ŞANLIURFA’DA ÇEYİZ GELENEĞİNDE KÜLTÜREL SÜREKLİLİK VE DEĞİŞİM / DÖNÜŞÜM

Öz

Şanlıurfa’da çeyiz geleneği, evlenme ritüelleri içinde geçmişle bağ kuran, aileler arası ilişki ağlarını görünür kılan ve toplumsal değerleri yeniden üreten bir kültürel alan olmayı sürdürmektedir. Ancak bu alan, günümüzde aynı biçim ve anlam çerçevesi içinde devam etmemekte; ekonomik hayatın değişmesi, gündelik yaşamın hızlanması, tüketim odaklı tercihler, görselliğin öne çıkması ve dijital mecraların etkisiyle yeni bir yapılanma göstermektedir. Çeyize ilişkin hazırlık, sergileme, değerlendirme ve aktarım pratiklerinde ortaya çıkan bu yeniden yapılanma, geleneğin yalnızca korunmuş bir kalıp olarak yaşamadığını, tersine her dönemin toplumsal şartları içinde yeniden kurulduğunu göstermektedir. Şanlıurfa örneğinde dikkat çeken başlıca husus, çeyizin ev kurmaya dönük bir hazırlık olmanın ötesine geçerek temsil, beğeni, saygınlık ve görünürlük ekseninde anlam kazanan bir kültürel pratik hâline gelmesidir. Böylece geçmişte aile içi birikim, maharet ve toplumsal ölçülülük üzerinden şekillenen değer alanı, bugün daha farklı beklenti ve göstergeler etrafında kurulmaktadır. Buna rağmen çeyiz, evlenme sürecinin sembolik ağırlığını taşıyan, kuşaklar arası kültürel devamlılığı besleyen ve toplumsal aidiyet duygusunu canlı tutan işlevlerini bütünüyle yitirmemiştir. Ortaya çıkan tablo, Şanlıurfa’da çeyiz geleneğinin ne değişmeden kaldığını ne de bütünüyle çözülüp ortadan kalktığını; süreklilik ile dönüşümün iç içe geçtiği dinamik bir kültürel yapı olarak varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Şanlıurfa
• çeyiz
• evlenme geleneği
• kültürel değişim
• kültürel süreklilik.

CULTURAL CONTINUITY AND CHANGE / TRANSFORMATION IN THE DOWRY TRADITION IN ŞANLIURFA

Öz

In Şanlıurfa, the dowry tradition persists as a cultural sphere within marriage rituals, linking past and present, making family relations visible, and reproducing social values. However, it no longer continues within the same forms and meanings. Changes in economic life, faster daily routines, consumption-oriented preferences, the rise of visuality, and digital media have reshaped dowry practices. This transformation is reflected in the preparation, display, evaluation, and transmission of dowry, showing that tradition is not a fixed pattern but is continuously reconstructed within changing social conditions. In Şanlıurfa, dowry has shifted from being merely a preparation for establishing a household to a cultural practice shaped by representation, taste, prestige, and visibility. While it was once based on family accumulation, craftsmanship, and moderation, it is now formed around different expectations and indicators. Nevertheless, dowry still maintains its symbolic role in marriage, supports intergenerational continuity, and reinforces social belonging. Overall, it reflects a dynamic cultural structure where continuity and transformation coexist.

Anahtar Kelimeler

• Şanlıurfa
• dowry
• marriage tradition
• cultural change
• cultural continuity.

Kaynakça

1. Akgül, Deniz (2020). “Gösterişçi Tüketim ile Benlik Genişleten #Pembegelinler: Netnografi Uygulaması”, Nitel Sosyal Bilimler, C. 2, S. 1, s. 40-59.
2. Arlı, Mustafa (1990). Köy El Sanatları. Ankara: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.
3. Başçetinlik, Ayşe (2009). Adana Halk Kültüründe Doğum-Evlenme-Ölüm. Adana: Adana Büyükşehir Belediyesi Yayını.
4. Boratav, Pertev Naili (2013). Türk Folkloru. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
5. Creswell, John Ward (2017). Nitel Araştırmalar İçin 30 Temel Beceri. Ankara: Anı Yayıncılık.
6. Dedemoğlu, Esin (2024). “Medyanın Ebeveynliğinde Bir Tüketim Evi Oyunu: Gelin Evi”, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, C. 8, S. 2, s. 125-149.
7. Elçin, Şükrü (1986). Halk Edebiyatı Araştırmaları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Emiroğlu, Kudret; Aydın, Suavi (2003). Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.

9. Ercilasun, Ahmet Bican (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
10. Güvenç, Bozkurt (2000). Sosyal Kültürel Değişme. Ankara: Gündoğan Yayınları.
11. Kademoğlu, Osman (1999). Çeyiz Sandığı. İstanbul: Duran Ofset.
12. Kara, Çiğdem (2009). “Evlenme Geleneğinin Temel Dinamikleri”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, C. 2, S. 3-4, s. 333-343.
13. Kebeli, Sevim; İnan, Murat Umut (2020). “Gelin Evi’nin Kadınları: Türkiye’deki Toplumsal Cinsiyet Rollerinin Medyadaki Temsili”, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 2, S. 2, s. 104-121.
14. Kitchin, Rob (2014). The Data Revolution: Big Data, Open Data, Data İnfrastructures And Their Consequences. London: SAGE Publications Ltd.
15. Koşay, Hamit Zübeyir (1944). Türkiye Türk Düğünleri Üzerine Mukayeseli Malzeme. Ankara: Maarif Vekilliği.
16. Köksel, Behiye (2019). “Halk İslam'ı Bağlamında Somuncu Baba ile İlgili Halk Anlatıları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 12, S. 68, s. 227-232.
17. Neuman, William Lawrence (2020). Toplumsal Araştırma yöntemleri: Nicel ve Nitel Yaklaşımlar. Ankara: Siyasal Kitabevi.
18. Onuk, Taciser (1988). İğne Oyaları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
19. Örnek, Sedat Veyis (2000). Türk Halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
20. Saltık, Rabia (2022). “21. Yüzyılda Postmodern Özne Deneyimi Olarak Profesyonel Düğün Fotoğrafı Çekimleri ve Sosyal Medya Etkisi”, İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 14, S. 3, s. 435-463.
21. Yağar, Fedayi; Sema Dökme (2018). “Niteliksel Araştırmaların Planlanması: Araştırma Soruları, Örneklem Seçimi, Geçerlik ve Güvenirlik”, Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, C. 3, S. 3, s. 1-9.
22. URL 1. https://sozluk.gov.tr/?ara=%C3%A7eyiz [Erişim Tarihi: 02.03.2026].
23. URL 2. https://islamansiklopedisi.org.tr/ceyiz [Erişim Tarihi: 02.03.2026].
24. K.K.1: Seher Tutak (43), lise mezunu, Şanlıurfa Merkez.
25. K.K.2: Nahide Aksoy (55), okur-yazar değil, Şanlıurfa Merkez.
26. K.K.3: İpek Aksoy (30), üniversite mezunu, Şanlıurfa Merkez.
27. K.K.4: Meltem Aksoy (30), üniversite mezunu, Şanlıurfa Merkez.
28. K.K. 5: Adının paylaşılmasını istemeyen kaynak kişi.
29. K.K. 6: Adının paylaşılmasını istemeyen kaynak kişi.
30. K.K. 7: Adının paylaşılmasını istemeyen kaynak kişi.
31. K.K. 8: Adının paylaşılmasını istemeyen kaynak kişi.
32. K.K. 9: Adının paylaşılmasını istemeyen kaynak kişi.