İzmirli İsmail Hakkı’ya (1869-1946) Göre Hadislerin Fıkhî İhtilâflardaki Rolü ve Sebepleri

Öz

Bu çalışma, son dönem Osmanlı âlim ve müderrislerinden İzmirli İsmail Hakkı’nın (1869-1946) Cerîde-i İlmiyye gazetesinde yayımladığı makaleler temelinde, fıkhî ihtilâflarda hadislerin rolünü ve sebeplerini incelemektedir. Dinî hükümlerin temel mercii olan Kur’ân ve sünnet, tarihsel süreçte farklı yorumlama biçimlerine ve dolayısıyla fıkhî ihtilâflara konu olmuştur. Sübutu kesin olan Kur’ân’da ihtilâf daha çok yorum düzeyinde kalırken, hadislerde sübut ve delalet farklılıkları nedeniyle fukaha arasında daha geniş çaplı ve köklü ihtilâflara zemin hazırlamıştır. Bu sebeple fukahanın ihtilâfında hadislerin rolünü incelemek, fıkıh-hadis ilişkisini ve hüküm çıkarma usulünü doğru kavramak açısından büyük önem taşımaktadır. İzmirli, söz konusu yazılarında fıkhî ihtilâfların doğasını tahlil etmiş, bu görüş ayrılıklarının temelinde yer alan dil ve hadis kaynaklı ihtilâf sebeplerini ve gerekçelerini örneklerle değerlendirmeye çalışmıştır. Makalede, müellifin Osmanlı Türkçesiyle kaleme aldığı konuya dair ilk çalışmalardan biri kabul edilebilecek yazıları günümüz akademik diline uyarlanarak, görüşleri sistematik bir çerçevede analiz edilmiştir. Makalede ayrıca yer yer bilimsel tenkit ve değerlendirmelere yer verilerek, İzmirli’nin bu alandaki öncü ve nitelikli tespitlerinin günümüz ilim dünyasının dikkatine sunulması amaçlanmıştır. Nihâi amaç olarak ise hadislerle hüküm vermede ve amel etmede fukahanın hadis kaynaklı ihtilâf sebeplerinin göz önünde bulundurulmasının, modern fıkıh ve hadis araştırmaları açısından taşıdığı değer ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Sünnet
• Fıkıh
• İhtilâf
• İzmirli İsmail Hakkı

The Role and Reasons of Hadiths in Jurisprudential Disagreements According to İzmirli İsmail Hakkı (1869–1946)

Öz

This study examines the role and causes of hadiths in jurisprudential disagreements based on articles published in the journal Cerîde-i İlmiyye by İzmirli İsmail Hakkı (1869–1946), one of the late Ottoman scholars and professors (müdarris). The Quran and Sunnah, as the primary sources of religious rulings, have historically been subject to various modes of interpretation and, consequently, juristic disagreements (ikhtilāf). While disagreements concerning the Quran—whose authenticity (thubūt) is absolute—remained mostly at the level of interpretation, differences in the authenticity and indication (dalālah) of hadiths paved the way for broader and more fundamental disagreements among jurists (fuqahā). Therefore, examining the role of hadiths in juristic disagreements is of paramount importance for properly understanding the relationship between jurisprudence (fiqh) and hadith, as well as the methodology of legal deduction (istinbāṭ). In the aforementioned articles, İzmirli analyzed the nature of jurisprudential disagreements and sought to evaluate, through examples, the linguistic and hadith-based causes and justifications underlying these differences of opinion. In this article, the author's writings—which can be considered among the pioneering works on the subject written in Ottoman Turkish—are adapted into contemporary academic language, and his views are systematically analyzed. Furthermore, by incorporating scholarly critiques and evaluations throughout, this article aims to bring İzmirli's pioneering and high-quality insights to the attention of the modern academic world. Ultimately, it seeks to demonstrate the value that considering the hadith-based causes of juristic disagreements holds for modern research in Islamic law and hadith when deriving rulings and acting upon hadiths.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Sunnah
• Fiqh
• Disagreement
• İzmirli İsmail Hakkı

أثر الأحاديث الشريفية في الخلافات الفقهية وأسبابها عند إسماعيل حقي الإزميري (1869-1946)

