MODERNLEŞME VE METAFİZİK ARASINDA: “SOKAKTA” ROMANINDA TOPLUMSAL DEĞİŞİMİN İZLERİ

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 175 - 184, 30.12.2025

Samet Hekimoğlu

Öz

Bu çalışma, Bahaeddin Özkişi’nin Sokakta adlı romanını Türk modernleşme sürecinin toplumsal, kültürel ve metafizik boyutları açısından incelemektedir. Roman, Batılılaşma hareketiyle birlikte ortaya çıkan değer çatışmalarını, bireyselleşmeyi, maddecilik ve maneviyat ikilemini sembolik bir dille ele alır. Özkişi, geleneksel Osmanlı medeniyetine ait değerlerin Batı’nın rasyonalist ve materyalist düşüncesi karşısında uğradığı erozyonu, “sokak” metaforu üzerinden işler. Eserde toplumsal dönüşümün insan ruhundaki yansımaları psikolojik, alegorik ve yer yer fantastik bir anlatımla derinleştirilir. Yazar, roman boyunca Doğu-Batı, gelenek-modernlik, madde-mana ekseninde gelişen gerilimi birey ve toplum ilişkileri bağlamında yorumlayarak modernleşmenin insani bedelini sorgular. Bu yönüyle Sokakta, Türk romanında hem toplumsal hem metafizik bir modernleşme eleştirisi olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Bahaeddin Özkişi , Sokakta , Türk romanı , Batılılaşma , modernleşme , bireyselleşme , maneviyat.

BETWEEN MODERNİZATİON AND METAPHYSİCS: TRACES OF SOCİAL CHANGE İN THE NOVEL "SOKAKTA"

Öz

This study examines Bahaeddin Özkişi's novel Sokakta (In the Street) from the perspective of the social, cultural, and metaphysical dimensions of the Turkish modernization process. The novel symbolically explores the value conflicts, individualization, and the dichotomy between materialism and spirituality that emerged with the Westernization movement. Özkişi explores the erosion of traditional Ottoman civilization's values in the face of Western rationalist and materialist thought through the metaphor of the "street." The work explores the psychological, allegorical, and, at times, fantastical narratives that explore the impact of social transformation on the human psyche. Throughout the novel, the author interprets the tensions that develop along the axes of East and West, tradition and modernity, and matter and spirituality within the context of individual and social relations, questioning the human cost of modernization. In this respect, Sokakta can be considered both a social and metaphysical critique of modernization in Turkish fiction.

Anahtar Kelimeler

Bahaeddin Özkişi , Sokakta , Turkish novel , Westernization , modernization , individualization , spirituality.

Kaynakça

• Berkes, Niyazi (2018). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Çopur, Gürhan (2021). “Bahaeddin Özkişi’nin Sokakta Romaninda Mekân-İnsan İlişkisi”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, S. 51, s. 403-14. https://doi.org/10.17498/kdeniz.980085.
• Erbay, Nazire (2007). Bahaeddin Özkişi’nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri. Yüksek Lisans Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gümüş, Aydın Adnan (2006). Bahaeddin Özkişi’nin Eserlerinin İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Muğla: Muğla Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Issı, Ahmet Cüneyt (2013). “Bahaeddin Özkişi Neden Unutuldu?”, Türk Dili Dergisi, CIV (734), s. 63-68.
• Karakoç, Sezai (2007). Diriliş Neslinin Amentüsü. İstanbul: Diriliş Yayınları.
• Kaya, Yaşar (1999). “Modernleşme”, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S. 13, s. 447-54.
• Kıray, Mübeccel Belma (1998). Örgütleşemeyen Kent: İzmir. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Koçak, Ahmet (2018). “Göç Zamanı’na Hazırlanmak: Bahaeddin Özkişi’nin Öykülerinde Dinî/Metafizik Görünüm”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, s. 47-55. https://doi.org/10.29000/rumelide.454231.
• Mardin, Şerif (1991). Türkiye’de Toplum ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Meriç, Cemil (2016). Bu Ülke. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özkişi, Bahaeddin (2025). Sokakta, (23. Basım). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Sever, Mustafa (2019). “1980 Sonrasında Türkiye’de Toplumsal Değişme”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, C. 2, S. 3, s. 2-10.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi (2019). Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Yazıcı, Mehmet (2013). “Toplumsal Değişim ve Sosyal Değerler”, Journal of Turkish Studies, S. 8, s. 1489-1489. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.4782.