The Control Mechanism in the Isnād System: The Utilization of Historical Data by Hadith Scholars in Verifying Transmission

Öz

The isnād system is regarded as a key tool for determining hadith reliability, and the importance attached to it produced an extensive literature on transmitters. Whether a report genuinely originates from the Prophet can be established by examining the links between transmitters in its chain. This study examines how hadith scholars verified that a transmitter actually heard a hadith from his claimed source, focusing on their use of chronological data to establish samāʿ. Selected reports identified in ʿilal and marāsīl works are analyzed as a sample. The examples show that hadith scholars did not merely compile reports but critically scrutinized their chains. Rejecting bare claims of transmission, they carefully weighed historical data to identify irsāl, tadlīs, and continuity or discontinuity (ittiṣāl–inqiṭāʿ) in chains. Much of the knowledge underlying isnād and matn criticism is recorded outside the hadith collections. Suʾālāt and ʿilal works, which reveal the background of these collections and critique them, are therefore essential sources for studying the stages of hadith transmission.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Tahammulul-hadith
• Sama
• Ittisal
• ‘Illa

آلية التحكم في نظام الإسناد: استخدام البيانات التاريخية من قبل علماء الحديث في تحديد السماع

Öz

يُعَدُّ نظامُ الإسناد من أهمّ الأدوات في الحكم على درجة الوثوق بالأحاديث، وقد أفضت العنايةُ بالإسناد إلى نشوء أدبيّاتٍ واسعةٍ تتعلّق بالرواة. ويقوم إثباتُ نسبة الرواية إلى النبي ﷺ على دراسة الصِّلات بين الرواة في سلسلة الإسناد. وتتناول هذه الدراسةُ الطرقَ التي يُتحقَّق بها من سماع الراوي الحديثَ ممّن ادّعى السماعَ منه حقيقةً، وتركّز بوجهٍ خاصٍّ على توظيف المحدّثين للتاريخ في إثبات السماع. وقد حُلِّلت، على سبيل العيّنة، بعضُ الروايات الواردة في كتب العلل والمراسيل. وتُظهِر النماذجُ المدروسة أنّ المحدّثين لم يقتصروا على جمع الروايات، بل مارسوا نقدَ الأسانيد بنظرٍ نقديٍّ فاحص؛ فلم يكتفِ علماءُ الحديث بمجرّد دعوى النقل، بل اعتمدوا المعطياتِ التاريخيةَ بدقّةٍ في الكشف عن الإرسال والتدليس، وفي الحكم بالاتصال أو الانقطاع. ثمّ إنّ معظمَ المعلومات المتعلّقة بنقد السند والمتن مدوَّنةٌ في مصنّفاتٍ خارج كتب الرواية. وفي هذا السياق تُعَدُّ كتبُ السؤالات والعلل، بوصفها مصنّفاتٍ في تحليل الروايات تكشف خلفيّةَ كتب متون الحديث وتقدّم نقدَها، مصادرَ أساسيّةً للباحثين في مراحل رواية الحديث.

 

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• تحمُّل الحديث
• السماع
• اتصال
• علة

İsnâd Sisteminde Kontrol Mekanizması: Muhaddislerin Semâı Tespitte Tarihi Verileri Kullanımı

Öz

İsnâd sistemi, hadislerin güvenilirliğini belirlemede en önemli araçlardan biri kabul edilmekte ve isnâda verilen önem, râvilerle ilgili geniş bir literatürün doğmasına yol açmıştır. Bir rivayetin Hz. Peygamber’e aidiyetinin tespiti, rivayet zincirindeki râviler arasındaki bağlantıların incelenmesine dayanır. Bu çalışma, bir râvinin hadisi iddia ettiği kişiden gerçekten işitip işitmediğinin hangi yöntemlerle teyit edildiğini incelemekte; özellikle muhaddislerin semâ‘ı tespitte tarih bilgisini kullanmaları üzerinde durmaktadır. Örneklem olarak ‘ilel ve merâsîl türü eserlerde yer alan bazı rivayetler analiz edilmiştir. İncelenen örnekler, muhaddislerin rivayetleri yalnızca derlemediğini, eleştirel bir bakışla sened kritiği yaptıklarını göstermektedir. Hadis âlimleri salt nakil iddiasını yeterli görmemiş; irsâl, tedlîs ve ittisâl-inkıtâ‘ın belirlenmesinde tarihî verileri titizlikle değerlendirmiştir. Sened ve metin değerlendirmesine ilişkin bilgilerin büyük kısmı rivayet kitapları dışındaki eserlerde kayıtlıdır. Bu bağlamda suâlât ve ‘ilel eserleri, hadis metin kitaplarının arka planını ve eleştirisini sunan rivayet analizi eserleri olarak hadis rivayetinin aşamalarını araştıranlar için temel başvuru kaynaklarıdır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Tahammülü’l-hadîs
• Semâ
• İttisâl
• İllet

Kaynakça

1. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Heyet. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Te’sîl, 1435.
2. Alâî, Ebû Saîd Salâhuddîn Halîl b. Keykeldî el-. Câmi‘u’t-tahsîl fî ahkâmi’l-merâsîl. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 2. Basım, 1407/1986.
3. Arslan, Ali. “Tarih ve Hadis İlmindeki Tenkit Usulleri”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2014), 53-78.
4. Aşık, Nevzat. “Tahammül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/380-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
5. Aşıkkutlu, Emin. “Tabaka Kavramı ve Muhaddislerin Tabaka Anlayışı”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/32 (2007), 5-18.
6. Aydınlı, Abdullah. “Semâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/457-458. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
7. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmaîl b. İbrâhîm el-. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Heyet. 12 Cilt. Riyad: en-Nâşirü’l-mütemeyiz li’t-tıbâati ve’n-neşri ve’t-tevzi‘, 1440.
8. Düreys, Halid b. Mansur b. Abdillah ed-. Mevkifü’l-imâmeyni’l-Buhârî ve Müslim min iştirati’l-likâ ve’s-semâ‘ fi’s-seneti’l-muan‘an beyne’l-müteahhirîn. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1997.

