مسعى تربوي لمكافحة التهميش: تعليم ديني شامل قائم على الختان

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى تحليل مواقف النبي (صلى الله عليه وسلم) تجاه الفئات الهشة والمهمشة في الهامش المجتمعي خلال العصر النبوي، والتي تم ترميزها بوصفها "الآخر"، وذلك بهدف استنباط المبادئ النظرية والتربوية لنموذج تعليم ديني شامل ومناهض للإقصاء. يُلاحظ في أدبيات التربية الإسلامية والتعليم الديني أن السنة النبوية الشريفة غاليًا ما تُعالج بشكل مجزأ وموزع على موضوعات محددة؛ مما يحجب طابعها البيداغوجي المكتمل والأصيل الذي يضع الكرامة الإنسانية في المركز ويسعى لتمكين الفرد وتعزيز فاعليته بوصفه "ذاتًا مستقلة". ولتدارك هذا النقص، اعتمدت الدراسة على منهج التحليل المكتبي باعتباره أحد التصاميم البحثية النوعية، حيث تم تحليل أمهات مصادر الحديث الشريف، وأدبيات السيرة النبوية، والنصوص الأكاديمية المعاصرة من خلال الدمج بين تقنيات التحليل الوصفي وتحليل المحتوى. وأسفرت النتائج عن تنميط البيانات واستجماعها ضمن خمسة محاور رئيسة.

Anahtar Kelimeler

• الحديث،
• التربية الدينية،
• آخر،
• التربية الدامجة،
• قدوة

Ötekileştirme Karşıtı Bir Pedagojik Arayış: Sünnet Temelinde Kapsayıcı Din Eğitimi

Öz

Bu araştırma, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) risalet döneminde “öteki” olarak konumlandırılan dezavantajlı ve kırılgan gruplara yönelik tutumlarını analiz ederek ötekileştirme karşıtı kapsayıcı bir din eğitimi modelinin kuramsal ve eğitsel ilkelerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Din eğitimi literatüründe nebevi sünnetin parçalı örnekler yerine bütüncül, insan onurunu merkeze alan ve özneleştirici karakterini görünür kılması araştırmanın özgün değerini ve önemini yansıtmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi modeline dayanan çalışmada hadis kaynakları, siyer kitapları ve Hz. Peygamber’in ötekine bakışını değerlendiren çalışmalar betimsel ve içerik analizi teknikleriyle harmanlanarak çözümlenmiştir. Araştırma bulguları farklı din/dil mensupları, kadınlar, yaşlılar, çocuklar/yetimler ve engelliler olmak üzere beş ana tema altında yapılandırılmıştır. Bulgular Medine Vesikası, eğitimde fırsat eşitliği, ibadette kolaylaştırma, şefkat odaklılık ve damgalama karşıtı liyakatli görevlendirmeler gibi uygulamaların ötekileştirmeyi engelleyen dönüştürücü bir pedagojik paradigma sunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak araştırma, sünnetin sunduğu pratiklerin çok kültürlü eğitim ortamlarında uygulanabilir, eleştirel farkındalık geliştiren ve farklılıkları bilişme (teâruf) vesilesi kılan kapsayıcı bir din eğitimi modeline kaynaklık ettiğini ortaya koymaktadır. 

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Din Eğitimi
• Öteki
• Kapsayıcı Pedagoji
• Rol Model.

A Pedagogical Pursuit Against Othering: Inclusive Religious Education on the Basis of the Sunnah

Öz

This study aims to analyze the Prophet Muhammad’s (pbuh) attitudes toward disadvantaged and vulnerable groups categorized as the "other" during his prophetic mission, thereby revealing the theoretical and educational principles of an anti-othering, inclusive religious education model. The study’s original value lies in making visible the holistic, human-dignity-centered, and subjectifying character of the prophetic Sunnah, rather than relying on fragmented examples. Grounded in document analysis—a qualitative research method—hadith sources, biographical texts (seerah), and related academic literature were analyzed using descriptive and content analysis techniques. The findings are structured under five main themes: adherents of different religions/languages, women, the elderly, children/orphans, and individuals with disabilities. Results indicate that practices such as the Constitution of Medina, equal opportunity in education, facilitation in worship, compassion-centered approaches, and merit-based appointments against stigmatization present a transformative pedagogical paradigm that prevents othering. In conclusion, the research demonstrates that the practices within the Sunnah provide a foundation for an inclusive religious education model that is applicable in multicultural educational settings, fosters critical awareness, and transforms differences into opportunities for mutual recognition (taʻaruf). 

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Religious Education
• The Other
• Inclusive Pedagogy
• Role Model.

