موتٌ في المنفى وردُّ الاعتبار: العوامل المصاحِبة للمكانة العلمية في شهرة الإمام البخاري

Öz

كثيرًا ما تُفسَّر المكانة المركزية التي يحتلّها الإمام البخاري في علم الحديث بعبقريته العلمية، وبالتفوّق المنهجي لمصنَّفاته وفي مقدّمتها الجامع الصحيح، وبدقّته في الرواية، وسَعة معرفته بالرجال، وتشدُّده في شروط الصحّة. ولا يسعى هذا البحث إلى إحلال عوامل أخرى محلّ هذه العوامل العلمية، وإنّما يتوجّه إلى جانبٍ مُهمَلٍ في شهرة البخاري، وهو كيفيّة موته وما أثاره هذا الموت من ردّ فعلٍ اجتماعي. ذلك أنّ القيمة العلمية لمصنَّف المؤلّف لا تتطابق دائمًا تطابقًا تامًّا مع المنزلة التي يحوزها ذلك المؤلّف داخل تقليدٍ علميّ. فالشهرة، فضلًا عن كونها انعكاسًا مباشرًا للخصائص الكامنة في النصّ، قبولٌ اجتماعيٌّ يعبِّر عن الكيفية التي تختار بها جماعةٌ ما، في ظلّ شروطٍ تاريخية بعينها، أن تستحضر شخصيةً ما وأن تنقل ذكراها إلى الأجيال اللاحقة. وقد أُخرج البخاري في أواخر حياته من نيسابور أوّلًا ثمّ من بخارى بسبب مسألة اللفظ، فتوفّي في المنفى وقد ضاقت عليه الأرض بما رحبت، على حدّ تعبيره. ويتناول البحث — في ضوء التمييز الذي تقيمه سوسيولوجيا الموت بين الموت الطبيعي والموت غير الطبيعي — جملةً من الأخبار، منها حَمْل الناس تراب قبره التماسًا للبركة، ونصْب حاجزٍ خشبيّ على القبر للحيلولة دون ذلك، وندم مخالفيه عند قبره، والرؤى التي رُئيت بعد وفاته. ويخلص البحث إلى أنّ ما حظي به البخاري من اعتبارٍ لا يُقرأ بوصفه تجلّيًا لقبولٍ علميّ فحسب، بل يمكن أن يُقرأ كذلك بوصفه ردَّ اعتبارٍ اجتماعيّ متأخّر لعالِمٍ لحقه الظلم ومات في المنفى.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• البخاري
• مسألة اللفظ
• سوسيولوجيا الموت
• المنفى

Destekleyen Kurum

مركز الإمام البخاري الدولي للبحوث العلمية، أوزبكستان

Sürgünde Bir Ölüm ve İade-i İtibar: İmam Buhârî'nin Şöhretinde İlmî Otoriteye Eşlik Eden Etkenler

Öz

İmam Buhârî’nin hadis ilmindeki merkezî konumu çoğunlukla onun ilmî dehası, el-Câmiu’s-Sahîh başta olmak üzere eserlerinin metodolojik üstünlüğü, rivayet titizliği, ricâl bilgisi ve sıhhat şartlarındaki hassasiyeti ile açıklanır. Bu makalenin amacı söz konusu ilmî etkenlerin yerine başka etkenleri ikame etmeksizin Buhârî’nin şöhretinde ihmal edilen bir yöne, onun ölme biçimine ve bu ölümün uyandırdığı toplumsal tepkiye eğilmektir. Çalışmada literatür taraması yöntemi benimsenmiş; Buhârî'nin son yıllarına ve vefatına dair tabakât, târih ve ricâl eserlerindeki rivayetler doküman analiziyle incelenmiştir. Hayatının son yıllarında lafz tartışması sebebiyle önce Nîşâbûr’dan, ardından Buhârâ’dan çıkarılan Buhârî sürgünde vefat etmiştir. Makale, ölüm sosyolojisinin doğal-doğal olmayan ölüm ayrımını dikkate alarak kabir toprağının bereket umuduyla götürülmesi, bunun önüne geçmek için mezara tahta perde çekilmesi, muhaliflerin kabir başındaki nedameti ve vefat sonrası görülen rüyalar gibi nakilleri incelemektedir. Sonuçta, Buhârî’ye yönelik itibarın yalnızca ilmî bir kabulün tezahürü değil, aynı zamanda haksızlığa uğrayarak sürgünde ölen bir âlime yönelik gecikmiş bir toplumsal iade-i itibar olarak da okunabileceği ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Buhârî
• Lafz Meselesi
• Ölüm Sosyolojisi
• Sürgün