Öz

تتناول هذه الدراسة دور الأحاديث النبوية وأسبابها في الاختلافات الفقهية، بناءً على المقالات التي نشرها إسماعيل حقي الإزميري (1869-1946) -أحد علماء ومدرسي أواخر العصر العثماني- في مجلة "جريدة علمية". لقد كان القرآن والسنة، بصفتهما المرجعين الأساسيين للأحكام الدينية، محلاً لأساليب تفسيرية مختلفة عبر التاريخ، وبالتالي سبباً في ظهور الاختلافات الفقهية. وبينما اقتصر الاختلاف في القرآن الكريم قطعي الثبوت على مستوى التفسير والتأويل غالباً، فإن التباين في ثبوت الأحاديث ودلالتها قد هيّأ الأرضية لاختلافات أوسع وأعمق بين الفقهاء. ومن هذا المنطلق، فإن دراسة دور الأحاديث في اختلاف الفقهاء تحظى بأهمية بالغة لفهم العلاقة بين الفقه والحديث، ولإدراك منهج استنباط الأحكام بشكل صحيح. وقد قام الإزميري في مقالاته المذكورة بتحليل طبيعة الاختلافات الفقهية، وسعى إلى تقييم الأسباب والدواعي اللغوية والحديثية التي تكمن وراء هذه الآراء المختلفة معززاً ذلك بالأمثلة. وتستعرض هذه المقالة كتابات المؤلف التي صاغها باللغة العثمانية -والتي تُعد من أولى الدراسات في هذا المجال- من خلال ملاءمتها مع اللغة الأكاديمية المعاصرة وتحليل آرائه ضمن إطار منهجي. كما تهدف المقالة إلى تسليط الضوء على استنتاجات الإزميري الرائدة والنوعية في هذا المجال وإتاحتها أمام الأوساط العلمية المعاصرة، وذلك بإدراج نقد وتقييم علمي في بعض المواضع. أما الهدف النهائي للدراسة، فهو إبراز القيمة التي يحملها مراعاة أسباب الاختلاف الناشئة عن الأحاديث عند الاستدلال بها والعمل بموجبها، وذلك من منظور البحوث الفقهية والحديثية الحديثة.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• السنة النبوية
• الفقه الاسلامي
• الاختلافات الفقهية
• إسماعيل حقي الإزميري

Kaynakça

1. Abdulhâdî, Ebû Serî‘ Muhammed. İhtilâfu’s-sahâbe ve âsâruhu fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Kahire: Mektebetu Medlûbî, 1991.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrût: Müesssetu’r-Risâle, 1421/2001.
3. Avvâme, Muhammed. Eseru’l-hadîsi’ş-şerîf fi’htilâfi’l-eimmeti’l-fukaha. Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1418/1997.
4. Avvâme, Muhammed. İmamların Fıkhî İhtilâfında Hadislerin Rolü. çev. M. Hayri Kırbaşoğlu. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2014.
5. Birinci, Ali. “İzmirli İsmail Hakkı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/530-533. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
6. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğa. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1407/1987.
7. Çetinkaya, Bayram Ali. İzmirli İsmail Hakkı Hayatı, Eserleri, Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2000.
8. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-İnsâf fî beyâni sebebi’l-ihtilâf . tlk. Abdulfettah Ebu Gudde. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1406/1986.