Kaynakça

1. Açıkel, Yusuf. “Hadisler Bağlamında Engellilere Yönelik Manevî Bakım”. EKEV Akademi Dergisi 23/79 (Ekim, 2019): 461-482. https://izlik.org/JA97UX27SW
2. Akgül, Yasin. “Ezilmişliğin Kadim Hali: ‘Yetimlik’”. Sosyoloji Dergisi 40 (November, 2019): 211-238. https://izlik.org/JA97AL85CT
3. Akseki, Ahmet Hamdi. Ahlak Dersleri. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1968.
4. Arıcı, İsmail - Maden, Kenan. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programında Saygı Değeri”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22/1 (April, 2018): 237-256. https://izlik.org/JA56EH93HP
5. Arslan, İhsan. “Hz. Peygamber’in Başarılı Olmasında Beşerî Unsurların Etkisi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/72 (Ağustos, 2020): 921-940.
6. Aydın, Muhammet Şevki - Osmanoğlu, Cemil. Kültürlerarası Din Eğitimi. Ankara: Nobel Akademi Yayınları, 2. Basım, 2016.
7. Aydoğan, Bahar Balcı - Abuşoğlu, Hilal Özlem. “Capslerde Yeni Neslin ‘Öteki’si: Yaşlılar”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20/3 (Eylül, 2022): 41-60. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1068422
8. Banks, James A. Çok kültürlü Eğitime Giriş. çev. Hasan Aydın. Ankara: Anı Yayıncılık, 1. Basım, 2013.