Destekleyen Kurum

Özbekistan İmam Buhari Uluslararası Bilimsel Araştırma Merkezi

A Death in Exile and Rehabilitation: Factors Accompanying Scholarly Authority in Imam al-Bukhārī's Fame

Öz

Imam al-Bukhārī's central position in the science of hadith is usually explained by his scholarly genius, the methodological superiority of his works, above all al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ, his rigor in transmission, his knowledge of narrators (rijāl), and his exacting criteria of authenticity. Without substituting other factors for these scholarly ones, this article aims to examine a neglected aspect of al-Bukhārī's renown: the manner of his death and the social response it provoked. The study adopts a literature review method within a qualitative research design. Reports on al-Bukhārī's final years and death found in biographical dictionaries (ṭabaqāt), historical chronicles (tārīkh), and works on narrator criticism (rijāl) are examined through document analysis. Expelled first from Nishapur and then from Bukhara because of the controversy over the pronunciation of the Qurʾān (lafẓ), al-Bukhārī died in exile. Drawing on the distinction between natural and unnatural death in the sociology of death, the article examines several reports: people carried away soil from his grave in hope of blessing; a wooden barrier was set up around the grave to prevent this; his former opponents expressed remorse at his graveside; and dreams were seen after his death. The article concludes that the esteem accorded to al-Bukhārī can be read not only as an expression of scholarly recognition but also as a belated social rehabilitation of a scholar who was treated unjustly and died in exile.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• al-Bukhārī
• The Lafẓ Controversy
• Sociology of Death
• Exile

Destekleyen Kurum

Imam Bukhari International Scientific Research Center, Uzbekistan

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. es-Sünne. thk.
2. Muhammed b. Saîd b. Sâlim el-Kahtânî. 2 Cilt. Dammâm: Dâru İbni’l-Kayyim, 1406/1986.
3. Akgül, Mustafa. Hadis Tarihinde Mihne Dönemi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
4. Akgün, Hüseyin. İmam Buhârî. Öncülerimiz 4. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
5. Alkan, Ahmet - Sedef Yıldız, Emine. “Türkiye’de Buhârî Üzerine Yayınlanan Akademik Çalışmaların Bibliyometrik Analizi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (Haziran 2026): 108-139. https://doi.org/10.51553/bozifder.1891815.
6. Aktaş, Ahmed el-. Kıssatü hayâti’l-Buhârî. Riyad: Merkezü İhsân li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 1445.
7. Ayas, Tahir. Sahîh-i Müslim’in Rivayeti. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
8. Bauman, Zygmunt. Ölümlülük, Ölümsüzlük ve Diğer Hayat Stratejileri. çev. Nurgül Demirdöven. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 3. Basım, 2018.

