmi‘u’l-usûl Mukaddimesi Özelinde). İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
43. Sandıkçı, Kemal. “Cizre’nin Yetiştirdiği Önemli İlim Adamları: İzzeddîn ve Mecdüddîn İbnü’l-Esîr Kardeşler”. Hz. Nuh’tan Günümüze Cizre Sempozyumu Bildiriler Kitabı. ed. M. Sait Özervarlı. 89-104. Şırnak: Güzel Sanatlar Matbaası, 1999.
44. Suyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekir Celâleddîn. et-Tatrîf fi’t-tashîf. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Amman: Dârü’l-Fâiz, 1409.
45. Şeybânî, Muhammed b. el-Hasen. el-Asl. thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
46. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu’cemü’l-kebîr. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
47. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed. Şerhu müşkili’l-Âsâr. thk. Şuayb el-Arnaut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1994.
48. Tirmizî, Muhammed b. İsa. Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Beyrut: Mektebetü Mustafâ el-Bâbî, 3. Basım, 1975.
49. Türcan, Zişan. “Hadis Tarihçiliği Bağlamında İbnü’l-Esîr’in Câmi‘u’l-usûl Mukaddimesi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 8/1 (30 Haziran 2010), 107-124.
50. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaut vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
51. Zeynüddîn er-Râzî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ebî Bekir. Muhtâru’s-sıhâh. thk. Yusuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 5. Basım, 1999.