9. Duman, Ali. “İzmirli İsmail Hakkı: Hayatı, Eserleri ve Fıkıh”. Bilimname 16/1 (2008).
10. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünenu Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût-M. Kâmil Karabellî. Beyrût: Dâru’r-Risaleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
11. Efendioğlu, Mehmet. “Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/348-349. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
12. Fahl, Mâhir Yâsîn. Eseru İhtilâfi’l-esânîd ve’l-mutûn fi’htilâfi’l-fukaha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1430/2009.
13. Fahl, Mâhir Yâsîn. Eseru ileli’l-hadîs fi’htilâfi’l-fukaha. Ammân: Dâru Ammâr: 1420.
14. Hafîf, Alî. Esbâbu ihtilâfi’l-fukaha. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1996.
15. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe. el-Musannef. thk. Kemal Yusuf el-Hût. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1409.
16. İbn Hacer, Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. Fethu’l-bârî. tsh. M. Fuâd Abdulbakî. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 1379.
17. İbn Teymiyye, Takiyyuddîn Ahmed b. Abdulhalîm b. Abdusselâm. Raf ‘u’l-melâm ani’l-eimmeti’l-a ‘lâm. Riyâd: er-Riâsetu’l-Âmme li-İdârâti’l-Buhûsi’l-İlmiyye, 1413.
18. İzmirli, Celâleddin. İzmirli İsmail Hakkı Hayatı, Eserleri, Dinî ve Felsefî İlimlerdeki Mevkii. İstanbul: Hilmi Kitabevi, 1946.
19. İzmirli, İsmail Hakkı. “Esbâb-ı ihtilâf-ı fukaha 2”. Cerîde-i İlmiyye. 7 (71). 2396-2405. İstanbul: Meşîhat-ı Celîle-i İslâmiyye, Receb 1340.
20. İzmirli, İsmail Hakkı. “Esbâb-ı ihtilâf-ı fukaha”. Cerîde-i İlmiyye. 7 (71). 2296-2300. İstanbul: Meşîhat-ı Celîle-i İslâmiyye, Rebîulâhir 1340.
21. İzmirli, İsmail Hakkı. “İhtilâf-ı fukaha”. Cerîde-i İlmiyye. 7 (70). 2263-2265. İstanbul: Meşîhat-ı Celîle-i İslâmiyye, Rebîülevvel 1340.
22. İzmirli, İsmail Hakkı. Siyer-i Celîle-i Nebeviyye. sad. Abdulkadir Evgin. Kahramanmaraş: SAMER, 2021.
23. İzmirli, İsmail Hakkı. Hadis Tarihi. nşr. İbrahim Hatiboğlu. İstanbul: Darulhadis, 2002.
24. İzmirli, İsmail Hakkı-Yetkin, Şeyh Safvet. Ahlâk ve Tasavvuf Kitaplarındaki Hadislerin Sıhhati. nşr. İbrahim Hatiboğlu. İstanbul: Darulhadis, 2001.
25. Altıyaprak, Rumeysa. İzmirli İsmail Hakkı’nın Hadis Anlayışı. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
26. Kahraman, Hüseyin. Fıkhî İhtilâflar ve Hadis. Bursa: Emin Yayınları, 2015.
27. Keşr, Muhammed Ali. “Esbâbu ihtilâfi’l-ulemâ fi’stinbâti’l-ahkâmi’l-fıkhîyye min nusûsi’s-sünneti’n-nebeviyyeti’ş-şerîfe”. Mecelletu’l-menhel 8/1 (2022).
28. Mâlik, Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Asbahî. el-Muvatta. nşr. Muhammed Fuad Abdulbakî. Beyrût: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabi, 1406.
29. Muhammed, Sâmir Ali. İhtilâfu rivâyâti’l-hadîsi’n-nebeviyyi’ş-şerîf ve eseruhâ fi’htilâfi’l-fukaha (Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1445/2023).
30. Müslim, Ebu’l-Huseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Müsnedu’s-sahîh. thk. M. Fuâd Abdulbakî. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
31. Özen, Şükrü. “İhtilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/565-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
32. Özvarlı, M. Sait. “İzmirli İsmail Hakkı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/533-535. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
33. Râmhürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdurrahmân. el-Muhaddisu’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ‘î. thk. M. Acâc el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404.
34. Sa‘îd b. Mansûr, Ebû Osmân Sa‘îd b. Mansûr el-Cûzcânî. Sünen. thk. Habîburahmân el-A‘zamî. Hind: ed-Dâru’s-Selefiyye, 1403/1982.
35. Sem’ânî, Ebu’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed el-Mervezî. Kavâtı‘u’l-edille fi’l-usûl, thk. Muhammed Hasen eş-Şâfiî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
36. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebû Sehl. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebu’l-Vefâ el-Afgânî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
37. Şahyar, Ayşe Esra. “Hadis Tarihindeki Anlamı ve Kullanımı Bakımından Yedi Hâfız Kavramı ve Dönemi”. el-Mecelletü’l-ilmiyyetü’l-muhakkemetü li-Riâseti’ş-Şuûni’t-Türkiyye 1 (2021).
38. Şehûd, Ali b. Nâyif el-Ensârî. Sünnetü’n-nebeviyye ve eseruhâ fi’htilâfi’l-fukaha. Pahang: Dâru’l-Ma‘mûr, 1430/2009.
39. Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu me‘âni’l-âsâr. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr- Muhammed Seyyid Câdulhak. Beyrût: Âlemu’l-Kütüb, 1414/1994.
40. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa. Sünenu’t-Tirmizî. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrût: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
41. Türcan, Zişan. “Sahâbenin Hadis Tasavvurunda Vahiy-Kitabet İlişkisinin Yeri”. Turkish Academic Research Review/Türk Akademik Araştırmalar Dergisi. 4/4 (2019).
42. Türkî, Abdullah b. Abdülmuhsin. Esbâbü ihtilâfi’l-fukahâ. Riyad: Müessesetü’r-Risâle, 1431/2010.
43. Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları, 1992.
44. Yücel, Ahmet. “Kitâbet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/81-83. Ankara: TDV Yayınları, 2002.