9. Düzenli, Muhittin. Hadislerde Gizli Kusurlar: İllet ve Şâz. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
10. Efendioğlu, Mehmet. “Muâsara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/327-328. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
11. Efendioğlu, Mehmet. “Tabakat (hadis)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/291-292. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
12. Fahl, Mâhir Yâsîn el-. el-Câmi‘ fil-ilel ve’l-fevâid. 5 Cilt. Suud: Daru İbnü’l-Cevzî, 1431.
13. Görmez, Mehmet. Hadis İlminin Temel Meseleleri. Ankara: Otto Yayınları, 2. Basım, 2014.
14. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Câmi‘ li-ahlâkı’r-râvi ve âdâbi’s-sâmi‘. thk. Mahmûd et-Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Me’ârif, 1983/1403.
15. Hâzimî, Abdurrahman b. Abdullah el-. “Tahkîkü semâi’r-ruvât fi’l-esânîd”. Journal of Humanities and Social Sciences Studies (JHSSS) 1/5 (ts.), 126-139.
16. Itr, Nûreddin. Menhecü’n-nakd fî ulûmi’l-hadîs. Dımaşk: Daru’l-Fikr, 3. Basım, 1981.
17. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-Ta‘dîl. Haydarabad; Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1371/1952.
18. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Merâsîl. thk. Şükrullâh Nimetullâh Kucânî. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1397.
19. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423/2002.
20. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehzîbü’t-tehzîb. thk. Adil Mürşid. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1326/1908.
21. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Bustî. el-Mecrûhîn mine’l-Muhaddisîn. thk. Hamdî Abdulmecîd. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s-semîî, 1420/2000.
22. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Bustî. es-Sikât. 9 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Me‘ârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
23. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Bustî. Meşâhîru ulemâi’l-emsâr ve a‘lâmu fukahâi’l-aktâr. thk. Merzûk Alî İbrâhîm. Mansûra: Dâru’l-Vefâ, 1411/1991.
24. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. 5 Cilt. b.y.: Dâru Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
25. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân el- Hanbelî. Şerhu ‘ileli’t-Tirmizî. thk. Hemmâm Abdürrahim Saîd. 2 Cilt. Ürdün: Mekbetü’l-Menâr, 1407.
26. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân el-Hanbelî. Câmi‘u’l-‘ulûm ve’l-hikem. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 3 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 1424/2004.
27. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî el-. el-İlmâ‘ ilâ ma‘rifeti usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâ‘. thk. Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Dârüʹt‐türas, 1379/1970.
28. Kaynar, Enes. İlk Üç Nesilde İttisâl ve İnkıtâ‘ Olgusu. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2026. Lâhim, İbrahim b. Abdullah el-. el-İttisâl ve’l-inkıtâ‘. Riyad: Mektebetü Rüşd, 1426.
29. Müslim, Ebû’l-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Zuheyr en-Nâsır. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-necât, 1433.
30. Özçelik, Harun. “Mevzû Hadisleri Tesbitte Metod Farklılıkları”. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 22 (2004), 190-227.
31. Polat, Selahattin. Hadis Araştırmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
32. Râmhürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdurrahmân b. Hallâd el-Fârisî er-. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvi ve’l-vâ‘i. thk. Muhammed Acâc el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 3. Basım, 1404/1983.
33. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Tedrîbü’r-râvi fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Taybe, 1414.
34. Şâmî, Sâmih Muhammed eş-. el-Medhal ile’ş-şevâridi fî isbâti semâi’r-ruvât ve nefyihî inde’l-muhaddisîn. Kahire: Müessesetü’l-îmân, 3. Basım, ts.
35. Şebremî, Abdullah b. Râşid eş-. “Udûlü’l-imâm el-Buhârî an siyagi’s-semâi’s-sarîhati ile’s-siyagi’l-muhtemeleti fi’r-rivâyeti an şuyûhihi fî sahîhihi –dirâsetün nazariyyetün tatbîkiyyetün-”. Mecelletü’l-Ulûmi’ş-Şer‘iyye 18/4 (2025), 2536-2592.
36. Tatlı, Mustafa. Rical Bilgisinin Tespiti: Suâlât Literatürü. İstanbul: Beka Yayınları, 2016.
37. Teyyim, Es‘ad Sâlim. İlmü tabakâti’l-muhaddisîn. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1415.
38. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-. el-‘İlel. thk. Subhî es-Sâmerrâî vd. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1409/1989.
39. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-. es-Sünen. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
40. Uğur, Mücteba. “Edâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/388-389. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
41. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ el-. ed-Du‘afâü’l-kebîr. thk. Abdulmu‘tî Emîn Kal‘acî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1404/1984.
42. Ünal, Yavuz. “Hadis Tesbit Sisteminin Doğuş ve Gelişim Seyri Üzerine”. Hadis Tetkikleri Dergisi 1/2 (2003), 7-42.
43. Ünal, Yavuz. Hadisin Doğuş ve Gelişim Tarihine Yeniden Bakış. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2. Basım, 2010.
44. Yıldırım, Enbiya. Hadiste Metin Tenkidi (Tarihi Süreç, Yeni Yaklaşımlar). İstanbul: Rağbet Yayınları, 2009.
45. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-(tabakâtü’l-)meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Riyad: Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 2003.