9. Başkurt, İrfan. “Eğitimde Çocuk ve ‘Öteki’nin Kimliği Problemi”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (April, 2012): 113-141. https://izlik.org/JA32YC42RT
10. Batar, Yusuf. “Örgün Din Eğitiminde ‘Öteki’ Problemi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 16 (Aralık, 2023): 45-78. https://doi.org/10.53112/tudear.1361099
11. Bayraklı, Bayraktar. İslam ve Eğitim. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2015.
12. Bayram, Halime. “Hz. Peygamber’in (Sav) Kadın Dindarlığına Dair Uygulamaları”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (Haziran, 2015): 85-96. https://izlik.org/JA36BH52BJ
13. Berki, Ali Himmet - Keskioğlu, Osman. Hatemü’l-Enbiya Hazret-i Muhammed ve Hayatı. Ankara: DİB Yayınları, 2000.
14. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1988.
15. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîḫu’l-kebîr. Dârü’l-Fikr, ts.
16. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâ‘îl. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Mustafa Dîb el-Bugâ. 5 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
17. Buladı, Kerim. Peygamber (sas) Gibi Yaşamak. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2006.
18. Bünyamin Erul, “Zeyd b. Hârise”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Temmuz 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/zeyd-b-harise
19. Canpolat, Ömer. “Ötekileştirilme Tartışmaları Bağlamında Yaşlılık ve Yaşlılığa Bakış Açısının İncelenmesi”. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi 6/11 (Nisan, 2021): 81-104. https://izlik.org/JA86NF49XT
20. Ceylan, Yılmaz. “Medine Vesikası: ‘Öteki’ne Tahammül Mü Hoşgörü Mü?”. EKEV Akademi Dergisi 85 (Mart, 2021): 483-498. https://izlik.org/JA66CR99AG
21. Cırık, İlker. “Çok Kültürlü Eğitim ve Yansımaları”. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 34/34 (Haziran, 2008): 27-40. https://izlik.org/JA78AF62YX
22. Coşkun, Selçuk. “Hz. Peygamberin Kadınları Eğitim Siyaseti”. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi. (2006): 75-93.
23. Çetin, Abdurrahman. Örneklerle Peygamberimiz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
24. Çukur, Duygu. Türkiye'de Bir Öteki Olarak Çocuk ve Kent Planlamada Temsil Sorunsalı. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
25. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Beyrut: el-Maktabatü’l-Asriyye, ts.
26. Demireşik, Emirsultan - Özsoy, Abdulvahap. “Bilgi Kaynakları Açısından Modern Psikoloji ve Hz. Peygamber’in İnsan Tasavvuru”. HADITH 15 (December, 2025): 408-438. https://doi.org/10.61218/hadith.1811920.
27. el-Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li-aḥkâmi’l-Ḳur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî – İbrâhim Etfeyyiş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
28. Ertuğay, Recep. “Özel Gereksinimli Bireylerle İletişimde Hz. Muhammed’in (Sav) Örnekliği”. İLSAM Akademi Dergisi 2/2 (November, 2022): 293-320. https://izlik.org/JA54DK24JX
29. Goffman, Erving. “Selections from Stigma”. The Disability Studies Reader. ed. Lennard J. Davis. 131-140. New York: Routledge, 2006.
30. Gözütok, Şakir. “Rasulullah Döneminde Kadın ve Kadın Eğitimi”. Dini Araştırmalar 19/49 (Kasım, 2016): 175-196. https://doi.org/10.15745/da.268861
31. Güneş, Adem. “Din Eğitiminin Hedefleri Bağlamında Birlikte Yaşama Kültürü”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/57 (2018): 834-845.
32. Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: İrfan Yayınları, 1993.
33. Hamidullah, Muhammed. “Hicretten Sonra Medine’de Hz. Peygamberin Davranışlarındaki Hoşgörü”. Diyanet Dergisi 31/1 (1995): 3-11.
34. Hamidullah, Muhammed. İslam’a Giriş, çev. Cemal Aydın. Ankara Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 1996
35. Hatiboğlu, Mehmed Said. Müslüman Kültürü Üzerine. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2004.
36. Işıkdoğan, Davut - Demirkol, Nursena. “Asr-ı Saadetten Cumhuriyete Kadar Olan Dönemde Kadınların Eğitimi ve Sosyal Konumu”. Cihanşümul Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 5/9 (Aralık, 2024): 73-93. https://doi.org/10.62356/cihansumul.1579729
37. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-‘aẓîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1420/1999.
38. Kalın, İbrahim. Ben Öteki ve Ötesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 21. Basım, 2020.
39. Karadavi, Yusuf. Sünneti Anlamada Yöntem. çev. Bünyamin Erul. İstanbul: Nida Yayınları, 10. Basım, 2017.
40. Karagöz, Tarık - Ayhün, Erşahin Ahmet. “Hz. Peygamber’in Dezavantajlı Toplumsal Gruplarla Kurduğu İletişim: Empatik ve Kapsayıcı Bir Yaklaşım”. Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (DASAD) 3/1 (Haziran, 2025): 115-136. https://doi.org/10.5281/ZENODO.15768252
41. Kasar, Veysel. “Allah’ın Adalet ve Hikmeti Bağlamında Engellilik Problemi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/29 (Haziran, 2013): 61-104. https://izlik.org/JA52NM27TW
42. Kaya, Fatih. DKAB Derslerinde Aleviliğin Öğretimi ve Sorunları. İçinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları. ed. Mustafa Köylü. 83-130. İstanbul: DEM Yayınları, 1. Basım, 2018.
43. Kayacan, Gülay. “Modern Toplumlarda Yaşlılık, Ölüm Algısı ve Yaşçılık”. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi 15 (Nisan, 2017): 15-29. https://izlik.org/JA85XC44MC
44. Kayadibi, Fahri. “İslam Dini’nin Eğitim ve Öğretime Verdiği Önem”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2012): 33-44.
45. Kesgin, Salih. Hz. Muhammed ve Öteki: Sürgün Hadisleri Bağlamında Bir İnceleme. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016.