9. Bozkurt, Üsame. Hicrî 4. Asırda Ehl-i Hadîsin İç Tartışmaları. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
10. Brown, Jonathan. The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. Leiden: Brill, 2007.
11. Burcu, Esra - Akalın, Ayşe Emel. “Ölüm Olgusu Üzerine Sosyolojik Tartışmalar”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 8 (2008), 29-54.
12. Ceyyânî, Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed. Takyîdü’l-mühmel ve temyîzü’l-müşkil. thk. Ali b. Muhammed el-İmrân. 3 Cilt. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid, 1421.
13. Demirel, Serdar. Hadis Tasnifinin Altın Çağında Halku’l-Kur’an Meselesi ve Hadis Kaynaklarına Etkisi. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2021.
14. Erbuğ, Ece. “Ölüm Sosyolojisi: Geleneksel ve Modern Toplumda Ölümün Toplumsal Anlamları”. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi 8 (2021), 44-62.
15. Ertürk, Mustafa. “İmâm Buhârî’nin Siyaset Anlayışı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/2 (2004), 7-33.
16. Gan, Furkan. Sahîhayn’ın Otoriteleşme Süreci. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2026.
17. Hallâl, Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed. es-Sünne. thk. Atıyye ez-Zehrânî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’r-Râye, 1410/1989.
18. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
19. Hertz, Robert. Death and the Right Hand. çev. Rodney Needham - Claudia Needham. Illinois: The Free Press, 1960.
20. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî. Esâmî men revâ anhüm Muhammed b. İsmâil el-Buhârî. thk. Âmir Hasen Sabrî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1414/1994.
21. İbn Asâkir, Ebü’l-Kasım Alî b. el-Hasen. Târîhu Dımaşk. thk. Amr b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
22. İbn Ebî Hâtim er-Râzî, Abdurrahmân b. Muhammed. el-Cerh ve’t-ta’dîl. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1371/1952.
23. İbn Ebî Ya’lâ, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Muhammed. Tabakâtü’l-Hanâbile. thk. Muhammed Hâmid el-Fıkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
24. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Hedyü’s-sârî Mukaddimetü Fethi’l-bârî. thk. Abdülazîz b. Bâz vd. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1379.
25. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Tağlîku’t-Ta’lîk alâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Saîd Abdurrahmân Mûsâ el-Kazakî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1405.
26. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Haydarâbâd: Matbaatü Dâireti’l-Maârifi’n-Nizâmiyye, 1326.
27. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî. es-Sikât. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
28. Kaya, Ali. “Mihne Hadisesi ve Hadis İlmine Etkileri Bakımından Mihne’nin Sonuçları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2015), 7-32. https://doi.org/10.18505/cuifd.22558
29. Kocaoğlu, Abdulhamit. Mihne Bağlamında Buhari-Zühli Sürtüşmesi. İstanbul: KDY Yayıncılık, 2020.
30. Korucu Güven, Sema. “Kelam ve Telaffuz Arasında İki İsim: Buhârî ve Ahmed b. Hanbel”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (Haziran 2025), 1-20. https://doi.org/10.34085/buifd.1633593
31. Kureşî, Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkâdir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudiyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 5 Cilt. Kahire: Dâru Hecr, 1413/1993.
32. Kuzudişli, Bekir. “The Use of Dreams in the Hadith-Related Rijal Books”. Ilahiyat Studies 8/2 (2017), 273-300.
33. Melchert, Christopher. “The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. By Jonathan Brown. Leiden: Brill, 2007”. Journal of the Royal Asiatic Society 18/4 (2008), 526-528. https://doi.org/10.1017/S135618630800878X
34. Oktan, Yusuf. İmam Buhârî. Nebevî Vârisler 31. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
35. Özafşar, Mehmet Emin. İdeolojik Hadisçiliğin Tarihî Arka Planı: Mihne Olayı ve Haşeviyye Olgusu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1999.
36. Özkan, Halit. “Bir Muhaddis-Sûfinin Rüyaları”. Marife 5/2 (2005), 33-58.
37. Sağır, Adem. Ölüm Sosyolojisi. Ankara: Phoenix Yayınevi, 2014.
38. Sandıkçı, S. Kemal. Sahîhu’l-Buhari Üzerine Yapılan Çalışmalar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
39. Semhûrî, Râed. es-Selefü’l-mütehayyel: Mukârebe târîhiyye tahlîliyye fî selefi’l-Mihne; Ahmed b. Hanbel ve Ahmed b. Hanbel el-mütehayyel. Beyrut: el-Merkezü’l-Arabî li’l-ebhâs ve dirâseti’s-siyâsât, 2019.
40. Seven, Şuayip. “Buhârî Literatürüne Genel Bir Bakış”. İslam İlim Geleneğinde İmam Buhari Hayatı ve Eserleri. ed. Ömer Faruk Akpınar. 355-381. İstanbul: Siyer Yayınları, 2021.
41. Serahsî, Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. 31 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Saâde; Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
42. Sübkî, Tâceddîn Abdülvehhâb b. Alî. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Kahire: Hicr, 1413.
43. Tartı, Nevzat. “Rüya Kültürü ve Hadisçi Karizması”. Hadis Tetkikleri Dergisi 4/2 (2006), 9-40. Uğur, Mücteba. Buhârî. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1989.
44. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1405/1985.