46. Kılavuz, Mehmet Akif. “Yaşlılık Dönemi Din Eğitimi”. Gelişimsel Basamaklara Göre Din Eğitimi. ed. Mustafa Köylü. 181-211. Ankara: Nobel Yayınları, 7. Basım, 2017.
47. Köylü, Mustafa. “Çağdaş Bir Din Eğitimi Teorisi Olarak Çoğulcu Din Eğitimi Modeli: Batı Örneği”. Dini Araştırmalar 6/17 (Haziran, 2003): 241-267. https://izlik.org/JA34ND79NP
48. Köylü, Mustafa. “Sosyal Din Eğitimi Modeli: ABD ve Latin Amerika Ülkeleri Örneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/12 (01 Aralık 2006): 109-128. https://izlik.org/JA24RU58GN.
49. Köylü, Mustafa. Yetişkin Din Eğitimi. İstanbul: DEM Yayınları, 5. Basım, 2020.
50. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
51. Kutluay, İbrahim. “Zeyd b. Sâbit’e Yahudi Yazısını/Dilini Öğrenme Talimatı Verilmesi ile İlgili Rivâyetler Üzerine”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/2 (2009): 129-157.
52. Müslim, b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kahire: Matba‘atü Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâ’üh, 1955.
53. Nazlı, Aylin. “‘Öteki Beden’: Bir Ötekilik Biçimi Olarak Engelli Beden ve Engellilik”. Sosyoloji Dergisi 27 (Mart 2012): 15-32. https://izlik.org/JA77XL76BN
54. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şu‘ayb b. Alî. Sünenü’n-Nesâî. thk. Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî. Riyad: Maktabatü’t-Terbiyeti’l-Arabî li-Düveli’l-Halîc, 1988.
55. Okumuşlar, Muhittin. “Çok Kültürlü Toplumlarda ‘Din Hakkında Öğrenme’ ve ‘Dinden Öğrenme’ Modeli”. Marife 7/2 (2007): 251-264.
56. Okumuşlar, Muhittin - Birecik, Sümeyra. “Kültürel Din Pedagojisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/3 (Aralık, 2019): 1279-1292. https://doi.org/10.18505/cuid.589992
57. Oruç, Cemil. “Din Eğitiminin Hedefleri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (Haziran, 2008): 259-269. https://izlik.org/JA36EC37NW
58. Özensel, Ertan. “Farklılıkların Bir Arada Yaşamasında Bir Sorun Alanı Olarak Ötekinin Ötekileştirilmesi”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi 43 (2020): 369-378.
59. Pangaliyeva, Zhanargul - Güngörmez Akosman, Bengül. “Ötekileştirilmiş Beden ya da Engelliler: Sosyolojik Bir Değerlendirme”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 51 (2023): 225-241. https://doi.org/10.52642/susbed.1287410
60. Sağlam, Tuba Çay - Sağlam, Mustafa. “Teoride, Pratikte ve Araştırmalarda Öteki ve Ötekileştirme”. Turkish Studies 12/3 (2017): 135-154.
61. Sancaklı, Saffet. “Hadislerde ‘Yaşlılık Olgusunun’ Değerlendirilişi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran, 2006): 49-71. https://izlik.org/JA73SA87KK
62. Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber’in Engellilere Karşı Bakış Açısının Tesbiti”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (Haziran, 2006): 37-72. https://izlik.org/JA45PM65HX
63. Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: DİB Yayınları, 7. Basım, 2012.
64. Selçuk, Mualla. “Karşılaşma Ahlakı: Kavşaklar, İlişkiler, Ortaklıklar”. çev. Vahdettin Şimşek vd. Kalemname 4/8 (Aralık, 2019): 406-421.
65. Sözen, Hilmi. “Engellilik Modelleri Perspektifinde İslam Medeniyeti ve Diğer Toplumlardaki Engellilik: Çeşitli Kültürlerin Bakış Açıları”. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 9/2 (Kasım, 2024): 150-173. https://doi.org/10.58648/inciss.1452607
66. Şaka, Fuat. Hz. Muhammed (Sas)’in Yetimlerle İlişkisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
67. Taberânî, Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemü’l-kebîr. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Maktabatü İbn Teymiyye, 1994.
68. Tan, Zeki. “Kur’ân-ı Kerim’in Farklı İnanç Gruplarına Ortak Gelecek İnşa Etmek İçin Önerdiği Paradigma”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2013): 43-70.
69. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi‘u’l-kebîr. thk. Şu‘ayb el-Arnaût. 6 Cilt. Amman: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009. Topyay, Yusuf. Kavramsal ve Olgusal Açıdan Vahiy Geleneğinde Yetim. Ankara: İlahiyat, 2023.
70. Tosun, Cemal. Din Eğitimi Bilimine Giriş. Ankara: Pegem Akademi, 7. Basım, 2012.
71. Türk, Esra. “Temel Kaynaklar Bağlamında Kadın ve Kadının Eğitimine Yönelik Bir Değerlendirme”, Tarih Okulu Dergisi 15/60 (2022): 3012-3032. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.63608
72. Ünal, Vehbi. Engellilerde Toplumsal Bütünleşme ve Dindarlık. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
73. Vatandaş, Celalettin. Hz. Muhammed’in Hayatı. İstanbul: Pınar Yayınları, 2013.
74. Yazıbaşı, Muhammet Ali. “Çoğulcu Toplum Okullarında Din Eğitiminin Birlikte Yaşama Kültürüne Etkisi”. Journal of Analytic Divinity 4/2 (Aralık, 2020): 40-53. https://doi.org/10.46595/jad.828675
75. Yelboğa, Nurullah - Varol, Bedrettin. “Yaşlı Kadın Ayrımcılığı ve Kadının Dışlanması”. Sosyal Çalışma Dergisi 2/1 (2018): 51-64.
76. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları, 8. Basım, 2011.
77. Yılmaz, Hüseyin. “Hz. Peygamber Döneminden Günümüze Kadınlar ve Cami Eğitimi”. Değerler Eğitimi Dergisi 5/14 (Aralık, 2007): 107-130. https://izlik.org/JA24HX46UP
78. Yılmaz, Hüseyin. “Medine Sözleşmesi Bağlamında Birlikte Yaşama Kültürü”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/1 (Haziran, 2021): 239-258. https://doi.org/10.18505/cuid.867558
79. Zehebî, Şemsüddîn. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Şuayb el-Arnaût - Hüseyin Esed. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
80. Zehebî, Şemsüddîn. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.